Zomi Innkuan Laibu (History of Zomi Family) 1973. Khen Khatna. Agelh – J. Gin Za Tuang

Date:

Zomi Innkuan Laibu

(History of Zomi Family)

https://2.bp.blogspot.com/--_aHDl9L6TM/V7nZpSHy9bI/AAAAAAAAE34/Fbq4tYXa6QQNZqVDJ0awkiKT1xmUCsimwCLcB/s400/Zomi%2BInnkuan%2BLaibu%2B-%2BJ%2BGin%2BZa%2BTuang%2B-%2BGinzatuang%2B-%2BZomi%2B-%2BTangthu%2B-%2BLaibu%2Bhoih%2B-%2Blaibusaal%2B-%2BCinpuzomi.jpg

Agelh - J. Gin Za Tuang

Koh masak

Hi “Zomi Innkuan Laibu” bang deihna tawh kibawl hiam cih king ko masa nuam hi. Kawlgam  Mualtung mi teng a diakdiak in Sak Nitumna dunga a teeng, India gam minam lah a hilo, Naga minam lah a hilo teng, a nuai-a thulu ziu-a ka Kankan ciangin, midang kuamah omlo, innkuan khat I hih lam kamuh thu nong hteihpih ding deihna hi.

I mel, I sa , I dung I vai, kibang hi. Pau le ham a ki lamdang hangin tamlua ki lamdang lo hi. Beh le phung zong kua lak peuh ah naaom kawikawi hi. Pau in a khen hangin beh in na gawm hi. Beh in a khen hangin ngeina in gawm hi. Ngeina in khen hangin I pianna I pu leh a gam na kibang hi.

     1.       Koi gam pan kipan ( Lines of migration)

     2.       Pau le ham bangci  ( Language)

     3.       Beh le phung thu    ( Clans)

     4.       Pupa le Ngeina        ( Culture)

     5.       Bang minam             ( Race)

Hih teng himawk in ka Kankan laitak in , Kawl Kumpi in , “ Nomau Minam Ngeina ( pau le ham , Beh le phung , Khang tangthu) na man suah loh na dingun, Ka tek , zong tek , ciamteh tek ta un ,” cih thu tawh hong kituak to diamdiam zenzen hi.

Ahi zongin, na khempeuh a haksat hun tawh hong kitalsik ahih man in, tu tanvei hong suak hi. Hih nangawn ka deih bangin ka suah zo nai kei hi. Nang zong hawmthawhna tampi nei niteh ci-in ka thei khol khin hi. Hih ta se leh, a hoih mahmah a pian na dingin a ginalo khat i kipat phot ding pen i tavuan hi masa hi, cih pen i theihciatsa hingawn hi. Tua ahih mah bangin tu-a bang hong suak hi.

 

December                                                                                            J.​​ Gin Za Tawng

30.1973.                                                                                                           – Naulak –

Tedim Party Unit in zong a kuampeuh Zumlai Nambat 230/3/U-1, Nimit 28 March 1969 tawh hih tek theih na ding hong hanthawn uh hi.

ASUNGA THU KIGELH A OMTE

            I

Thu patna

“Chin” le “Zo”

Khamtung mite pau

Lal khiat cilna gam

Gam mi le Beh min (A-Z)

          II

Pute pate’ suul

Genna a tuamtuam

Ciimnuai pan kikhenna

Pau zui-a omna khua

           III

Khantung mite’ Thu

Tedim Mangkua

Kalzang siatna

Kum 3 sial siah

Siah nam 8 pianna thu

Gun gal gam ngahna

Kum 3 guah zulo

Meitei gal dona

Lunmun le Sumniang kisimna

Tedim-Lusi Lusi-Meitei kisimna

Gun gal gam satna

Kalzang le saizang kisimna

Tuithang khua satna

           IV

Mangkang tawh kidona

Tonzang- Mangkang kido

Sakta le Mangkang kido

Thantkang le Mangkang kido

Taisun le Mangkang kido

Tedim le Mangkang kido

Myo-ok suamna

Kapteel le Mangkang kido

Galvan khai

Ukpi teng Zangkong lak

Khamtung le Kawlgam Gawm

Thau teng khawm

Mangkang le Zomi kamciam bawl

Tedim Gam Ukpi gam in khen

Tedim Myonay 2 kisuah

Kawllai kiphuan

Zo Palik kiphuan

Khua Gamgi (A –Z) kibawl

Piantit paina

Piantit a si Zomi teng

          V

Japan gal dona

Huh ding India pan kuan

Galkap Nungkin

Japan Mang 7 Tedim tung

C.D.A. phuatna

“Chin Leaders” phuatna

S.I.A. phuatna

A kum zui-a ciamtehna

           VI

Beh (A-Z) le Khang simna

Bawmkhai

Buansing

Gualnam

Guite

Hatlang

Hatzaw

Hawlhang

Kimlel

Kipmang

Lunmun

Namzo

NAULAK

Phaipi

Phiamphu

Samte

Sektak

Sukte

Sumniang

Taithul

La tuamtuam

      VII

Pupa Ngeina

Nungak-Tangval kingaihna

Kiteenna

Mo leina

Ta neihna

Inn tuanna

Gal aihna

Sa aihna

Gal aih sa aih a kimanna

Shihna- misi phaina

Siatvehna

Dai hawhna

Dawi thoihna

Pusa thoihna etc; etc.

