ZOGAM ADING SANGPILNA A THUPITNA. Agelh ~ Kap Za Khai

Date:

ZOGAM ADING SANGPILNA A THUPITNA

Agelh ~ Kap Za Khai

 

Kawlgam sunga om gamke sagih teng lak-ah ei Zogam pen a zawng penpen gam ahihmah bangin na khempeuh​​ (Education, economic,​​ living standard cihte)​​ ah zong i zawng mahmah hi. Khamtung gam-ah khuakhat leh khuakhat kikawm​​ kizopna a haksat luat manin nakhempeuh-ah khantoh zah dingin i khangto kei hi. A diakdiak in Sangpilna​​ (Education)​​ lam-ah kithanem mahmah hi. Sangpilna thanem i hih manin i minam zong kithanem pah a, leitung taangpi khuasuak nuntakzia i banzo het kei hi. Tua ahih manin ei siamsinte in i Zogam adingin, ataangzai, a kikhel, leh a phungcing khantohna a pia zo ding sangpilna i neihzawh nading hanciam huai hi.​​ 

 

Sangpilna cih kammal pen Latin verb educare or educere pan hong pai hi a, Educare kammal bulpi pen manducare hi-in, a khiatna pen​​ “piakhia, huup leh kemcing”​​ cihna ahi hi. Hih kammal deihna bang hi leh sangpilna cih pen a pualam pan a sunglam-ah kaihna ahi hi. Educere kammal a deihna pen​​ “a sunglam pan a pualam-ah hawmkhia ding, pungsak ding, leh neihsa leh theihnate tangzaisak semsem ding”​​ cihna ahi hi. Mipilte’n sangpilna pen namthum in na khen uh a, ahi zongin hihmun-ah namnih bek kong gelh nuam hi. Tuate in, formal education leh informal education cihte ahi​​ hi. Formal education pen tupna leh ngimna tawh hoihtak-in sanginn ah siate tawh a kisin pilna ahi hi. Hih formal education sungah laisin dan, lai zatzia leh gamtatzia dingte hoihtak geelsa in om a, lai hilhna, lam lahna leh lai sinna sungpan pilna leh theihna tampi kingah thei hi. Informal education pen sanginn pan-a kisin pilna hilo​​ in i nuntakna sungah nasep silbawlnate sungpan i ngahkhak pilna ahi hi. Tuakkhak theihtelna​​ (experience)​​ zong kici hi. Hih informal education ah sanginn leh siate kisam lo-in a pualam pan akingah thei pilna​​ (mi tawh kizopna, laibu simna, nisim sep leh bawlnate pan, video, TV, radio etna leh ngaihnate pan)​​ ahi hi. Tua ahih manin sangpilna cih pen atom-in ngahna leh piakkhiatna, nuntak pihna leh pungsak semsemna ahi hi.​​ 

 

Ahau mahmah Solomon kumpipa in ngun leh kham ngahna sangin pilna ngahna thupi zaw hi na ci hi​​ (Paunak 10:10).​​ Pilna ngimna in mihingte nop sakna ding, daihna leh kilemna neihna ding leh thuman takin kipawl khawmin nuntak theihna ding ahi hi. Pilna in a sia peelin apha hong neisak hi. Pilna in mihingte sepzawhna hong kaal hi. Pilna in asia tampi sungpan a sialo pen hong teelthei sak-in ahoih tampi sungpan ahoih pen hong teelthei sak hi. Hiah Solomon kumpipa’ gen pilna pen Pasian kiangpan hongluang pilna​​ (inspired)​​ hi a, tuni aa i sinsin pilna pen education or knowledge​​ (facts)​​ ahi hi. A nih​​ mahin i neih, i theih kul hi.​​ 

 

