Zu leh Lai Siangtho
Agelh ~ Kap Za Khai
Lai Siangtho sungah lenggahzu a cih ciangin ahuampi in a kikhamthei silngo sawh leh silngo kisehloh ahi zongin, zu leh khamtheih dinga kibawl singahtui tuamtuam kihel khin hi. Adiakdiak in lenggahzu pen khamtheihzu in kitam genzaw ahih main lenggahzu thu tawm en ding hi hang. Lenggah pen tanglai pek panin ni suahna lam munte ah nisia takin kiciing khin hi (Pian. 9:20; 14:18). Israel mite Canan gam sung alut mapekin Canan gam sungah lenggah ciinna kipankhin a (Gamlak. 13:20, 24; Thuhkna. 6:11), Israel mite’n zong lenggah ciinna pen amau’ lokhawh nasepna ah a thupipen in ciing uh hi (Thukhen. 9:27; 14:5; 21:20; Solomon la 1:14; 7:12; Amos 4:9; 5:11, 17).
Israelte in lenggah a gahte pen a pum in aihkeh keu sakin ne uh hi (Gamlak. 6:3; 1 Sam. 25:18). Ahi zongin atamzaw in lenggahte pen cil-in lenggahzu in bilh uh hi. Tua bang ahih uh ciangin lenggah gawi nadingin suangtum kuaksak uh a, tua a kuak sungah lenggahte koih in gawi uh hi (Isa. 5:2; 16:10; 63:2; Matt. 21:33; Mang. 14:19-20). Hih lenggahkung leh a gahte pen Kamsangte in Pasian leh Israel mite kizopna leh Topa Jesuh in amah leh thu-ummite kizopna gentehna in na zang uh hi.
Lenggahzu pen Thuciam Lui hun lai bek tham loin Thuciam Thak hun sungin Israel mite in tangpi nekledawn in a zat bangun, Pasian tungah biakpiakna in apiak uh zong ahi hi (Pai. 29:40; Siampi. 23:13; Thuhkik. 11:14; 18:4; Thukhen. 19:19; Jer. 40:10; Matt. 11:19). Lenggahzu kicinna leh nisim nek anletui-te pen Pasian piak thupha in ngaihsun uh hi (Pian. 14:18; 27:28; Thuhilh. 7:12-13; Pau. 9:1-6; Isa. 55:1).
Lenggahzu kizatna tuamtuamte ahuampi in hih bang ahi hi:
(1) Innkuan an nekna ah kizang hi (Pian. 27:25).
(2) Pawi nopci kibawlna ah kizang hi (Est. 1:7-8, 10-11; Dan. 5:1-4; Jn. 2:3).
(3) Pasian biakpiakna ah zong kizang hi (Pai. 29:38-40; Siampi. 23:12-13).
(4) Sawm ah khat piakna ah zong kizang hi (Thkikna. 12:17; Neh. 13:5).
(5) Neihsa kikhekna ah kizang hi (2 Khang. 2:10).
(6) Van lei van zuakna ah kizang hi (Eze. 27:18).
(7) Zatui zaha in kizang hi (Lk. 10:34; 1 Tim. 5:23).
(8) Lungkham kikhimna leh si dek mite piakna in kizang hi (Pau. 31:6; Mk. 15:23).
(9) Khamtheih in kizang hi (Pian. 9:20-21). Lenggahzu leh khamtheih tuamtuam tawh kisai Thuciam Lui sungah mun tampi a om lak panin a thupi deuhte ensuk dih ni.
A. Hebru Mite leh Lenggahzu
Lai Siangtho sungah lenggahzu kilawhna kammal nih om a, yayin leh tirosh cih tegel hi.
1. Yayin pen Thuciam Lui sungah 141 vei kimu thei in a kikhamthei leh a kikham theilo lenggahzu lawhna in kizang kawikawi hi (Neh. 5:18: Late 104:15; 78:65). Tua manin yayin pen
(a) A kikham thei lenggahzu khempeuh kihel hi (Pian. 9:20-21; 19:32-33; 1 Sam. 25:36-37; Pau. 23:30-33).
