Zomi: Minam Picing Hihna Lamah
Agelh ~ Kap Za Khai
Thupatna
ZCLS Literature Committee makaihna tawh Zomite thungaihsutna picing semsem nading, thumuhna zai semsem nading le Zolai khangto in a kip semsem theih nading ngimna le deihna tawh hi bangin kum simin thului khatta bulphuh in laigelh kidemna hong bawlsak zelna pen thupi kasa mahmah hi. Nung kum 2014 in zong “Khang Kilumlet Minam Nuntak khuasakzia,” cih thulu tawh kidemna hong neihsak khin a, tua tawh kizomin tukum adingin “Zomi: Minam Picing Hihna Lamah” cih thulu tawh kidemna hong neihsakna hangin ka lungdam a, a lunglut huai mahmah thupi khat hi ci-in ka mu hi. Hih thu sungah Zomi’ pianzia le hihna, nuntak khuasakzia le mailam ading kalsuanzia ding, minam picing hihna le ahih semsem ding thute hih theihzahzah in hong gelh ding ka hi hi.
Zomi
Zomite pen Mongoloid minam sungah a kihel a eng minamte hi a, Kawlgam ah BC kum beikuan lamin Tibet gam pan Lohit gundung zuisukin Hukawng mualkuam pan Chindwin gundung zuisukin Kawlgamah a lutte hi. Chindwin gunkuam ah bilteen ihih manin Zokuam, Zokual cihna-in Kawlte in Chindwin (the valley of the Chins, the home of the Chins) hong ciliang uh hi. Chin cih min pen Kawlte hong lawhna hi ding a, ei le ei in Zomi i kici hi. Kawlgam ah kumpi masa pen Anawratha kumpi khang masa Pagan khuapi-ah a teen hun 1044-1364 khit ciang Kawlgam buai pianin Pinya ah kumpi tut hun (1312-1364); Sagaing ah kumpi kiphuh hun (1315-1364); Ava ah kumpi kiphuh hun (1364-1555) hun kikal-in Zomite saklam ah kihemto-in Kawlpi, Bunglung (Rasagyo), Khampat tengah kiteng hi. Kawlpi ah Kyitaungnyo kici Shante gam-mi-uk pa hong khan ciangin ei Zomi i pu i pate Zogam ah na kikhinto-in AD 1420 kim pawlin tu-a Falam, Hakha gama teeng Zomite, Lailun kici Sunthla khua gei suang kuahawmah na teng masa-in Laimi kici uh a, ei i pupate Ciimnuai ah Zogam leitang a kici ding kuama teen ngei nai lohna munah na teeng masa-in khua na phut uh hi. Tua a kipanin ei saklam tengah Manipur gam dongin damdamin i kizelh toto hi. Zomi i cih kuateng hiam cih leh Khamtung gam-a teeng teng, Khamtung (Chin State) pan a lal khiakik teng, Khamtung hong tung lo Asho Chin teng, Yaw mi teng le Bawmte ahi uh hi.
Minam Picing Hihna
Picingna cih kammal pen Cambridge Learner’s Dictionary sungah mihingte a kum phak tawh kizui-in pumpi le lungsim ngaihsutziate khangcing semsemna, a gamtatna le a sepziate khangcing semsemna ci-in kigelh hi. A cipnopna in a sung le a pua, a kampau le a sepna, a geelna le a tatna kituak takin gamta in a khangcingte pen mi/minam picing cihnopna ahi hi. Zomite minam picing dinmun dongah i tun semsemna le a picing semsem minam i hih nading thute a banban in i en ding hi.
Zomite minam picing i hih theih semsem nadingin abeisa hun sunga i nuntaknate eknel khaikikna tawh tulaitak i nuntaknate kipuahpha kawmin nuntak kalsuan ding kisam a, tulaitak a i nuntakna in mailam i pianzia ding hong kiciansak ding ahi hi. Tulaitak Zomite dinmun pen singkung bang hi leh apak mahmah laitak hi-a, a gahgahna ahi picinna ah i kalsuan laitak zong ahi hi. Tua ahih manin eite in i phawk-a i phawk kei zongin, tulaitak i tup i deih le i lunggulh lianpen in mailam-ah Pasian’ thu tawh kalsuanin, pilna le cimnate anduh tuiduhin duhthei a, i minamte ki-it kihuai-in, pumkhat sakhat suah ding, khutkhat tawi khekhat khai bang ding, tuibang luangkhawm ding, a picing le a cidam khantohna tawh i Zogam le Zomite omna, teenna khempeuh ah nunnuam tawh nungta ding, Zo laukha paallun in a picing Zomite hi ding cih pen i tup lianpen hi a, tua-in minam picing hihna lamah mitsuan semsemna zong kici thei a, tua bang i hih theihna dingin eite in sia Enno genna ahi khopna (togetherness) tawh mapangkhawm ding kisam hi. Hih a nuai ah minam picing hihna lamah i kalsuan theih semsem nading thu pawlkhat ensuak lai ni.
