Thawlsung pan hong piang anunung mihing Ngaihsutna nihna
Lailet ~ PENM
1999 kum, kum kipat lam ahi hi. National Interest Magazine ii endik Owen Harries in hong thugen khat om hi. Abeisa kum sawm hun lai 1989 kum in ama ii magazine sung aa kisuaksak, keima gelh “The End of History?” thului tawh kizui in etphatkikna lai ka gelh theih nading thu ahi hi. Ka laigelhna sung ah hih bang dan in ka gelh ngei hi.
‘Khangtaangthu kihial bawl khin’cih 1806 kum aa Hegel ii gen kammal dik kasa mahmah hi. Ahangin bangbang gamvai ngaihsutna idea te in France revolution ii thubul te ngaihsutnate kheng zo lo uh hi. A taktak in 1989 kum, Communist ii kicipna thu pen anunung ii anunung tangthu khat ahi hi.’
Kei ii ngaihsutna atamzaw pen mi tampite in hong thukimpih khin khollo uh hi. Kiu tuamtuam pan thu tuamtuam siksan in gentelna hong nei uh hi. Kei lampan ka hihleh ka dawnkik ding ahaksa gentelna khatbek om hi. Tua gentelna in ‘thu theihtelna (science) aom laisiah khangtangthu kihial bawl thei nailo’ cih thu ahi hi. Tu laitak in ihphut ahi information revolution in liberal democracy hun ah phatna tampi apiangsak hangin thu theihtelna ii mong kigal muh thei nailo hi. Sianggen le’ng eite in mualsuang phut zo zah dong ding in ‘Life science’ khantoh hun ah anungtate i hi hi.
Tua hi a, ‘Owen Harries’ ii hong thugen pen ka sang loh aphatmawh nading thu hong om ahi hi. Kum 10 sung in ka gen ding thuthak tampi ahong om man zong ahi hi. Tuate tomlak in 1999 kum khuakhaal hun laitak aa kibawl National Interest magazine sungah thului khat ka gelh hi. Tua thului ii thulu ding in ‘Second Thoughts’ ci in ‘Ngaihsutna’ nihna ka ci hi. “Thawlsung aa mi nunung” (The Last Man in a Bottle) cih thulu neu zong ka piak beh hi. Kei ii ‘Ngaihsutna nihna’ in ‘ngaihsutna masa’ dik nawnlo hi kacihna hituan lo hi. Idealogy gal kidona mankhinta hi kacih thu pen tudong mah muanmawhna omlo in ka kiplet lai hi. Liberal democracy alehdo zo ding idea kikhel omlo ding cih zong kiptak in ka um lai hi. Ahizongin thu theihtelna anuntak sungteng khangtangthu kizom lai ding hi cih thu abehlap nuam ka hi hi.
American gam ah 2001 September 11 ni buaina thu hong pian’ ciangin khangtangthu beita cih gentelna thu tuamtuamte khatvei hong khanglo kik hi. ‘Khangtangthu beina, abeina’ (The end of the end of History) cih thu nangawn kiza hi. Professor Samual P. Huntington ii ‘Ngeina kinawkna’ (The Clash of Civilizations) cih hong ginngeih mahmah hi. Ken bel ngongtat gitlohna ii abeikuan aa hong manpha vat mei-am tawh kibang ka sa aa tua zah val in ka ngaihsun tuan kei hi. ‘Leberal democracy’ alangpan zo ding idea dang ka mu tuan kei hi. Kei ii ngaihsut deuh thu in thu theihtelna le khangthak mite khuasak zia kibang ci zop cih hizaw hi. Vanleng tawh khualzin theihna, inndawl sangpite, internet website cihte akipan hunthak ciaptehna limte in hunthak asusia ding ngongtatna galvan hikhin ta ding maw.
Economy le ngeina lam bek a-uk mikhat aading in thu theihtelna lam pilna tawh ka kigamla/na mahmah hi. Ahizongin Bio lam pilna, bio lam tawh kisai galvan, genetic engineering lam pilna cih aa kipan science ii khutme tuamtuamte in sumbawlna lam, gamvai lam le ngeina lam ah nakpi takin huzap ahihlam kitheihmawh bawl ding hinawnlo hi. Hih thu ah bio science ii huzapna in liberal democracy bangci to ding aa liberal democracy in koi bangin thuk kik ding cih pen kei aading in telkhehna ka bawl phat mahmah akul ding thu ahi hi. Tua bang teng tawh kei ii ‘Ngaihsutna nihna’ laibu ahong piang ahi hi. ‘Ei mihing te khit aa mailam’ (Our Posthuman Future) ahi hi.