(b) A kizatna dang khat ah a kikham theilo lenggahtui siang hi a, “a kigawicil lenggah tuithak” ahi hi (Isa. 16:10; Jer. 48:33; Kah. 2:12). The Jews Encyclopedia (1901) laibupi in ‘A kisuk thak lenggahzu pen yayin-migat’ ci hi.
2. Hebru laimal tirosh zong zu leh lenggahzu genna mah hi a, Thuciam Lui sungah 38 vei kizang hi (Pian. 27:28, 37; Thuhkik. 7:13; 11:14; 12:17; Neh. 10:39). Silngo sawh loh ‘lenggahzu thak’ leh ‘anlak lenggahzu’ cihna hi. Tirosh pen a kikhamthei zu in kiciamteh ngei lo hi. Tua pen a tui ahi nailo lenggah bawk (Isa. 65:8) aihkeh ‘anlak lenggahzu pan a kingah a tuikhum te’ ahi hi (Thkna. 11:14; Pau. 3:10; Joel 12:24). Tirosh pen ‘ahing aih keileh zu thak’ hi ci-in A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament laibu sungah kiciamteh banah The Jewish Encyclopedia (1901) laibu sungah zong ‘a khum a tuite khempeuh leh silngo kisawh nailoh lenggahzu te hi a, a kikhamthei zute kihel lo’ ci hi. Tirosh in ‘a kimangthei na khat ahi hi (Issa. 65:8).’
B. Khamthei Zu Tawh Kisai Thuciam Lui Genzia
Thuciam Lui sungah yanyin pen a kikhamte zu nam hi a, kideih lo hi. Bang hang hiam cih leh zu hangin siatna tampi piang ahih man hi.
(1) Noah in lenggahzu a dawn manin siatna ngah hi. Amah in lenggah ciingin, lo pan la-a, a kikham thei in bilhin dawn hi. Tua hangin zu kham in a kilawm lo gamtatna, phengtatna, inn sung buaina leh samsiatna ciang dong Kanaan tungah hong tung hi (Pian. 9:20- 27). Abraham hun in zong Lot pen a tanu tegel in lenggahzu khamsak in luppih uh a, pata mawhna le gaina hong piang hi (Pian. 19:31-38).
(2) Lenggahzu nekna in thusia tampi piangsak ahih manin Pasian in Israelte siampi khempeuh lenggahzu le a kikhamthei zute a nasep hun sungin nek loh dingin thukham pia a, thukham a zuilo siampite tungah sihna ciangdong a khawh mahmah thukhenna pia hi (Siampi. 10:9-11).
(3) Nazir kiciamna neite in lenggahzu le zu tuamtuam zang vetlo ding uh hi. Nazir pen ‘a kituam koih’ cihna hi in, Topa tungah kipumpiak in a kituam koih mite ahi hi (Gamlak 6:2). Hih bang kipiakna pen a kiciangtan hun khat sung teng aihkeh nuntak laiteng hi thei hi (Tkte 13:5; 1 Sam. 1:11). Nazir mite pen Pasian mahmah in a piansak hi a, mipite mai-ah amau nuntaknazia tawh Pasian’ sianthona leh a kipiak uh a lakkhia uh ahi hi (Amos 2:11-12). Nazir kiciamna in ut thu tawh kipumpiakna hi a, lungsim takpi tawh Pasian tungah kipum ap masa ding, tua khit ciangin pumpi deihna nial ding, a kimuthei sepkhiatna tawh lak ding leh mimal sian’thona ding ahi hi (Gamlak. 6:1-8). Nazir mite’ ki-ap bitna in Khristian mikim nuntakzia ding hong kilahna lim ahi hi (Rom. 12:1, 2 Kor. 6:17, 7:1). Mawhna sung hong tunpih thei dingte kideekna, siatna thute a piangsak thei zu duhna le zu nekna cihte thu-ummi u le nate a puksak nate thei in, tuhun a thu-um eite khempeuh in Thuciam Lui lai-a Nazir kiciam mite mah bangin i zatloh ding ahi hi (1 Thess. 5:6; Titu 2:2).
