ZOMI LEH CIHTAKNA. Agelh ~ Colonel H. Kam Pum (Rtd)

Date:

ZOMI LEH​​ CIHTAKNA

Agelh ~ Colonel H. Kam Pum (Rtd)

 

Zomi Minampi khat hi:

Kawlgam sung minamte lakpan Zomite minam dang​​ tawh a kihel lo minam siangtho pen​​ (the purest race/tribe)​​ hi. Dr.​​ Sithu Vum Kho Hau in ci hi. ​​ Kawlte pen Pyu minam Leh Meiteite, Mivomte tawh a kihel minam hi cih​​ mikang tangthu Kan Harvey in ci hi. Kawl kumpi masa a cih Anawrahta in zi Panchykalyani a cih nu zong khammite Paletwa lam a i Behte’n ci hi. Leng Tong Hoih i pasal Ava mangpa na ci uh hi;​​ Kua bel tak hi ding i telcian kei hi. Kyanzittha zi masa Thambula a cihnu Yaw te hi a, a tapapa min Rajakuma hi-in Rakokku sak ​​ diak a ​​ Yesagyo khuapi a milim biakna ​​ innpi​​ lampa ahi ​​ hi. Narapatehsithu in Asho-Chin numei Ma Saw​​ (Maurice Collis in “She Was A Queen” ci-in laibu khat na gelh hi)​​ zi-in na nei a, a meel ​​ hoih sa lua, ciimlua ​​ ahih ​​ manin​​ kumpi ​​ thum takin ​​ zipi ​​ thudotpi in na nei uh hi. Hih thute hangin Zomite kawl kumpite sunghte, pute i hi a, Kawl kumpite Zomite maakte, tute ahi hi. Mindon Min, Thibaw Minte pata Hun aa, ah suan a muan belh uh Yaw Atunwin U Po Hlaing Leh Kinwin Mingyite Zomite ahi uh hi. Kum 1950 kiim a Kawlgam kisiatgawp sung a​​ Vungyichohpipa a muanpi Pu Mang Tung Nung ahi hi.

 

Galhang Zomite:​​ 

Leitung khempeuh ah kizeelin​​ na zo un ci-in Pasian​​ in​​ mihingte hong sawl bangmah in Zomite​​ Ciimnuai pan​​ kipanin​​ khamtung gamtaakpi teng na saatkham in,​​ cinghpi,​​ caipi, huumpi, sahang, kamkei cih gamsa lian gamsa hangte​​ na zo bek loin na keilum,​​ na ne mang uh hi.​​ Japan galpi ma​​ in Gawmual singtungah heisamte a khe vei diahdiah om uh​​ hi​​ ci hi. Zomite khazihmi i suah ciangin pheisam zong taaimang siat uh hi. Galkhuahang​​ delh nunung pen​​ (Lamzang)​​ Pu Khual Za Cin hi ding ka um hi. A mawtaw Sezang khua-khungah​​ kisia a, tupi khat pua in a khe tawh​​ tedim a ciah lamah​​ galkhuahang​​ in man zolo hi.​​ A tupi puak singlamteh sa a man ngam lo hi ding hi. Tedim, Falam, Khalkhate​​ khazihmi a tamzaw a kisuak ciangin​​ khamtunggam saklam a dawi teng​​ khamtung khanglam ah taai suk​​ uh hi hong nusiasa​​ Lt. Colonel​​ Pu Kim Ngin in ci hi. Tua dawite​​ hong kileh kik nuamin hong ensim giaugiau hi; i kidop i hangsan kuul ding hi.​​ 

 

Mandalay a​​ kawl kumpi innpi​​ kikang​​ galkapte’n a laak lai in Kigual diudeu in khuang leh phiit tumin na la uh hi. Khamtung hong​​ sim toh ciangin galkap​​ tul val, thaupi, thauno, guai-an​​ puak, a nung a​​ maa zom ding galkap tampi tawh 1889 kumin hong kuanto uh a,​​ tawmvei sung kilelh bawl a, 1892 kum ciangin a myo-ukpa suamsakin​​ kilehdo leuleu hi. Inn leh lo khempeuh ong haalcipsak a, numei Naupangte gen’theihna hangin kilelh bawl a, tua a kipan Zomite pen Mikang​​ (British)​​ kumpite muan penin i om bilbel hi. Thautawi kumpi​​ nasem dingin a muan pen​​ minam khat​​ i suak hi.​​ Tua nangawn​​ mikangte kheltatin,​​ tedim paltante a​​ deekah, Falamte a​​ luzangah,​​ khalkhate a taltung-ah tuktum tum sak​​ velval a, galte’n a gaalmuh​​ nangawnin kihta tuam uh hi.​​ 