Kithukhatna le sepkhopna
I minam khangto in i picin nadingin eite in itna le thukhualna lungsim nei-a ma i pankhop ding kisam hi. I minam sungah ei khom in mipil misiam leh mihau kibehlap toto-ta ahih manin lungdam huai a, mipil misiam leh mihaute in zong amau hihnate minam adingin zatsiam ding kisam hi. Biakna lam-ah pawl lungsim neihna pan Khrih sungah pumkhat i hihna pom siam theihna ah, neihlelam leh sumlepai lam-ah angsung bek khualna panin gam leh minam khantoh nading-a veina ah, pilna lamah amin (degree) bek deihna panin pilna taktak deihna le hanciamna ah i khantoh ding thupi hi. Itna bulphuh mapan khopna, kilawmtatna leh kipumkhatna tawh i kalsuan ding thupi hi. Paunak khat in “Kipawlna in thahat hi” ci hi. Kipumkhatna loin i minambup in a bucing khantohna le picinna ngah theilo ding hi. Kipawlkhopna leh kipumkhatna tawh nasep khopna a thupitna hangin ei Zomi sungah GZA, Zomi Youth Association, Zomi Computer and Internet Association cih bangin kipawlna tuamtuam hong piangkhia ahi hi. Kipawlkhopna leh kipumkhatna in na lianpi, na thupi leh na haksa tampi semkhia zosak thei hi. Lung kituaktakin tutkhop khawlkhopna, sinkhop kankhopna, khantoh khopna, sepkhop liailiainate in gamsung le minam sung khantoh nading lampi vive hi. Thuneu leh thuliante zong kipumkhat ding kisam hi. Gam le minam tawh kisaithu ah mi khempeuh in suaktatakin kihel theihna suahtakna (freedom) neih ding zong kisam hi.
Pilna le siamna zonna
Pilna (Education) thupisak ngiat ding kisam hi. Pilna a thupisak minam pen minam picing hiden ding a, minam dangte tungah zong ukna (influence & authority) nei ding hi. Zomite minam picing hihna i kician semsem ding i ut leh pilna lamah i khanlawh mahmah kul ding hi. Pilna a khanciang bekin hauhna leh khantohna khangpan hi. Tua ahih manin i neih laisinna sangte ahoih theithei dingin puah in, kem in, i laptoh kul ding hi. Boarder phuatna ding, laisinna phual phuat ding, siamsin theihna tintan tuamtuamte phuat ding, laibusaal kician mahmah neih ding kisam hi.
A pil a siam khangnote mundang pilna leh siamna sin-in sawlkhia in lamto ngiat ding hi hang. Sangpilna bek tham loin adang khantohna lam (Development) te ahi lokhawh siamna, gankhawi siamna, paakhuan bawl siamna, singno suan siamna cihte ahi zongin puankhui siamna, puanphan siamna, siamgat siamna, set le vanlena bawlsiamna dongah kisiam in zang thei leng Zogam le Zomi kikhangto tuam mahmah ding hi. Sin theih, ngah theih leh zat theih pilna leh siamna a kici khempeuh i minambup in ngah thei leng hoih ding hi. Lai leh ngeina kemsiam in zunsiam puahsiam ding zong kisam hi. ‘Minam khat lai khat’ cih bangin minambup in lai nam khat i zat theih, i nuntak pih theih ding pen minam picing zia ahi hi. Tulaitak i mipihte pen laisim lo, thupisim lo uh ahih manin thumuh zah ding kimu lo in, thu theih zah ding kithei lo ahih manin khantohna ah I zekai gige hi. Lai leh pilna namkim a nei gam leh mite a sun a zanin khangto in picing hanhan uh hi. Tuate theisiam in pilna sinna lamah delhpah ni. Tua ciangin pilna leh siamna lapsang kipawlna (Educational foundation) tampi neih ding kisam hi.