(4) Solomon in “lenggahzu in mi kam tamsak in khamtheih zu in mi kitawngsak a, zu khamna in haina ahi hi (Pau. 20:1)” ci hi. Khamtheih zu leh zu a kizang dawn theih tuamtuamte in Pasian dikna neubawlna piangsak a, pumpi kideekna neih lohna in mawhna khialhna piangsak hi
(5) Lai Siangtho in hong genna ah lungkhamna leh dahnate kipelh a, Pasian deihna i zuih theih nadingin midik in lenggahzu leh hong khamsak thei zute zang lo bek tham loin en vet lo ding ci hi (Pau. 23:29-35).
C. Thuciam Thak Hun Sunga Lenggahzu
Thuciam Thak Lai Siangtho sungah lenggahzu kigen ciangin Greek laimal Oinos na zang uh a, silngo sawh loh lenggahzu leh silngo sawh aihkeh khamtheih lenggahzu genna in kizang kawikawi hi (Matt. 9:17; Mk. 2:22; Lk. 1:15; 7:33; Jn. 4:46; Rom. 14:21; Efe. 5:18; 1 Tim. 5:23; Titu. 2:3; Mang. 14:8; 18:13). Thuciam Thak gelhte in oinos pen silngo sawh ahi a, sawh loh ahi zongin lenggah pan-a kingah lenggahtui limlim cihna in na zang uh hi. Tua banah hih kammal pen a kizang taang thei a kibang lo lenggahtui hi a, a kikham thei silngo kisawh leh silngo kisawhloh lenggahzu ahi hi.
Tanglai Rom mi laigelh siate in lenggahzu thak sukna tawh kisai sepdan tuamtuam hilh uh a, a diakdiak in silngo sawh loh ding danin hilhzaw uh hi. Canon Farrar in, “Tanglai hun a lenggahzute pen tuikhum tawh kibang zaw a, a tamzaw te kikham thei lo hi,” na ci hi. Polybius in zong a genna ah, ‘silngo sawhloh lenggahtui pen Rom numeite in dawn thei uh a, ahi zongin silngo sawh peuhmah kidawnsak lo hi,’ ci hi.
D. Jesuh in Zu Aihkeh Khamtheih tui A Dawn Hiam?
Jesuh leh a nungzuite in Topa’ nitak an nekna bawl uh a, tua sunga a dawn uh lenggahzu pen silngo sawh maw, kisawh lo cih thu ngaihsun leng Jesuh in silngo sawhloh lenggahzu a dawnna hih bangin kitheitel thei hi.
(1) Topa’ nitak an nekna sunga kizang lenggahzu cihna ah Luka in oinos kammal zang loin ampelos kici lenggahtui cih kammal na zangzaw hi (Matt. 26:29; Mk. 14:25; Lk. 22:18). A ngeina leh a taktak ‘lenggahtui’ in silngo kihel lo hi a, ama sungah kham theihna om loin cikhum dat 20% bang om hi. Silngo sawhna in a omsa cikhum dat susia a ngeina lenggahtui limna kikhelsak hi. Silngo sawh lenggahzu in a ngeina lenggahtui hi nawn lo hi.