Tuni-in i hauhna zingciang-in mangthang thei lel a, pilna pen i nuntakpih leh i sihdong bek tham lo-in i sih nungin zong i mualsuang-ah om lai ding hi. I tuu-le-tate pattahna ah i pilna in hong panpih dinga, nadang khempeuh ah sum-le-paai tawh sep theihlohte a semthei pen pilna hi. Ahi zongin ei Zomite’n pilna leh hauhna ah hauhna thupisak masa den hi hang. Sum thupisak zawden hi hang. nidangin i neumuhte’n tu-in ei tungah sia leh makai hong semta hi. A khangto, ahau apil, khangkhat akhom omlo mawk hi hang. Pasian in ei Zomite hong lamsang cih pen ciantakin etcian​​ (correct evaluation)​​ kul hi. Bangci​​ ciang​​ tung, bangci tun’ leh bangtan khan​​ (kizom)​​ cih etkul hi. Khristian upna, pilna leh khantohna​​ (Christian Faith, education, development and civilization)​​ theihkul hi.

 

Sahang, zaangsial mat tawh i pu i pate akidem uh mah bangin tuhun leitung mite in zong pilna a sang tehna Ph.D degree tawh 16th century pan na kidem uh hi. Kawlpau in Paragu buaih kici hi. Leitungah gamkhat khantohna a tehna khat zong hi pah hi. Ei mite zong tuciang dong secular pan Ph.D a ngah 23 omta in, biakna lam ah Ph.D 20 om-in, a dangdang Doctorate degree te ahi D.Min, D.Miss, STD leh D.D tawh kigawm a vekpi in 140 bang ki-om ta hi. Tua ahih manin, pilna leh sangkahna pen thupi mahmah hi. Tang lai-in sangkah ding sawlzawh hat thu hi. Khasum sang masate’n sangkah thupi sak-in, 1960 ciangciang-in ei Zomite lak-ah pilna lam leh kumpi nasepna lamah ei Zomite hatpen hi hang. Ahi zongin tu’n i lawm dangte’n pilna neihna ah hong khuup vekta hi. I hanciam mahmah ding kisamta hi. Lokho mi ahi zongin, summeet bawl mi ahi zongin pilna sang tawh a sem leh a semlote lawhcinna-ah kikhai mahmah hi. Pilna, hauhna, Pasian thu hita leh i zeeksiam ding kisam hi. Khuadak ding kisam hi. Apil ahau taktak i tam nai kei hi. I lawmte phazo nawnlo hi hang. A sang a tungsate’n zong i kidop kei leh i kiatkhak hun ciang na ding hi. Neek khawm nuam hi.​​ Puak khawm zaang hi.​​ San siam, kep siam, zat siam nading pilvang ciat ni.​​ 

 

Mihing ngeina leh khuapi-khuata nuntak khuasakzia khantoh nading pen pilna tawh kimakaihna lo buang adang lampi omlo hi. Mihing khat hong suah ciang mawk koihkhong leng mi manneilo hong suak mah bangin a kician hilhna leh kepna pia leng mihoih mipha hong suak thei hi. Tuamah bangin i Zogam zong a khangto leh a nopci gam hong suak theihna dingin Zomite khat ciat-in pilna sin in pilna i neih kul, i zat theih kul hi. I gamtat hoihlohna, i ngaihsut hoihlohna, i ngeina hoihlote, leh i theih i zuih khak a diklo na khempeuh pilna in hong siangsak thei a, a picing, a gualzo leh a nopci nuntakna​​ le minam thahatna zong hong pia thei hi. Zogam-ah mission hongsem masa pen ahi Carson pen sang pilna lam a vei mahmah khat na hi-a, ama’n Kawlzang panin Karen missionary​​ te lai hilh dingin Zogam-ah hong tonpih hi.

