ZOMITE, NAM MIN KHAT, PAU KHAT. Agelh ~ P. L Naulak

Date:

ZOMITE, NAM MIN KHAT, PAU KHAT

Agelh ~ P. L Naulak

 

Leitungah a poimawh pen thudik theihna hi a, a zumhuai pen minam hihna​​ (identity)​​ theihloh ahi hi. Tuhun Zomiteí dinmun pen thudik theihlohna leh minam hihna kitheihlohna ahi hi. Zomite in i hihna thei loin, Paite, Tedim Chin khawng peuh i kici hi. Hihte i nam min dik tak hi loin, mite hong simmawhna leh mun min khawng peuh ahi hi. Min tuamtuam i neih manin Zomite lakah kipumkhatna leh ki-itna om lo hi.

 

Mite Computer Age ah a om laiun Zomi teín i hihna diktak zong i thei zo nai kei hi. I kipumkhat nading pen “Nam min khat leh pau khat neih” ahi hi. Nam min khat i neiloh manin i mi leh sate nangawn midang et a ki-en, unau laigui zoppihte nangawn namdang mi i kici uh hi. Nam khat unau khat i hih manin pau khat i zat ding hi. I nam min dik tak i theih nangin i minte i en masa ding hi.

 

CHIN:

Research Scholarte gendanin Chin pen Kawlpau hi a, “Seng/Bawm” cihna hi. Zomi teín seng leh bawm pua i hih manin Chin hong kici a, i pu i pate in ahih leh Chin kici ngei lo hi cih Chin Hills Deputy Commissioner - H.N.B Stevenson in 1943 kuma a gelh The Economics of the Central Chin Tribe laimai 1-na ah hih bangin gen hi. “Though known to us as the Chins, the people do not recognise the name” ci hi. Captain F.M Rundallin in, “I do not know the origin of man Chin, it is Burmese I funcy; anyhow the Chins do not know the word and called themselves “Zo”, “Zote” being the plural” na ci ngiat hi.

 

PAITE:

Manipur leh Mizoram a teengte ëPaiteí hong kicihna hangin ah i pu i paí min hi lo hi. Pu B. Lalthangliana laibu INDIA, BURMA, BANGLADESH-A MIZO CHANCHIN laimai 117-na ah hih bangin gen hi ;​​ “Mizo hnahthlak zinga hlawm lian tak Paite hi Burma ramah chuan Tedim Chiní tiin an in ko a. Manipur ah chuan hun reitak atang khan Paiteí tia koh an ni a, official anga puan taktakna chu Paite National Councilí kum 1948 a an din a tang khan a ni. He political party ngenna avang hian schedule tribe ah kum 1956 ah India sawrkarin a pawm ta a ni. Tin, Paite tih hi Lusei ho kohdan ani a, chu chu hman tlanglawn ber a ni zui ta a. Keini pawh in India leh Burma a cheng zawngzawngte huapin Paite ti zelin kan sawi dawn a ni”​​ ci hi.

 

PIANNA TUUNNU NAUBANG KAP E

“Ka vontawite aw, khut khat, khe khat, nawitui khat a kong vaak, ka sung ka lai pana piang ka tate aw, bang hanga min tuamtuam kiphuakphuak na hi uh hiam? Unau khat, sa khat pum khat na hih lam uh kithei unla, ki-it tuaha pangkhawmin, min khat, pau khat, nam khatin na om ta un. Midangte silhpuan (nam min) hong piakte sut khia in na Tuunnu in silhpuan kongpiak na silh zaw un. Na etlawm zaw uh hi”.

 

I minam mim diktak​​ “Zo”​​ hi a, a kizat pat hun pen i gen thei kei hi. I Pu Zo suan le khakte​​ “Zomi”​​ kici i hi hi. Khasite min​​ “Kha”​​ pen a pi uh min hi a,​​ “Si”​​ pen mi cihna hi. Zomite kitawm mahmah a, Paite, Tedim cih banga kikhen tham om lo hi hang. Pandit Jawahar Lal Nehru in, “A tawm pawla pan khak pen kamsiatna khat hi” ci hi. Zomi te’n i theih ding ah, “Ngasa in a tam sihpih, mihing in a tam hin pih” ci hi. Zomite in i hihna dingin Kawlgam Vaigama teng Zota teín lung kituak takin ZOMI ah tuibang luankhop ding ahi hi.

 

Chin Hills ah kum 1953 panin Zomi cih zang uh a, tua kum mahin Sukte T. Hau Go makaihna tawh Tedim, Falam, leh Hakha Asso- ciation panmakai 10 ciat paikhawmin National Name teel dingin Falam khuapi ah kikhopna nei uh hi. Tua munah Zomi Baptist Convention​​ (ZBC)​​ cih lungkim takin teel uh a, Zomi Baptist College​​ (Falam),​​ Zomi Baptist Press​​ (Falam),​​ Zomi Baptist Academy​​ (Tedim)​​ hong kiphuan khia hi. Kum 1980 in Zomi Christian Literature Society​​ (ZCLS)​​ kiphuan in Hqrs. dingin Kawlpi zang uh hi. Kum 1988 in Kawl kumpi theihpihna tawh Zomi National Congress​​ (ZNC)​​ kiphuan hi.

 

Manipur leh Mizoram a teeng teín Paite kici in India kumpi theihpih in schedule tribe ah om ta hi. Chin State a omte ahih leh Zomi min tawh kigawmkhawm theita uh a,​​ “Zomi in ka piang a, Zomi in ka nungta a, Zomi in ka si ding hi”​​ ci ta uh hi. Lamka leh Tedim in lai kibang zangkhawm lo, pau​​ (awsuak)​​ kibang zang lo, lei leh pau in gamgi neilo hi lo hiam? Hihte hangin kitanauna leh kipumkhatna om thei lo hi. Lai khat​​ (common alphabet),​​ pau khat (common langguage)​​ i neih theih nadingin Zomi Christian Lit- erature Society​​ (ZCLS)​​ Kawlgam leh Paite Literature Society​​ (PLS)​​ Lamka teín ma i pat ding ahi, i kai luat ma in​​ India gama om Zomite in i ngaihsut dingin Manipur a Paite pau zang mihing 45,000 valte, Mizorama Paite pau zang 20,000 leh Paite hi napi a zang nawn lo mi 50,000 valte leh Kawlgama om i unau 6,00,000 valte kigawmkhawm hi leng 7,05,000 val teín laimal khat​​ (common al- phabet)​​ i neih ciangin tuhuna magazine copy 1,000 mihing 45,000 laka khot haksa i sak pen, tua hun ciangin mihing 7,05,000 lakah i zuak ta ding hi. Zomite in lai khat leh pau khat i zat hun ciangin Paite Lai Siangtho, Paite Labu, Tedim Lai Siangtho, Tedim Labu i nei nawn kei ding a, Zogam hong paalin, a zu Zomi teín i dawn ta ding hi.

 

Source:

Laitai

November 2005, laimai 13-15

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related