(2) Topa’ nitak an pen Jesuh leh a nungzuite in Paisan pawi hun sunga a bawl uh ahi hi. Paikhiatna 12:14-20 sungah Paisan pawi thukham in silngo sawh anlum nek ding kham a, Paisan pawi nipi sungin kuamah in silngo sawh lenggahzu dawn thei lo hi (Pai. 12:15). Tua tham loin tua hun sungin silngo sawh an khat peuh nek ding kikham hi (Pai. 12:19; 13:7). Pasian in hih thukhamte amaute zuih dingin a piakna pen silngo sawhna in siatna leh mawhna lim ahi hi (Matt. 16:6, 12; 1 Kor. 5:7-8). Pasian’ Tapa Jesuh in thukhamnate khempeuh a kicingsak pa (Matt. 5:17) ahihna tawh kizui-in ama’n Paisan pawi thukhamte zui-in silngo sawh lenggahzu zang lo ding hi.
(3) Tua tawh kizomin Paisan pawi hun sungin silngo kisawh lenggahzu zat ding phalna a om hiam cih kam kiselna pen Judah siate lakah leh Lai Siangtho siamte lakah om thei den hi. Pai. 13:7 sung Hebru pau tawh a khauh lak leh a peeng lakte in hih ni thupi ni-in silngo sawh lenggahzu kizang thei lo ding hi ci tuak veve uh hi.
(4) Thuciam Lui hunin Pasian’ inn sungah kuamah in silngo kisawh bangmah dawn thei ngei lo banah siampite in zong khamtheih zu a dawn laitakun biakna pia dingin Pasian mai-ah pai thei lo uh hi (Siampi. 10:9). Jesuh Khrih pen thuciamna thak hun Pasian Siampi lianpenpa hi a, ama mite tangin Pasian kiang a zuatsak pa ahi hi (Heb. 3:1; 5:1-10).
(5) Na khatpeuh peuh a manphatna pen khalam a, a man taktak thute ngimna kician neihna tawh kiteh kak hi.Tua manin khomun in Khrih’ pumpi taktak a lak ahih manin silngo sawh loh anlum ahih kul banah lenggahtui in a kisia theilo Khrih’ sisan lak ahih manin tua tui in silngo sawh loh lenggahtui ahih kul hi (enkak 1 Pet. 1:18-19). Lai Siangtho in Khrih’ pumpi leh a sisan tawh kizom-a nasepna ah a kisia thei nate zat ding a phal lohna kitel takin hong gen ahih manin (La 16:10; Sawl 2:27; 13:37), a kisia thei lo leh silngo kisawh lo nate bek in Khrih’ pumpi leh a sisan limlak thei bek ding hi.
Hih pen Topa’ nitak an nekna bulphuh in Jesuh in zu leh khamtheih tui peuhmah dawn lo ahihna lakkhiatna hi a, tu-in Jesuh singlamteh tungah a kikhai laitak in zu a dawn hiam cih thu en suak leuleu ding hi hang. Hih thu pen a kicingin Matthai 27:34-48 ah siangtak kimuthei hi.
(1) Jesuh singlamteh tungah a kikhai laitak, amasa in ‘zatui kha tawh kihel lenggahzu’ na pia uh a, Jesuh in dawn lo hi. Hih zatui kha tawh kihel lenggahzu pen liamna le natna thuakzo sak mahmah in lungsim meemcip banah a kikhamthei lenggahzu ahi hi. Lenggahzu bek hi nawn loin khamtheih zu suakta ahih manin Jesuh in na nial hi.
(2) A nungciangin ‘tuikha’ kici lenggahtui thuk kipia a, tua pen zatui kihel lo leh khamtheih hi lo ahih manin a dawn hi (n. 48, Late 69:21; Jn. 19:29). Lungdamna thubu sungteng a Jesuh dawn lenggahtuite pen khamtheih dinga kibilhte, zatui kihelte hilo ahihna kician mahmah hi.