 

Japan Galpi ​​ hong ​​ bei ​​ in, Mikangte ​​ khutnuai ​​ pan kawlgam​​ suahtaakna a kingah ​​ ciangin​​ (independence pen​​ Pa​​ Lam Za Hang in A thukituah-na sungah “lo deen peek inn deen peek” ci hi)​​ tualgal​​ tuamtuam hong piang a, Zomi galkapte hang hi kei leh kawl kumpi​​ tawmvei sung a bei ding ahi hi. Vuangyichohpa bangin a inncing dingin Zomi galkapte bek muang hi. Insein kikapna ah Zomi a si​​ (1951 Matkha14 dong)​​ 346 pha ta zen hi. Tual gal ngaatna khempeuhah​​ Zomi Batalen do lohna omlo​​ hi.​​ Hong nusiasa Lt.​​ Colonel R.​​ Zam Khan Thang uk 5th Burma​​ Regiment in kawmanit galte khut sung pan​​ Lashio, Kengtung leh Mongyawng khuapite huu hi​​ (Kei zong Kengtung Leh Mongyawng huutnah a madawkin ka kihel hi).​​ Kawlgam sung Tualgal dona, pan galhaan’​​ minphatna​​ Aung​​ San Thuriya ngah khat, Thiha​​ Thura ngah 4, Thura ngah 39, galhangmin kiciamteh 182 om​​ a, a kiciamteh kha​​ lo zong om lai ding hi.​​ Midangte​​ bangin​​ a muutsiam​​ a​​ zawikaisiam hi lehang tuna sangin zong tamzaw ding hi.​​ 

 

Zomite a Bo a Mang Suak:

Galkidona in leitungah khantohna ​​ manlangsak tuam hi tangthu​​ kante’n a cih ​​ bangmah in​​ leitung​​ galpi ​​ khatna leh​​ Nihna ciangin Zomite zong i mit ​​ hong vaaktuama, Sangmang​​ Cope​​ i Zolai hong​​ bawlsak,​​ hong sinsak tungtawnin 1951 Matkha​​ 14 dong Zomi a bo,​​ a​​ mang suak hi bang i om hi:​​ 1.​​ A. 1. Sc. ong bo suak-2,​​ 1. 1.Sc. kum​​ khatna ong a bo suak-1,​​ tan sawm ​​ ong a bo suak-8, tan 9 ong-7, tan​​ 8 ong-10,​​ tan 7 ong​​ 27,​​ tan 6 ong 18,​​ tan 5 ong 13,​​ tan 4 ong​​ 261,​​ RSM​​ (Warrant Officer Grade 1)​​ pan bo suak-2, WO II pan bo suak-5,​​ santhum pan bo suak 8 leh lai tan kician lo a bo suak​​ 18​​ (ta​​ zen in ah)​​ i​​ om hi. Hih bangin Mikangpau​​ …I don’t know my zezum….”cih bek Theite zong a bo a mang suaklam i phawk ciangin laisin kihanciam a​​ tua zui in Zomi a bo a mang suak​​ :​​ Major-Feneral​​ 1,​​ Colonel 11,​​ Lt.​​ Col.​​ 37,​​ Major 43,​​ Captain leh Leutenant 153​​ (a kithei lo om lai​​ ding).​​ 1990 kum pan 1998​​ dong​​ B.A. leh a​​ tungsiah laitan ong​​ tedim Gamsung 1775; Tonzang gamsung 384​​ (Zanggam sung leh mundang A kitheilo zong om lai ding hi).​​ Leitung thu nate​​ thu pilna lamah Zomite Cihtakna hi a, tu zong ​​ gamsung gampua ​​ ah Zomi siamsin a tul,​​ a za i​​ om hi.​​ 

 

