TUPNA MUN NEIH A MANPHATNA
Agelh ~ T. Sawm Lian
Tupna mun nei lo a nasep pen cimtaak baih a, a manphatna omlo thei hi. Nasep ding khat peuhpeuh ah a tawpna om khin a, lawhcin i sawmna leh i sepdan kilamdang hi lel hi. Tupna mun nei kei leng, i kipatna mun i thei kei ding a, i tunna ciang leh i maban bang hiam cih kithei lo ding ahih manin tupna neih pen manpha mahmah hi.
Nasep manphatna kilangsak hi
Na i sep ciangin i thupingaihsut leh i thupingaihsut lohna pen i tun sawmna in sai nuam mahmah hi. Kumpi nasem pawlkhat in a sep lai uh pen bang hangin sem uh a, bangci bangin tawp ding hiam? cih a theihloh manun nasep mazang thei lo hi kha thei hi. Company ah kilim hilh mahmah uh hi. Tua banga a goal uh a kihilhcian zawh uh ciang a sepdan mazang leh baihzaw thei uh a, thanuam-in, a tawpna pen a tawlhuai mahmah ding ahi zongin amau leh amau kizo khin uh hi.
A kisap dan hong ngaihsunsak
Kimawlna-ah goal khum dingin khauh taka khatvei suih bek thupi lo a, bawllung hawl, lang lamte khem, hat tai, dam tai, midangte kianga piaksawn leh midangte pan a lakkhiatte kisam khin a, a hun hoihtaka zatsiam ding ahi hi. Mi pawlkhat in tuhuna a bawllung hawllai uh buaipih lua uh ahih manin a zawh cianga hong tung ding ngaihsun kha lo thei uh hi.
Na khat peuhpeuh i deih om a, mi in kisam a sak omin, a kisam taktak om hi. Tua ahih manin na khat peuhpeuh mite in kisam a sak man uh hiam, i deih man bek a sem hilo in, kisam taktak ahih manin sem leng tua pen manphapen hi.
Thatang hong zangsiamsak
Hun khat lai-in ngapi (whales) 300 tak pen tuipi gei piaunel lakah a gualin si cih thu kigelh hi. A hang a kancian uh ciangin hih ngapite in a ann uh nganeu, sardines te pen mat sawmin delh uh a, nganeute pen tuipi gei lam, tui thuklohna lamah tai in, ngapite in ngaihsutna nei loin mawk delh uh a, lianin gik lua uh ahih manin tui thuklohna mun a tun uh ciangin tang thei nawn lo uh hi. Nganeute baih taka a pai khiat theihna munah awkcip uh hi. Ngapite pen a thatang uh zong hatin thupi uh a, a goal uh pen ann khatvei nek ahih hangin a ngaihsutna uh zang siam lo uh ahih manin a hatna uh pen sihna hong suak mawk hi. A goal uh pen amau adingin lauhuai ahihna thei lo uh ahih manin a hatna uh mawk zat uh a, sihlawh uh hi. Thatang hatna thu tawh ahatpen hih sawmna pen sihna hi thei hi.
Ngaihsut siamna hong neisak
Kimawlna tawh tehkak kik leng, na goal omna mun, a gamlatna, midang pass ding dan leh a kisamte na theih kei leh nangmah kimuan ngamna in hong taisan ding a, na bawllung pen na langlam te’n baih takin hong suhsak ding uh hi. Mi tampi in mailam maban i ngaihsun uh a, i sepkhialh sate ngaihsun kikin, ‘tuhun’ i ngaihsun thei kei hi. Thugensiamte, na genciansiamte, haksatna lianpi zong baih taka a genciansiamte in kibatna nei uh a, a goal uh theician uh hi. A thugenna uah tun nading kician tak tupna nei uh a, tua lam hekin hong paipih den uh hi. Nekzonna, siamsinna, leh nisim nuntakna-ah hih thu pen kisam mahmah hi.
Thalawpna hong neisak
Tang nasepna ah thalawp takin - pawlkhatin niangtui awmin, pawlkhat in sing at-nenin, pawlkhat in khuam kua to-in, pawlkhat in buan tok in a om pen a kibuai nainai tawh kibang a, a tupna uh pen inn lam ahi hi. Tupna mun kician tak i neihna thei-in kibuai lo hi. Ukcipna leh uniform tawh, khasum tam leh vanzat hoih pipi tawh na i sep hangin, i sepkhopna ii goal i theih kei leh i lawpna hong bei pah ding a, nasep mazang thei taktak lo ding hi.
Tunna ciang kitheithei hi
Goal na neih kei leh na mainawt dan, na maban leh tu laitaka na dinmun na thei kei ding a, na leitung pen nangma a hi loin, midang in hong bawlsak ding hi. Na nuntakna-ah vaihawm thei loin, nuntak na cimtak semsem ding hi.
Maban geelkhol dingin hong panpih
Maban a geelkhol ngei lo mi pen makai hi ngeilo hi. Lawhcinna lim (map) na gelh simin na lampi ding pen bangci banga kicianin na gelh hangin, na tun nading mun na gelh masiah na map gelh pen a zolo cihna hi. Kum zalom 18-ah thugensiam leh inventor minthang Benjamin Franklin in, “Mi khat bek in zong geelna hoihtak a neih naak leh leitung nuntakzia pen nakpi’n kilamdangsak thei ding hi cih ka um cinten hi” ci-in gen ngei hi.
Nasep pen sepkhiat suaksak hi
Goal in nasep (activity) pen sepkhiat (output) suaksak hi. Kimawlna mah tawh tehkak kik leng. Bawllung kituh pen nasep hi a, goal a khum pen sepkhiat ahi hi. Goal nei loin kimawl leng activity pen nasia zaw ding a, ahih hangin kung i kipiak theih kei leh output kinei thei lo ding hi. Lawhcinna pen nasep (activity) ah teh ngei kei in. ‘Mibuai’ i cih mai, a buai mahmahden, ‘man keng’ a ciden, sepkhiat gen ding a nei tam lote pen goal kician tak nei masa lo a ‘active’ pongmawk hi nuam mahmah uh hi.
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

