Makai Hoih Abraham Linclon leh A Makaihziate. Agelh ~ Kap Za Khai (Photoh)

Date:

Makai Hoih Abraham Linclon leh A Makaihziate

Agelh ~ Kap Za Khai (Photoh)

 

Tuhun ciangin eite in makiahna​​ (Leadership)​​ pen koi bangin tel in, khiatna pia ihi hiam? Tuni dong mahin makaihna tawh kisai khiatna genna a tuamtuam a om hangin, a kicing taktak khiatna om nai lo hi. Makaihna cih pen a telhak thu haksa khat ahih manin a khiatna hilhciatna ah telsiang zawh lohna om thei hi. Tua ahih manin makaite’ zuih ding thukhun le kikhalna cih bangin a kician in om siset theilo ahi hi. Tua sangin a huampi zuih ding lamlakna, ngaihsut piakna, leh ngaihsut tawmna cihte bek om hi. Tua ahih manin makaih pilna tawh kisai siampen hih ding dongin kisin thei lo leh kihilh ding a baihlo hong suak hi. Ahi zongin eite in makaihna ah midangte’ makaihziate etteh in, ciingin makaih pilna sin ding kisam hi. Tua loin a muibun makiahzia kithei lo ding hi. Hih munah i etteh dingin American gam ii kumpi a (16) na, a sem​​ Abraham Linclon​​ ii makaihzia tawm ii en ding hi.

 

A.​​ Abraham Lincoln’​​ thu

Lincoln​​ pen​​ Thomas Lincoln​​ le​​ Nancy Hint-te nupa sung panin 1809 kum, Feb. 12 ni-in singpumte tawh a kilam inn sungah suak hi.​​ Sara​​ kici sanggam numei khat nei hi. A sangkah hun sungin sangsia mi nga tawh kum khat sung pilna sin hi. A sangkahna sangte zong sang mawkmawk hilel hi. Kum (9) a phak ciangin a nu in nawi cancer tawh sihsan a, a pa in ta 3 nei meigong nupi khat kiteengkik hi.

 

Lincoln​​ kum (19) a phak ciangin van zuak van lei nasep sepna, sai honna, galkap sung tumna, sikseek nasep sepna, laitai nasep sepna, sitni sepna, luttaw amat sepna cih bangin nasep tuamtuam zongin nuntak nading nakpi in a sem hi. A nunsang, sikan a nei mahmah​​ Mary Dod​​ tawh kiteeng in ta 3 nei uh hi. Amah pen Republican party mi khat hi a, 1869 kum, November kha sungin President hong suak hi.

 

Lincoln’ nuntakna pen haksa phadeuh a, zawnna, nasakna, lungkiatna vive tawh kidim hi. Ahi zongin​​ Lincoln​​ in a haksatnate hangin lungkia het loin nisim in hanciam den hi. Lai Siangtho,​​ Robison Crudsoe’​​ laibute, gamvaite tawh kisai laibute, upadi tawh kisai laibute pen a lotngah dongin nakpi sim hi. Tua bangin a hanciamna hangin ama nuntakna mahmah a kikhel bangin mihing nuntak hunsung tangthu sungah mi thupi mahmah khat hong suak ahi hi.

 

B.​​ Linclon’ tumdangnate

Lincoln​​ pen thuman thutak lamah a pangden khat hi a, thumanna a zahtak mahmah khat ahi hi. A vaangneih manpha a sak bangin, mizawng daipaamte it in hehpih mahmah hi. Na thak​​ van thak bawlkhiat​​ (invention)​​ a uuk mahmah khat ahih bangin ama bawlkhiat na thak zong om hi. Amah pen khuak pilna ciimna tawh kidim hi. Tangthu gendan siam pha deuh hi. Mi hehpih thei hi. A kisap bangin khensatna kician hi. Lungduai mahmah in cihtak leh kuhkal mahmah thuahlai hi.