Nuntakna ah ettehhuaina
Minambup in i nasep na-ah cihtakna, thumanna, kuhkalna, mi gitna, leh diktatna tawh i mainawt ding le ngeinate puahin kepcing ding kisam hi. Hih teng pen mihingte’ manphatna honglak vive ahih manin i nuntakna-ah i khahsuah loh ding thupi hi. Zomite omna peuhpeuh a ukna neite in hong ukna ah ahi zongin, Pasian nasemte in a Pasian nasepna-ah ahi zongin, kumpi nasemte in a kumpi nasepna-ah ahi zongin, lokhote in a lokhawhna ah ahi zongin, vanzuakte in a vanzuakna-ah, sum thalawhte in a sum thalawhna-ah, sumbawlte in a sum bawlna-ah ahi zongin cihtakna, thumanna, migitna, diktatna, itna leh kuhkalna tawh semkim theiciat leng i minam pen a thuman, a etteh huai, a pahtak huai, a nopci, leh kumpi leh Pasian maipha a mu minam kisuak ding hi. Tua bang minam suakleng mi khempeuh in hong muang ding ahih manin kikhangto mahmah ding bek tham loin i sunglam a lungsim le ngaihsutnate zong hong hoih semsemin picing semsem ding hi.
Nampi lungsim neihna
I minam sungah Siapi Chin Do Kham kammal bangin a gualzote pahtawi in a guallelte laptoh ding kisam hi. Leitung mite ngeina hoihlo khat-in a gualzo leh a lawhcingte haza in a guallelte simmawh nop denna hi. Ahi zongin gam leh minam khantoh ding, picing ding i ut leh a gualzote pahtawi in a guallelte domtohsiam ding kisam hi. Tua pen nampi lungsim le innkuan lungsim hi-a, i minambup ii neih ding lungsim zong hipah hi. I minambup in i lungsim puakziate a hoih lam-ah kikhel leng i gam khuasuah nuntakzia zong hong kilamdang mahmah pah ding hi. I gamtatte zong hong khangto mahmah ding a, tualsang nuntakzia (High Living Standard) kibanpah ding hi. Gam le minam sung ki-ukna-ah zong mikim in Upadi bawltheihna thuneihna (Legis Lative Power), Ki-ukna-ah thuneih theihna (Administrative Power), leh thukhen/neih theihna-ah thuneih theihna (Judical Power) i neihkim theih ding kisam hi. Mihing hihna thupha (Human Right) a kicingin nei ding cihna hi. Gam leh minam nuntak khuasuahna a khantoh, a picing nadingin Human Right zong kisampen khatmah ahi hi. I minam sungah Human Right mi khempeuh in i neih zawh masiah a bucing khantohna le picinnna kingah lo ding hi.
Innkuan kizopna
Minam picing i hih nadingin mimalte sungah a cidam kizopna kisam a, tua pen innkuan sungpan kipat ding ahi hi. Bishop Lian Khen Thang in, Zomite i khantohlahna pen innkuan sung tek panin gamtat luhek, kampau mukpau, dinmun lakzia, kipattah dan le i vaipuak dante picing zo nai lo (Uncivilized and disordered life) i hihna hang hi. I kipuahphat mahmah kul ding a, i minam a khantoh theih nadingin Uncivilized domestic life panin Domestic civilization lamah galkah kulta hi. Innkuan nuntakziate picinna in minam khantoh nadingin thusim hoih, pansan hoih, siksan hoih kip mahmah khat hi, na ci hi. Tua ahih manin Zomite minam picing hihna lamah i kalsuan theih semsem nadingin i innkuan sungciat ah a cidam mimal kizopna, kipehna neih ding kisam a, innkuan cidam leh beh sung, pawlpi sung, khua sung, gam sung cidam in khangcing pan dinga, leitung adingin “khuavak le ci” bangin Zomite’ hoihna taktak kilangkhia ding hi.
