Zo Minam leh Federal- Khen- 9. Agelh~Khansuan T. Guite

Date:

Zo Minam leh Federal- Khen- 9

Agelh~Khansuan T. Guite

 

Ei deihna a khensatna leh ukna (Self-determination)

 

Minam tampi kigawm khawm kumpi lian ukna gam​​ (Empire)​​ sungah minam tuamtuamte i nuntakna leh nekzonna kisapna zui in ei deihna a khensatna le ukna​​ (Self-determination)​​ pen zat loh phamawh thu khat ahi​​ hi. Europe gam Austro-Hungarian Empire​​ (kumpi gam),​​ Ottoman Empire a kitap khap ma hun lai-in, tua kumpi gam sunga tengkhawm minamte pen a mau nuntakna leh nekzonna a hoih zaw dingin ei deihna a khensatna leh ukna​​ (self-determination)​​ kipia tek hi.​​ (Note: Austor-Hungary Empire a kitap khap ciangin Romania, Bulgaria leh Hungary gamte hong piang khia hi). Tua a hih manin, mipil pawlkhat in ei deihna a khensatna le ukna​​ (Self-determination)​​ kipat cilna pen Europe khuamualpi​​ (Continent)​​ sunga om Empire pan kipan hi, ci uhhi. Cihnopna ah Empire khat sunga tengkhawm minam tuamtuamte in a mau minam leh nuntakna kisapna zui in Self-determination kipia tek a, a tawpna ah tua thu zangin minam khat in gamkhat tek in dingkhia hi, cihna hi. Self-determination cih kammal pen Politics vai a hita leh, Thukhun​​ (law)​​ vai ah hita leh a deihna kician tak in leitungbup san theih dingin kigelh thei nailo a, a huampi a gen in a zang gamte zatdan leh sandan zui in gamdang khat ukna pan suahtakna la in gam tuam phuh theihna ciang dong huam thei hi. Minambup kipawlna vai hawmna sungah Self-determination huamna leh tangvaina tawh kisai in kinialna om tawntung hi mah taleh, mihing hamphatna​​ (human rights)​​ tawh kisai in ahi​​ zongin, gam vaihawmna​​ (politics)​​ tawh kisai in ahi zongin tuni ciang mah lum leh tei bangin kizang veve hi. Self-determination huamsungah Mihing hamphatna​​ (Human rights)​​ ngahna ding nasepna ah gam ki-ukna pan suahtakna ngah ding cih ngim masa ahih loh hangin gamleivai​​ (Political issues)​​ tawh kisai hamphatna ngahna ding malakna ah gamsung pan suahtakna ding ngimna kihelkha veve hi.

 

Leitung galpi khatna​​ (World War I)​​ bei khit ciangin gamkek uk khumna​​ (colonization)​​ sunga om minamte’ thumuhna leh ngaihsutna kihong semsem ahih manin, a mau’ tenna gam ciatciat ah gamkek minam ukna panin suahtak theihna ding mapanna hong khang mahmah hi. USA President​​ (lui)​​ Woodrow Wilson in Leitung galpi khatna a bei khitteh, minam khat le khat kikal-ah daihna​​ (peace)​​ a om na dingin ngimna nei in thu sawm-le-li​​ (Fourteen Points)​​ a tangko khiatna sungah gamkek uk khumna nuai a om minamte in suahtakna a ngah ma hun-un Self-Determination thu zang thei ding hi, cih thu a omna panin minam leh gam suahtakna malakna zong hong thahat semsem hi. A taktak​​ in USA President Wilson i thusun Thu Sawm-le-Li pen a mau gam i metna ding gelna hi a, a suakta nailo gamte tungah a mau gam vanbawlte zuak theihna ding ngimna khat zong kihel gige hi. Uk khumna sunga om minamte in hih Thu Sawm-le-Li pen sangthei mahmah uh a, ahi​​ zongin gamkek ukcip gamte in langpan uhhi. Tua hangin suahtakna ngahma hun in a mau minam kisapna zui a kizang hi a, hunkhat ciangin suahtakna ngahna ding kalbi masa a kizang ahi​​ hi,​​ kici thei hi.