 

C.​​ Lincoln’​​ Makiahziate

Lincoln​​ President suah zawh a masapen speech a gen hun laitakin American gam pen a siapen lauhhuaina tawh kituak laitak ahi hi. A gam khen nih kikhen in, kimuhdahna le ki-elna tawh kidim laitak hi. Kumpi lamte zong a muibun makaih zawhna bang mah om lo hi. Langnih kidona sungah​​ Lincoln​​ pen thang-awk bang ahi hi. Ahi zongin khuata mi khat mi thuman midik​​ Lincoln​​ in tualsung gal gualzo in sila khawina ngeina na phiatsiang zo bek tham loin a kitamkhia gamke-te zong na gawmtuah zo kik hi. Hih pen ama’ a hoih pen makaih siamna ahi hi. Ama’ makaihzia pawlkhatte in:

 

(a) Mipi sungah thuman zong hi

Lincoln​​ pen a kumpi sep hun kum (4) sungin kumpi inn sungah a omna sangin a gamsung tengah a vak kawikawina tawh a hun tamzaw beisak hi. A naseppihte, vuanzite, galphual a om galkapte, luttaw amatte leh mipite tawh nisim kimu in amaute sungah tualbial hi. Hih pen ama adingin a thupipen thute a manlang in ngah theihna lampi leh a sephuai nasepte manglang takin sep theih nadingin kongkhak a honna ahi hi. Ama genna ah, makai cih pen zumkhan sunga pangka nuai bekah om hihiat ding hi loin a pualam ah paikhia in mipite sungah thuman zon ding hi. Mipite’ thu theihtel dingin hanciam ding hi. Tua hileh bek nasepna sunga thute a man bangin theithei ding ci hi.

 

Lincoln​​ pen mipi sunga kumpi taktak ahi hi. Ama’n mipi tungpan thulela kan hi. Pilna zong la hi. Makai khat a sephuai nasepte a sem hi. Mite tawh a tamzaw kimuhpihna tawh amaute’ tuahkhak thute pen ama phattuam ngah nadingin zatsiam hi. Amah pen nasep kawmin thulela a kan a sin thei kumpi hi. Tuhun makaite in​​ Lincoln​​ pen etteh ding kisam hi. Ngaihsut geelna khat mipihte in hong thukimpih theih dingin sepna ah ahoih pen lampi in, tua ngaihsutna pen i sepna sungah kilatsak denna ahi hi.​​ 

 

(b) Muhdahna lungsim nei loin lawmzol hi

Lincoln​​ in tualsung gal hunsung tawntung leh tua khit hunte ah galkap pan a taikhia sim a galkapte leh a galte pen sihdan piakna neilo hi. Mawhna nei mi tampite dan pia loin suahtakna tampi piakhia hi. Ama genna ah,​​ “siam loh manin sep khialhna leh sepna kiamsaknate hangin dan piakna pen kihhuai hi, haina zong hi,”​​ ci-in a gelh bangin​​ “mihing’ kipawlna sungah lingkung tampi suanna pelh ding kisam”​​ ci-in zong na gelh lai hi. Koikoi kipawlna sunga hitaleh muhdahna​​ lungsim a nei, gitlohna lungsim a nei makaite sangin itna leh hehpihna lungsim a nei makaite bek mipite in deih in a thu uh zuihpih hi. Midangte mawhsakna leh hazatnate in nasep manphatte leh hun manphate a mawk beisak hi, ci hi.

 

Lincoln​​ lunggulhna bang hileh muhdahna lungsim siangin hehpih it theihna pen maikaite ading bek tham loin kipawlnate adingin gal tawmsak bek tham loin hong panpih ding mipi tamsak semsem in nasep gualzawh theih nadingin mite kipawlkhawmsak in semkhawmsak hi ci hi. Tua ahih manin Lincoln in mimal vai tawh ahi zongin, nasep vai tawh ahi zongin, midangte tawh a kip lawmzopna nei hi.