Tangpi tangta kizopna
Hih leitung sungah minam khat bek kinungta thei lo a, minam dangte tawh zong tangpi tangta kizopna (Social relationship) neih kul hi. Zomite pen tuni dong in midangte tawh kizopna ah ahi zongin, ei lei ei kizopna ah ahi zongin i siam nai kei a, tua in minam’ ngah ding hamphatna tampi hongtaansak hi. I minam sungah a pil a siam om napi-in kithusimlo, kizui nuamlo, vang kipialo, kipahtawi lo, kimang nuamlo hi. Hihte kipuahphat mahmah ding kisam hi. Pil tale’ng, mawl tale’ng, hau tale’ng, zawng tale’ng tokhawm diamdiam, vaihawm diamdiam thei leng i minam sungah kigensiatnate bei-in, ki-itna, kilemna, kizahtakna le kipumkhatnate hong om dinga, tua ciang bekin thupha ngah minam taktak i hi ding hi (cf. SK Gin Khan Pau, President-KZBA).
Ei le ei sungah a cidam a khangcing kizopna a kisap bangin midangte tawh kizopna ah zong kisam sem hi. Tua bang dinmun i tun ciang bekin ei pen a picing I hihna kilang pan ding hi. Tua ahih manin eite in a kuacik kizopna pan a tangzai, mi khempeuh tawh kizop kipawltheihna (from micro-relationship to macro-relationship) lamah galkah hunta hi (Felix Lian Khen Thang).
Pasian tawh kizopna
I minambup in Pasian liansak den ding, amah taisan ngeilo in i upna sungah i kipden ding kisam hi. Minambup in a piangthak taktak hih ding thupi hi. Late 33:12 na-ah “Topa pen Pasian aa anei minam, ama luah ding aa teelna angah minam in thupha ngah ahi hi,” a cih bangin Zomite pen Pasian’ teltuam minam i hi-a, adiakdiak in ei pen a beisa in bangzah in tualniam in, khangcing loin om tase leh Pasian in tuni dongin a vangliatna tawh hong kem in thupha hongpia den hi. Tua ahih manin i Pasian tungah ding tawntung ni. Pasian deihloh nasepte, guihtheih khamtheih zuakna leh zatnate, kumpi deihloh gamtatnate i minam sungah beisak sitset in minam siangthosak ding kisam hi. A nungta Pasian a lamto, a belden, a piangthak minam-te pen Pasian in zong lamto in khangtosak in picingsak semsem ding hi.
Thukhupna
Zogam le Zomite pen a beisa hun-a sangin tampi in khangto khin hitase mah leh ei le ei kipuahpuah ding, kizunzun ding kisam lai-a, a bucing khantohna le picinna dongah i kalsuan zawh lai ding thupi hi. Tua bangin gam le minam khantohna ding sepna sungah i sephuaite, i neihhuaite, i theihhuaite thei le neihna ciangbek tawh khawlcip loin lungsim, khuak, leh khut le khe tawh lawptak leh hanciamtakin sepkhiat ngiat ding kisam hi. I minam lungsim puakzia kikhelsak ding, muhna, zakna leh ngaihsutnate zaisak, thuksak, limcisak ngiat ding kisam hi. Gam le minam khantoh nadingin mi pawlkhatte’ pilna siamna leh hauhna bek tawh kisem theilo hi. Mihing khat leh nih bek i hanciamna bek tawh kingah lo hi. Biakna lam bek tawh kicing zolo hi. Leitung nasep bek tawh zong hikhin theilo hi. A bucing pilna siamna, Pasian thu sungah a bucing pianthakna, a bucing lungsim neihna, a bucing sepkhop theihna, a bucing kipumkhatna cihte bekin gam khantoh nading le minam picing hong piangsak theipen ding hi. Singkung khat-ah singteh, singhiang, a pumpi le singzungte khat le khat cidamtak-in a kizopkim ciang bekin singkung nungta in a gah, a gah bangin Zomite zong tuadan i hih theihkim semsem ciang bekin minam picing suakzo pan ding ihihna phawkkim in hanciamkhawm ni ci-in itna tawh kong zawn hi.
NB: 2015 ZCLS Laigelh Kidemna hi.
Reference: C. Thang Za Tuan, “Leitung Bei Dong Zomite”: ZOLUS Journal, No. 13, 2009. Cambridge Learner’s Dictionary, “Mature,” 2nd Edition. 2004. Felix Lian Khen Thang, “Minam Picing”: Zolai Simbu Kum 100 Cin Ciaptehna Souvenir Magazine (1913-2013), Kalay: ZCLS, 2013. Rev. Go Khan Dal, Zomi leh Zolai: Zolai Simbu Kum (85) Cin Ciaptehna Laibu (1913-1998) Souvenir, Kalay: ZCLS, 1999.