 

Self-Determination in inntuanna​​ (succession)​​ a huam leh a huam loh tawh kisai in dawnna tomziau tawh kidawng theilo hi. 1923 kum a kiphuh khia USSR gam pen a kipat cil in Gamke​​ (state)-​​ 6 tawh kiphuh khia hi a, 1940 kum ciangin Baltic tuipi kim a om gamte thatang zangin a lakna pan un kumpi gam (15) kigawm khawm ahi​​ hi. USSR gampen Federal gam tawh kilam khia a hih hangin pawlmi gamte i utna lungsim tawh kigawm hilo a, thatang hatna tawh kipum gawmkhop gam ahih manin gamsung ah daihna a omna theihna dingin pawlmi gamte tungah inntuanna​​ (succession)​​ piak ding thukhunpi sungah gelhlut kul hi. 1947 kum Kawlgam thukhunpi sungah Kawl mi a hilo minamte in inntuanna​​ (succession)​​ pen gambup tawh kipawl khit kum (10) a cin ciangin inntuan thei ding cih thukhunpi ah kigelh lut hi. Kawlgam lamkhiat dingin minam khempeuh in utna tawh kipawl ahih hangin Kawlmi makaite kamciamna leh minam neute kidalna dan a kisem ahi​​ hi. Minam neute a dingin ukcipna leh ukkhumna a omlohna ding kidalkholhna lum​​ (shield)​​ a kizang ahi​​ hi.

 

Kum zalom (20) bei kuanlam ciangin mihing hamphatna kiu pan a et in,​​ tualsuak minamte (Indigenous people) a dingin self-determination ngah theihna dingin mapanna hong tam mahmah hi. Tualsuak minamte​​ (Indigenous People)​​ i cih pen gam khat suang/phut zolo a minam dangte i ukna nuai a om minamte a hihna zui in, a kim a kiang ua om minamte in pupa pianzil ngeina zui in a dem mang ding uh kivenna in self-determination a deih uh ahi​​ hi. Gam khatpeuh ah tualsuak minamte in ukna nei minam dangte dep gawpna hangin a mau pupa pianzil ngeinate a bei mang na ding pan kepna a hihi. USA gam sunga Red Indians minamte, Australia gam ah Aborigines minamte in gamkek mangkangte ukna panin a mau minam ngeinate a kepcing theihna dingun, mihing pianpih hamphatna zui in self-determination a ngen hi a, gam ukna pan inntuan khia in gam thak phuh ding ngimna hi masa lo hi.​​ (Note: Kawlgam sung a om minamte pen tualsuak minam cih ding hamsa hi. A hangin Kawlgam sunga om minamte pen a cil pek pan a teng minam hi a, a nung lamciangin minam dang khat in ukkhumna nuai a om cih taktak ding a hamsat man ahi​​ hi.)

 

Self-determination sungah Inntuanna​​ (succession)​​ ciang huam hi, huamlo cih pen a zang minamte zatna leh ngimna tungah kinga zaw kici thei hi. Mipil pawlkhat in Self-determination sungah inntuanna huam hi, a ci om hi. Tua bangin a gen mite in a genkak theih uh thu bel, leitung galpi tegel khit ciangin gamkek uk khumna​​ (colonization)​​ nuai a om minamte in a mau gam leh minam suahtakna ding ngimna tawh na sem uh a, lawhcinna ngah uh ahih manin gamsung pan inntuan khia gam thak bawlkhia uh hi, cih ahi​​ hi. Hih thupai zia ah pen gamleivai​​ (politically)​​ ngimna zangin, self-determination kizang hi cih thei hi. A langkhat leuleu ah, tualsuak minamte in a mau minam ngeina leh pupi pianzil a kep cing theihna dingun a nget uh hi a, gam leh minam suahtakna ding sangin a mau minam hihna kepbitna ding ciang huam hi. Tu hun in, self-determination tawh kisai in muhzia nam nih om cih theih hi a, inntuanna huam maw, huamlo cih pen a thuluanzia bek in khensatna pia thei hi.

 

December 27, 2019

Tual Khan Suan

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related