 

(c) Aana tawh thupia loin zol bawl hi

Lincoln​​ kumpi sep hun sungin a khutnuai-a mite tawh na a sepna ah thuneihna tawh thupiakna sangin itna bulphuhna in muibun zaw le nasem zozaw ahihna theitel hi. Tua ahih manin ama laikhakte, sikkhau laite sungah ngaihsut piakna, pulakna, thukimpihna cihte bekbek tawh kidim hi. Aana tawh thupiakna, hahsawlna lai cihte kihel lo hi.​​ Lincoln​​ in a mite thuman a sep theih ding lamen den hi. “Midang khat pen ama lunggulhna om lo pi-in kua ma’n uk huai lo hi,”​​ “Mi tampi tungah thuneihna tun theih nadingin deihsakna bulphuh zolsiamna zat ding hi,”​​ ci hi. Tua banah​​ “zawhthawh thu tawh thupiakna, aana sawlgawpna, thatang zatna cihte pen mi khat ciat ii manphatna le a thuphate a susia sak ihi hi,”​​ na ci hi.

 

(d) Khensatna kician hi

Tualgal hun sungtengin​​ Lincoln​​ in a tam mahmah buaina haksatnate amah bekin khensat in makaih ngait hi. Ama khensat kiciatna in American gam adingin a lamdang kikhelna piangsak hi. Amah in mite’ lungsim puakzia, gamtatna le nuntakziate khel hi. A hoihpen le a siampen makaite ah a kician ngimna, kimuanna le ma tun dong sem ding cih a kician khensatna neih ciang bekin gualzo pan ding hi. A diakdiakin kikhelzia manlang in kidemna a khauh tulai hun ah a kician mahmah khensatna a khensatzo ding makai kician tampi kisam hi.

 

(e) Thumanna bul let in nei hi

Lincoln​​ pen mawh baanglo mi khat ahih loh hangin a thumante bek sem den hi. Ahih keileh a sepzo dingin hanciam den hi. Amah in a thuman lo mite tawh kizom vet lo hi.​​ “A thuman mite tawh kikhawl in. A thuman laitak amah tawh semkhawm in. A thuman nawn keileh amah nusia in,”​​ ci-in hilh zelzel hi. Muantaakna, thuman leh diksaknate pen makaihna ah a kisam mahmah siamna ahi hi. Bang hang hiam cihleh hih siamnate in nungzuite tungah nakpi in huzaap gige ahihman hi.

 

(f) Gensiatna thuakzo hi

American kumpite lakah​​ Lincoln​​ pen gensiat ngahpen, vaangkiam sakna ngahpen, muhdan thuakpen hi. Ama hun lai-a Media tuamtuamte in​​ Lincoln​​ pen, ‘Zawngkuhpi’ ‘US gam a khenkham tualniam a ginalo sitni’ ‘gamsung vompi’​​ cih bangin a lungsim sunga suak bangbangin min pia in ko ekek, gensia giapgiap uh hi. Ahi zongin​​ Lincolin​​ in hih bang gensiatna, lehdonate pen lungduaina leh nunneemna takin nuntakna tawh na gualzo hi.​​ “Eite tungah a man lopi in hong mawhsiatnate hangin zong nasep kiamsak kei un. Kumpi lam kitap dingin hong lauthawngnate hangin zong patau kei un. Thuman thutak bekmah thahat pen cih muang gige un,”​​ a cih bangin tuhun makaite in zong​​ Lincoln​​ etteh huai hi.

 

(g) Ngimna ciangtanin a tun dong sem hi

Lincoln​​ ii a lunggulh thu khat in ngimna nei in khantohna ahi hi. Ngimna in mite huaikhawm thei hi. Lawpsak thei hi. Sepsiamna leh sepzawhnate phungsak thei hi. Amah in gampi kip nading leh salkhawi salzuakna phiatsiang ding ngimna tawh a nungzuite zol in kipawlsak thei hi. Hun khat sungah gal nam khat bek dona tawh ngimna gualzawh theih nading bek lungtup den hi. Amah pen geelkhol den hi. Kiging khol den hi. ‘Ama gualzawh nopna lungsim pen a khawl ngei lo a kipeipei setneu tawh kibang hi,’​​ ci-in sitni a seppih a lawm​​ William H. Don​​ in gelh hi.