 

1907 kumin Hakha-ah sang hon kipan hi. 1908 kum ciangin J. H. Cope hong tungin Carson leh Newzelandte’ bawl laimalte puahpha kik-in Zomite ading Rome laimalte tawh Zolai hong bawl sak hi. Kumpi’ phalna tawh Falam, Hakha leh Tedim cihte ah sang hong phuat khiatsak hi. 1913 ciangin Falam​​ ah tan sagih dong sang na phuan hi. Dr. Cope pen 1924 kumin sangmang​​ (Inspector of School)​​ hong suak hi. 1924 kumin Zolai tawh laisin theihna ding Primary School hong kipan hi. 1933 kum ciangin Zogam-ah High School masa pen Falam-ah na kihong masa a, ahi zongin tua High School pen tan kua ciang bek na hi lailai hi.​​ 

 

Galpi nihna apian khit Zogam-ah Japante honglut zawh 1944 kum ciangin Vum Kho Hau in Thuklai khua-ah High School a hontheih nadingin Japan No.(33) galkap Bo nihna Muzutoyagidu kiangah phalna ngen-in amasa pen tan sawm ciang High School na hong thei hi. Thuklai khua pen mi atawm mahmah hangin 1998 kumma pek-in buaih ngah mi​​ (115) bang na om khin a sang pilna lam-ah a madawk mahmah khua khat ahi hi. Zogam pan thu-um masa pen pawl ahi Siyinte zong sang pilna lam-ah na madawk mahmah uh hi.​​ 

 

Zogam leh Zomite hong vei leh hong it ngiatna hangin lai leh pilna hong guan leh hong pattah ahi sangmangte tungah i lungdam ngiat hi. Amau hong deihsakna leh a thupha hangin tuni tuciang dong minam pha-in a ding zo i hi hi. Tua ahih manin ei Zomite in sangmangte’ hong deihsakna apicin semsem theihna dingin pilna lam-ah i hih theihna khempeuh suahkhia-in hanciam ciat ding kisam hi. Ei a dingmah hi. Zogam-ah pilna nei mi tampi kisam den hi. Pilna neite’ thagum thatang kisam den hi.​​ 

 

1942 kum, Zomi Levis’ kipawlna akiphuat khiatna-ah ahi zongin, mawtaw lampi a kitawhna-ah ahi zongin, neekledawn leh thau-vui-thautangte a kipuakna-ah ahi zongin, Zum nasepna-ah ahi zongin, Paulet khiatna​​ (translation)​​ leh lamlak, lam kihilhna-ah ahi zongin..tuate mun-ah tavuan honglet sak ding Zomi khangno pilna neite’ tha-le-ngal hong kisamta hi. Galpi nihna apian ma-in Mandalay, MayMyo, Yangon leh a dangmun tuamtuamte-ah pilna a sin college sangnaupangte pen galpi hong pian ciangin Zogam-ah hong ciah uh hi. Tua pilna sin khangnote in Levis’ kipawlna sungah makai neu, Lam Bo, zum lai-at, van kepna zum lai-at, nekledawn koihna zum lai-at, paulet khiatna(translation), lam hilh leh adang nasep tuamtuamte ah tavuan hong la uh a, Zogam​​ ading na hong sem uh hi. Japan hun lai-in tua banga tavuan la-in na hong sepna hangin a kingah tuahkhak theihtelna​​ (experience)​​ leh pilnate in gal veng khit pilna sinna ah ahi zongin, galkap sung leh mun tuamtuam sung nasep nate ah ahi zongin phattuamna tampi hong pia mahmah hi. Pilna sinna leh sepna kikop thuah theihna thupha cih ding ahi hi.​​ 

 

John Locke​​ (1632-1704)​​ in​​ “Education make the man”​​ na ci hi. Johann Ames Communes​​ (1592-1607)​​ in​​ “Education is development of the whole man”, Michael de Montaigne​​ (1533- 1592)​​ in​​ “education is the art of forming men not specialist”, Johann Heinrich Pestalogy​​ (1746-1827)​​ in​​ “education mean a natural, progressive and systematic development of all power”​​ ci-in sangpilna a thupitzia na genkhia ciat uh hi. Tua ahih manin sangpilna pen a neih huai, a theihhuai mahmah ahi hi. Zogam a khantoh na’ng, minam i manphat semsem na’ng, i nuntak khuasuakzia i laptoh nadingin sangpilna pen foundation in i neih kul hi. Sangpilna lo-in bangmah piangthei lo hi. Pilna lam a thupi sak, a hanciam, leh pilna a bulkip gamte khangto semsem uh a, a gam uh zong nopci-in a minam uh zong picing mahmah pah uh hi.​​ 

