ZOMI’ SIAM DING TUAMTUAM
Dr. Hau Za Cin, Phuitong liim
Tuhun leitung khantohna tawh kituakin siam ding, theih ding kisin ding atuamtuam hong kibehlap hi. Tuate pawlkhat enin kisin pah, siampah leng ci’n ka geel hi. I gen nop pawlkhat pen tuma hun in tuazahpi in siam ding kisam lua lo a, tuhun ciang in siamloh phamawh siam kei leng leitung khantoh na tawh kalsuan kikim theilo ding hong suakte ahi hi.
Hun zat siam ni: Nidang lai in khuata khat ah kitengkhawmin lo kinei a, huan kinei-in, gan kikhawi a, tua teng limtak puahzo kemzo vilzo peuh leng nek leh dawn kicingin gual ki englo, gual kipha in nuntak nuam veve hi. Khangual kidemna zong tampi omlua khollo, khawh leh kup, khawi leh vulh, kap le mat ciangciang hi lel hi. Cidam in sem zo peuh lehang hithei lela, sep zia bawl zia zong nu leh pa pan kisin tawm ziau thei hi. Primitive society ah kiteng ahih man hi. Ahi zongin tuhun ciangin pilna tawh na kisem ta, siamna tawh nek kizongta, leitung khangto sate gamtatzia tawh kitonin kalsuan kula, akalsuan zia ding zong kitheita ahih manin Zomi ngeina lui banga sepbek tawh hong hithei nawnlo hi.
Tua bang hun ah kal isuan laitakin siam ding kisam tampi oma, tuate siamna ding in kisin kul hi. Kisin ding tam ahih manin hun tampi bei a, siamna khat bek kisin nading in zong huntampi mang hi. Tua ahih manin zingsan pan nitak zankim dongin siamna sin kisamta a, tua bang a, nuntak gamtat zia a tuamtuam sinna ah hun manman a- zat siamding kisam hi. Hun manman a- zatsiam nadingin a hun lianlian a nasep kipat-a, tawp hun, ciangtan hun acin ciang a tawp lianlian theihding siam kul hi. Tua manin hunlap in.
Zintun siam ni: Nidang lai in zinbuk cih bang omlo ahih manin Zomi khempeuh zin kido a, zin kitung hi. Tunna ding meltheih a om kei leh zong zin kizong tawm a, zin kido ngakngak hi hang. Tua banga zindo, zintung-a I om ciangin zindo inntek te neih bangbang ki nek pih a, zindo mun deuhte bang azinghuan nitak huan kiam hanhan ding hi. Zintung te in lah inntek te’ ading bangmah puak selo cih bang ahih lai ciangin tuhun khawhsa kholsa nekna hi nawnlo hun ah nektawm zongte ading bangin vangik hong suak thei hi. Tua ahih manin sum le pai tawh nekzon hun ah zintun siam zong kisan a, siam ding hita hi.
Pilna zon siam ni: Tulai leitung kidemna sang tektek ah bang lam pilna sin ding cih teel siam kisam pha mahmah hi. Sangkahna ah bang lai pilna sin ding cih teel siam ding thupi mahmah hi Kei lunglutna banghiam cih zong theih pah ding kisam hi. Professional course tuamtuam medical, engineering, technician, health care, nursing, hospitality, service, etc cihte bel val cih om ngeilo hi. Tua lam lut thei leng nasep kingah pah dinga, lutzo kei leng zong siamna kicing khatpeuh tawh nasep kimu veve ding hi, Tua siamna kicing neih nading in bang subject na lunglut pen, na siampen, nang a dingin hoih pen cih teel siam kisam mahmah hi. Tua ahih manin pilna sin laitak, pilna zon laitak in ‘kei tawh koih kituak pen’ cih teel siam ding kisam hi.
Nasep siam ni: Nidang lai in mikhat pen akisam khempeuh siam leh cih kilamen a, asiam kei leh ‘tua zong siamlo, tuabek siam’ kici thei hi. Tuhun khangthak ah siamna khat siam kilkel ding, adang siam kei leh zong asempen tawh nekzong ding cih nek leh dawn nuntak zia siamte hoih sak le deih dan, geel dan hi. Japan te in mihing khat nuntak sung siamna khat bek aneih ding (adang a behlap zawh leh sialo, kisam masa tuanlo), na hoih khat akimang tawntung ding a sepkhiat ding ci’n ngaihsun uh hi. Tua pen specializes I cih hi a, medical doctor te zong siamna khat specialize area nei uhi. Tua bang nuntak zia Zomi sung ah kisamta hi. Nasep I siam khat pen siam mahmah ding, sep dan zong siam mahmah ding, sep zia zong siam mahmah ding.