 

(h) A kisam bangin a kilawm ding mi zonsiam hi

1861 kum in​​ Lincoln​​ kumpi hong suah ciangin US gam pen gal adingin a kigingkhin dinmun ah om nailo bek tham loin galkap sung zong galkap 16000 bek om hi. Galkap bopi, makaite zong kum ham khin vive hi uh a, a geelnate uh zong date-out lua khin hi. Thauvui thautang zong a kicing neilo uh hi. Tua bang hun laitakin​​ Lincoln​​ in gal a makaih zo taktak ding galkap bo-te zong hi. Ama ading a kizang thei pen ding mi General Grant mu in, amah tawh tualsung gal hong zo siang thei taktak ahi hi. Na khempeuh ah makaite in mimal in semzo ngeilo ding hi. A semzo ding khutnuai mite tavuan piaksawn theih ding kisam hi. Ahih keileh tua nasep ading a kilawm pen mi zon ding kisam hi. Tavuan kipiak ciangin nial loin tavuan a la ngam, a semkhia ngam, thupiaknate ngak gige loin mimal khensatna tawh a sem thei mite pen makaite adingin a mannei pen suangmanphate ahi uh hi. Tua bang mite pen ngah ding hamsa mahmah ahih manin zonsiam ding zong a kisam ahi hi.

 

(i) Makai hihna tawh Makaih hi

Lincoln​​ in a phat huaite phat in nasepna sungah a khial a om leh a khialte mawhsak tuan loin amahmah mawh kipua hi. Mun khempeuh ah amahmah in makaih loin tua tawh kisai munte ah tua tawh kisai makaite makaisak hi. Tua hangin nasepna sungah nuamsa uh a, na thak bawlnopna leh sepkhiat nopna lungsim nei uh hi. Sepkhialh leh zong kumpipa in mawhsak lo ding cih thei uh ahih manin khialh ding patau nawn loin hangsan takin semkhia ngam uh hi.​​ Lincoln​​ in a naseppihte’ haksatnate huh den hi. Amahmah in makaih in lamlak hi. Gualzawhna a ngah ciangin​​ “ei’ hang hi ei,”​​ cih lungkimna pia thei hi.​​ 

Hih a tunga makaihziate pen a lamdang lua khat zong a om loh hangin, tuhun makaite adingin a kisam phadiak thute ahi hi.​​ Lincoln’ dante pen baih mahmah napi’n muibun ngiat in nungta mahmah hi. Amahmah zong zahtak huai ngiat hi. Amah pen thu ngaihsut bek tawh a lungkim thei ziau mi hi loin a ngiahsut bangin a semkhia nuam mi ahi hi. Ama makaih siamna bulpi in mi khatciat ii man neihna thupisakna ahi hi. Amah pen agen’ bangin a sem leh a sep bangin a gen mi khat ahi hi. Amah a sangna atun ciangin a nuai ensuk in a nuai-a mite ahih theihzah kaito hi. Lungduaina, kimuanna, zahtakna lungsim tawh midangte gualzawhna lampi tun theih nadingin huh den hi.

 

Lincoln​​ a sih zawh kum 160 bang hi khin hi. Ahi zongin amah pen mi khempeuhte’ lungsim sungah nungta gige lai hi. Ama sepziate leh a gualzawhnate en lehang, Lincoln pen makai hoih taktak hi a, ama’ makaihziate sin in, ciing in zang sin ni.

 

Ref:

Donald T. Phillips, Lincoln on Leadership: Executive Strategies for Tough Time (Myanmar translation, 2003).

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related