Hih atung a thu teng pen Pasian in mihingte ading lenggah leh lenggahzute thupha bangin a piak hangin, amah tawh kizomte, amah a umte lenggahzu dawnsak loin siangtho tak omsak ahihna, Pasian’ mi peuhmah in lenggahzu ne het lo ahihna leh leitung le vantung a Siampi lianpen Jesuh in zong leitung ah hong nuntak lai-in silngo kisawh khamtheih lenggahtui peuhmah dawn lo ahihna siangtak in kitelsakna ahi hi. Jesuh in zong zudawn lo ahih manin amah um-in upna tawh ama’ sunga om eite’n zong zu leh khamtheih peuhmah dawn het loh ding, et het loh ding ahihna hong hilh hi.
A langkhat ah lenggahzu pen ahoihna lamin a kizang thei danin Lai Siangtho sungah kimuthei hi. Lenggahzu pen Topa’ thupha piakna sungah kihel hi (Joel 2:19), Pawite nopci sask hi (Jn. 2:1-11), lungsim nuamsak hi (La. 104:15; Zekha. 9:17; Thhilh. 10:19), a gimte tawldamsak (2Sam. 16:2), cidamsak hi (1 Tim. 5:23).
Lenggahzu pen “nat le sat dawnna zatui, lungno thatna leh natna tuamtuam kibawlna zatui” in kizang hi ci-in Ancient Wine laibu sungah kiciamteh hi. Tanglai in lenggahzu pen Egypt, Mesopotimia leh Syria gamte ah ‘natna’ kibawl nadingin zang pipen uh hi. Tua bek tham loin lenggahzu pen “Mite’ ciaptehna ah leitung a kizang zatui masa pen” ci-in The Oxford Companian to Wine laibu sungah kigelh hi. Paul in Timothy kiangah, lenggahzu dawn ding a sawlna tawh kisai-in The Origins and Ancient History of Wine cih laibu sungah hih bangin kigelh hi – “Thu kikantelna ah zatui leh lenggahzu hel khawmin dawn le’ng gilzang bawk natna leh a lauhuai nate lungnote sisak pah thei hi” ci hi.
Lenggahzu sunga kihel dat nam 500 val sungpan dat pawlkhatte in a tunga natnate sisak bek tham loin adang natnate kibawl nadingin zong kizang thei hi ci-in zatui lam thukante in kipsak uh hi (Watch Tower, August 2012).
Jack Wellman in ‘Can a Christian Drink Alcohol?’ cih thului a gelhna ah ‘Thuciam Lui leh Thuciam Thak Lai Siangtho sungah zu tawh kisai mun tampi a om hangin, zudawn loh ding nasia tak a khamna om lo hi. Uang lua dawn loh ding khamna bek om a, tua zong silngo kisawh lenggahzu sangin a khauhzaw a kibawl khamtheih tui-te ahi hi,’ ci hi. Cihsa mah bangin zu leh lenggahzu tawh kisai in Lai Siangtho sungah i et ciangin i theihtel loh thu tampi om kha mah dinga, ahi zongin a huampi-in i et ciang ‘dawn ding phalna sangin phal lohna tamzaw’ cih pen ahih a nuai-a Lai Siangtho munte sungah siangtak a muhtheih thu ahi hi.
1. Lenggahzu in kam tam sakin, khamtheh zu in kitawngsak a, zu khamna in haina ahi hi (Pau. 20:1).
2. Lenggahzu in ka mite thu ngaihsut theihna beisak hi (Hosea 4:11).
3. Lenggahzu tampi a dawnte, kham theih zu nek a hatte,... in gimna ngah ta hen! (Isa. 5:22-23).
4. Sun khuavak sunga om mite bangin a kilawmin gamta ni. Gualnopna le zukhamna, mawhna le thangtatna, kitotnate in i hun beisak kei ni (Rom. 13:13).
5. Zu in mi siasak thei ahih manin zu ne kei unla, Kha Siangtho tawh a kidimin omzaw un (Efe. 5:18).
6. A gutate, a huaihamte, zukhamte... Pasian’ Ukna sungah lutthei het lo ding hi (1 Kor. 6:10).