1. THU PATNA

Khamtung mite, “Chin” peuh, “Jo” peuh, “Sho” peuh, “Cho” peuh, “Yaw” peuh “Shan” peuh a na kicih nan a sim khak ciangin na lung a mang ngei hiam? Nangmah bangin kei zong ka lung ahimawh mahmah hi. Koi pen a taktak hi ding ahiam, ci-in ka hei nuam hi. Ka Kankan ciangin, Khamtung mite Kumpi-nam a nahi gige hi. “Chin” khawng, “Jo” (zo) khawngte pen phuahtawm khat zong omlo-in Kumpi-min pua-a kilawhna min ahi hi.

2.”CHIN” LEH “ZO” MIN PUAKNA

Ni dang lai in ah, Sen gam ah “Chin” kumpi leh “Zo” kumpi na​​ om ngei hi.

Jo (Zo) Dynasty BC 1027-256

Chin Empire BC 221-207

Hih kumpi hun 2 sung in, mi pawl khat na lal uh hi. Tuate Mongolia gam pek pan-a kipan nahi lai uh hi. Tua ahih man in Mongolia minam na kici hi.

Na pai suak lai uh-a Tibet gam tawn in Kawl gam sung lam na zuan uh hi. A paina peuh uah, ni dang lai-a, alal khiat cil hun-a, tua kumpi ki ukna min “Chin” ahi zong, “Zo” ahi zong minam min in na zang suak uh hi.

“Chin” pen Sen kam hi-a Mang kam in “man”, ei kam in “mi” ahih kei leh “pasal taktak” a cihna hi. “Zo” leh “mi” I gawm ciangin, Zomi” leh “Chin” I gawm lailai ciangin, Zomi-Chin” suak in a kicing seemseem hi. “Bawm” cihna hi kei, laimal kibang hi bek hi.

Kawl kam in “bawm” cihna laimal  (ခ်င္း)​​ pen, chin Kawl laimal tawh a gelhuh ciangin (ခ်င္း)​​ ci-a a awging “Chin” a suak ding a gelh uh hi bek-a, amau kam-a “bawm” a cih nopna-a kigelh hi peuhmah lo hi.

 

Awging pen, a siikgin, anawi-gin, aciak-gin, a mawlgin om hi. Tua awging zui in “Zo” khawng “Chin” khawng cihna dingah “Cho” peuh, “Sho” peuh “Jaw” peuh aci na om hi.

Kanpetlet gam, Mindat gam sunga teeng ei mite a kampau uh niakgin pian ahih man in “Cho” na kici uh hi. Zanglei-a teeng pawl in, “Jaw” peuh “Sho” peuh na ci uh hi. Ahih hangin, a vekpi in, “Chin” le “Zo” cihna vive hi.

3. KHAMTUNGTE’ PU MIN KITHEI TA

Mangkangte in Khamtung a lak khit phet in khangluite kiangah, “Kua mi nam nahi uh hiam, ci-a a dot uh ciang in, “Zomi” ka hi uh hi, na ci uh-a, Na pu uh “Chin Hil” hi, na ci uh hi.

Thuklai khua, Dr.H. Vum Ko Hau’ pa, Rev. Za Khup in, hi bangin hong gen sawn thei zel hi. Cope Sangmangpa in, “A taktak in nap u uh “Chin Hil” ahi hi,” hongci thei  tawntung hi, ci-in Dr.J.H. Cope ciamtehna a om hi:

“ Historry of Chim Hills goes back about twenty generations to a person called Chin Hil” their first ancestor which name bears his descendants as “Chin Hils” and after the annexation, the British called the country “Chin Hills” and the people “Chins”. [Chin Hills News-1924]

https://1.bp.blogspot.com/-T-m34q5f3GQ/V7oQCODrxhI/AAAAAAAAE4c/rbCyAxiDzrYXCdNKCQnU2-RR91aKLdgMQCLcB/s400/Pupate%2Bteenna%2BGam%2Blim.jpg

4. ZOMI-CHIN UKHAT NAUKHAT HI

Tu in Zomi nam khempeuh ukhat ihih lamtak, I pu’ min in hong kawkkika hi. Tua ahih ciangin, singdang, tuangdang omlo, ukhat, naukhat ihih lamtak I thei ta-a, Lai Siangtho sunga Joseph leh a sanggamte, ukhat, naukhat ahih lam uh a kitel ciangin, ki-itna khitui tawh khut a kilet uh mah bangin, ki-itna khat khut kikhak in kilen ni. Mual le guam in hong hal man-a, kikawm lo, kimu lo, kithei lo, kamtuam pautuam a pau kha bek a, innkuan khat i hi hi.

Zomi eLibrary / Laibusaal in hanciam in aki tei/type kik ahi hi.

 

Photo Credit : Gin Kim Mang

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related