 

Pilna neilo, lai theilo uh ahih manin pawlpi bup-in a siatlawhna thu khat​​ (AD-950)​​ kumin Africa gam-ah na piangngei hi. Africa pawlpi pen AD-180 pawl-in a kiphut pawlpi hi a, pawlpi Upate ahi Origen, Augustine leh Tertulliante’ pianna mun zong ahi hi. Augustine​​ (354-430)​​ hun lai-in Pope​​ (3), sia​​ (100)​​ val leh Father​​ (700)​​ leh thu-um mi simzawhloh zah-in atam pawlpi ahi hi. Hi bangin sia hoihte makaihna tawh kum​​ (400)​​ sung bang abul kipsa pawlpi sungah​​ (AD-647)​​ in Arab Muslimte hong lut ciangin hun tomno​​ cik sungah pawlpi mi sehthum suah sehnih bang bek Christian sungah na kholai uh hi. AD-950 atun ciangin Africa gambup Muslim biakna na zuikhin uh hi. Hih a lamdang pawlpi beina thu sungah ahang tampi a om hangin a bulpi pen in amau lai theilo uh hi. Dr. Dawt Brushkar’ kanna bang hi leh Africa pawlpite in lai theilo uha, Lai Siangtho zong sim ngeilo uh hi. Laisim ngeilo uh ahih manin theihna tawm mahmah uha, a upna uh zong bulkip zolo hi. Biakna thupen a tungtham bek-in thei uh ahih manun, Muslimte biakna hong kihilh ciang thuman thutak khenthei nawn lo-in hong zolte lam-ah pukmang uh hi.​​ 

 

Lai theihlohna in minam khempeuh leh biakna khempeuh adingin a lauhuai gal khat ahihmah bangin Zomite adingin zong lauhuai hi. Midangte’ tuahkhak thute hoihtak ngaihsun in pilna leh theihna la thei ciat ding kisam hi. Hun leh nite a kikhelkhel mah bangin sang pilna leh mihing nuntakziate zong kikhelkhel hi. Ahun tawh kituakin i nuntak theih ding kisam hi.​​ 

 

Sangpilna pen mihingte adingin Pasian hong piak thupha ahi hi. Khuaktawh gam kimakaih thei in sangpilna tawh gam kikhangto sak thei hi. Leitungah Pasian lo-in gam akhangto sak thei pen in pilna ahi hi. Tua ahih manin pilna cih pen mite adingin deihna khempeuh cinsak theihna na hoih khat ahi hi. Tuni-in Zogam in kikhelna taktak a piazo, khantohna hoih leh kip apia zo, a phungcing, apicing leh a nopci nuntakzia a pia zo pilna lunggulh mahmah ahih manin Zogam ading amanpha pilna i piakzawh nadingin ei teng khempeuhin hanciam khawm ciat ni.

 

Reference:​​ 

A. Thawng Hlei, The Reflection form the Early Church of Africa: Zomi Theologial College Annual Magazine, Falam: Zomi Theological College, 2005-2006. Do Sian Thang, The Works of Human Development Doing by Zomi Baptists Convention and the Future Hope of Chins People: Zomi Theological College Annual Magazine, Falam: Zomi Theological College, 2005-2006. Iang Khen, Philosophy of Education, class lecture-paper, Falam: Zomi Theological College, 2012, June. Rt. Khen Za Mung, Least to Forget. Wa Too, The Beginning of Baptist Mission in Mizo Land and Its Education: Zomi Theological College Annual Magazine, Falam: Zomi Theological College, 2006-2007. Zolus Journal, vol.11, 2007.

 

Laibu Saal /Zomi eLibrary

www.zomielibrary.com

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related