Kipuah siam ni: Kizep kipuah le siangtho sitset siam ni. Silh le teen neih bangbang a siangthoin kemin, a siangtho in silh in, asiangtho bek tawh kizem ni. A kipuah zo den dingin zong hanciamin atunga gen bangin nasep hawmdan siam ni. Nasep bekbek buaipih in kizem manlo, kipuah manlo cihzong om thei hi. Hun hawmsiam ni cih tawh kizom leuleu hi. Innsung innpua zong hahsiang in kim le pam kepzia zong siam ni.
Kiho kibiak siam ni: Kawlgam kazin ciangin mite kamsiamin kiniamkhiat tak a kiho dan siam ka sa mahmah hi. Kamkhum zangin kam nel zangin kam kilawmlo zatding ki dawm mahmah uh a, thupha ki paihpaih uhi. Kamsiam ding bekbek zong kisin kul na hi mawk hi. Kammal hoih zat ding zong kisin kul hi mawk hi. Nu le Pa ho dan siam ni. Naupang le numei te ho dan siam ni. Pi teek puteek ho dan siam ni. Nam dang midang ho dan siam ni. Simmawh pahlo in lawmin bawl siam ni.
Kizahtak siam ni: Biakna upna tuamtuam kizahtak siamin a kibanglo deuh a om khak leh zong ahi thei mah hiven ci’n ngaihsut siam kisinin siam ni. Pawlpi khat le khat kidem pah hilo in upna kizahtak a hinkhop dan siam ni. Ngaihsutna tuamtuam a om ciangin zong keimuh dan le ama muh dan kibanglo ahih manin ngaihsutna kibang theilo hi ci’n ngaihsutna kibanglo kizahtak sak siam ni. India gam thupina akigen ciangin niman tuamtuam paak huan ah paak nam tuamtuam amau mun ciat ah pak a a etlawm mahmah bangin ninam tuamtuam kizahtak diamdiam, kuamah kisimmawh leh ki nuaisiah tuamlo a, a kihelkhop theih ahi hi, kici hi. Tua bang kizahtak tuah teka nuntak siam tulai leitung khangto ah kisam hi. Singapore pen leitung ah minam tuamtuam kilungtuak taka a tenkopna gam leh khuapi ahi hi. Tua bang khua le gam Singapore bek mah om hi.
Gamtat siam ni: Kiuang tuang saklua, ki ultungsak lua cih bang gamtatna zanglo in a kilawm, ahoih gamtat siam ni. Mite sangin a gualtungtuang zaw, kahih theih cih bang lungsiam a pua kawma aki sialsial akiphasak pheenphaan cih bang zang kei ni. Gentleman tak, polite tak, smart takin gamta siam ni. A kilian sak, aki uangsak, a ki ultung sak Goliath pen naupang David in azawh ziau bangin neucik khat tawh kipuk ziau thei hi.
Gam le nam it siam ni: A gam le nam a itlo leitung ah omlo ding hi. Mi kician khat in a it ding gam le minam thei hi. Zomi in zong a it ding le akhual ding minam le gam a thei ding hi. A khual siam ding a it siam ding, a pattah siam ding ahi hi. Kam dimdim a pau lualua pen gam le nam itna hi khinlo a, a picing ding, agahsuah ding le akhangto ding a pattah siam pen itna lahna khat ahi hi.
Itna lak siam ni: A ki it mahmah Zomi te I hih mah bangin itna kilak siam mahmah ni. It ing ci’n kamtawh pulak pahpah ni. Hoih hi ci’n kamtawh pulak pahpah ni. Siam hi, lian hi, thang hi, zo hi, kuhkal hi, adangte cih bangin kam teekteek tawh pulak pahpah ni. Tua pen itna lahna ahi hi. A kipulaklo itna Sangin agingkhia-a thuhilhna pen itna lahna hoihzaw ahi hi. A kipulaklo itna leh pahtawhna Sangin akimu thei itna le pahtawina pen it siamna, pahtawh siamna hi hi.