Galkaplam a bo​​ a mang bek tham lohin ki-ukna lam zong a hi​​ bangin Zomi​​ -​​ 1998 kum dong Mangpi​​ –​​ Manglai ​​​​ -Mangneu i suak hi:-​​ (ABC zui in)​​ - Ministru of Agriculture and Irrigation ah 9,​​ Ministry of Education ​​ ah 14,​​ Ministry of Cooperatives ah 3,​​ Ministry of Electrical Power ah 3,​​ Ministry of Foreign Affairs ah 7,​​ Ministry of Forestry ah 7,​​ Ministry of Health ah 25,​​ Ministry of Industry ah 2,​​ Ministry of Live-Stock & Fisheries ah 5,​​ Ministry of Mines ah 4,​​ Ministry of National Planning, Economic Development, Ministry of Commerce ah 4,​​ Ministry of Home Affairs​​ (General​​ Administration)ah 14,​​ Office of attorney And Supreme Court ah 14,​​ Ministry of Social Welfare ah 3,​​ cih leh a​​ kiciamteh kha lo om lai…​​ cih bangin Mikangte bek Mangkang hi nawnlo,​​ Zomite zong mangvom mangsan i suak tazen hi. I suak lai ding hi.​​ 

 

Biaknalam Zomite Cihtakna:

Dawi tuamtuam leh pusa pasa​​ (ancester worship)​​ i biak lai-in siampite bekin ​​ phuisam thei hi. Khazih biakna​​ (Christianity)​​ hun​​ ciangin Pasian thu-um mi khempeuh in a Tapa Topa Zeisu min suangin​​ akua mapeuh in Lai​​ siangtho kammal tawh phuisam​​ khuan i ngah hi. Tua Pasian kammal a sin B.Th, M.Div ong bang zah pha zo cih​​ a​​ kithei lo ahi ta zongin Zomite Lai siangtho​​ sinna sang Kawlgam bupah 13​​ val​​ (Yangon bekah 70 val)​​ om zo a, kiphuan thuah lailai dingin a kiging Tampi om lai hi. Thangyaite ​​ Pa Thang Za Kang​​ (Retired Township Nursing officer)​​ in koi ​​ pan a top aitam leitung vantung thu-ah Doctorate degree ngahsa (Ph.D,​​ D.Min,​​ D.Th,​​ D.D) 91, a ngah dek leh a​​ sin lai 11​​ (theih loh zong om lai zeel ding)​​ ki om zo hi ci hi. Topa Zeisu Nungzuite bangmah​​ in​​ Lai siangtho​​ sang kah ngei lopi a Topa tawh a​​ tonkhawm manin khamangthang manziahziahna-ah a lusu thu-um​​ mite a khanglo sak ziahziah zong tampi ki-om hi. Beeltung muut ah​​ kiza nawn loin crusade leh revival aw bek kham-tungah kiza hi.​​ Kawlgam sungah kizeel a, dawite patau sak uh hi.​​ Mikanggam,​​ mivom Nangawn ah Zomite’n Lai siangtho​​ va sin in, na hilh in, Pawlpi​​ sia​​ nangawn va semin,​​ mikang​​ mivom khanlawhna ding zong​​ va hih uh​​ hi. Zomite cihtakna tampi sung pan hi teng tawh phasak ni.​​ 

 

Thukhupna:

Mundang gamdang pilna siamna hauhna maanna eng tuan,​​ duhgawh tuan loin kha nuntak pumpi nuntakna ding Zogamah kha-an​​ Pumpi-an khamna ding hauhna ding a zong a sem kenkante Zomi Citak penpente ci-in ka tuat hi. Tua zomah, koi-ah koi-ah a teeng sum​​ leh paai a zong zongin a muh sunsun pilna siamna sum leh paai ahuh zawh zah tawh a minamte a panpihte Zomi citak nihna in ka tuat​​ hi. Zomi citak liailiaite i suahna dingin Pasian hong piak i pil i siamnate,​​ i​​ neih i lamte tawh Khazih gam leh Zominam aading i piakzawh i​​ panpih zaw semsem ciat nadingin hanciam ciat ni.​​ 

 

Note:​​ Hih thu gelhpa in Galkap a sepna pan a tawlngak khit ciangin Pasian Nasep kipan kika, kum 69 pha zo hi. Lai siangtho​​ sinna ah Master​​ degree​​ thumvei pahtawina ngah khin a, kum 75 a phak ma-in Reverend Dr.​​ Colonel Haunung Kam Pum suak nuam lai-in hanciamsan laitak​​ hi.​​ Hih thului pen 2005 kum a ki gelh hi.

 

www.zomielibrary.com

cinpuzomi@gmail.com

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related