A lauhuai sunmang le Dawi nungak tangthu
Ka suah kum pen 1952 kum ahi hi. Ka cihnopna bulpi in eite in kum zalom 20 ii anunung kum 50 sung ah alut i hihlam i kiphawksak nopman hizaw hi. Ka tuahngei thu siksan aa gen hileng, tu khang aa khangnote pen laibu in huzap zo mahmah hi ka ci nuam hi. George Orwell ii gelh Nineteen Eighty-Four le Aldous Huxley ii gelh Brave New World te ahi hi. 1949 kum le 1932 kum aa akihawm khia laibu te ahi uh hi.
Tua laigelh siapi te nih in amau hun tawh kituak in mailam thu ding amukhol mahmah te ahi uh hi. Hih bang in ahihtheih ahang pen, mailam ah hong piang lai ding pilna nam nih siksan in khangnih aitang angaihsut kholhna uh tawh agelh hi kha ding hi. Orwell ii laibu pen information technology pilna lam tawh kisai hipah aa Huxley ii laibu pen biotechnology tawh kisai ahi hi. Orwell i laibu tawh kisai in hileh, minan tuamtuamte sungah ‘Big Brothers’ U pente in information technology lencip ding uh aa (Totalitarian) amau ukna kumpigam tek lencip ding uh hi ci-in ama mangmuhna genkhol hi. Huxley ii ngaihsutna ah ahihleh biotechnology hun sung ah mihingte pen nu ii naubu sung pan hong pai hinawnlo ding hi. “Thawl sung ah naupaai” (In Vitro Fertilization, IVF) ding hi. Mihing ii lungnopna, anuam/ anuamlo theih theihna, itna, muhdahna cih aakipan Hormone tuamtuamte pen zatui (ahk) vanlena khat peuhpeuh zangin deih bang in kibawl thei ding hi. Atawpna ah mihingte ii gamtatzia ding na-ngawn (Human behavior) lunggulh bangin kibawl thei ding hi ci in amangmuhna genkhol hi.
Kum zalom ii lang bang hong tun ciangin hih atung aa mipil nihte ii thugen bangteek in IT (Information technology) hun hong tung takpi hi. Ahizong ii Orwell ii lunghihmawh, 1984 kum in hong piangpah hetlo hi. Super power gamnih galnua (Cold war) kidona tawh abuai laitak in IBM mikhat ii zat P.C. (Personal Computer) thak hong piang hi. Hih bangin PC hong kipan in internet tawh hong kizop tak ciangin Orwel ii ngaihsut ahi (Telescreen) sangin atanzai zaw thamtham information network pi hong piang hi. Orwell in Big Brothers (upi) te in mi khempeuh pen telescreen tungtawn in hong encik den ding hi ci in genkhol hi. Ahizong in ataktak in nauzawte in network te tawh kizom in upi te ii information humcipna susia uh hi.
Ahizongin Huxley ii ‘biotechnolgy’ pen ahihleh tuni ciang dong asiatna le aphatna kitel lian nailo hi. Thawlsung aa naupaai, nu kawm aa naupaai, lungsim deih bang aa akikhel sakthei zatui zatna le mihingte ci lamsang tawh kisai pilnate pen sunmang hilo in apiang taktak ahi hi. Sianggen le’ng hite pen biotechnology lam tawh kisai pilna hualpi ii gah kipan cil, akuhngum ngikngek hipan hi. Eima’ lunggulh bang lian in mihing dang khat copy kibawl theita ding ahi hi. “Human Genone Project” Mihing ci project na ngawn pen kiptak in aomkhin ahi hi. A kician nailo pen in hih biotechnology pilna pen mailam ah kizang thei takpi ding maw cih ahi hi.
Huxley ii mangmuhna pen Orwel ii upi vai mangmuhna bangin telgen aa, mawhsak theih nading om nai samlo hi. Mihing khempeuh in ‘deih teng cing, lunggulh teng ngah’ cih dinmun hong hita hi. Depression (Lungkiat natna) omlo, lawmlegual neilohna omlo, Pasian omlo, biakna pawlpi omlo, Shakespeare omlo, lai omlo, a-omloh zong phamawh sa petmah hetlo. Lungkham nading in zong ngaihsun hetlo. A buaihuai in pen ‘mihing’ hivet se hi. Biotechonology pilna tawh akibawl tawm tua nuntakna nei ganhing pen ‘mihing’ mah cilai ding i hiam? Tua ahileh mihing’ pianken tanvo, mihing liimlevang le mihing’ nuntakna ihcih ii khiatna hong bang ci ding hiam?
Eite in Orwell ii mangmuhna pen i kantan khit sam hangin Huxley ii mangmuhna pan i kipek khiat zo nai kei hi.
Kha man’than’na
Pilna ii khantohna pen ‘Dawi tawh ki deekna’ (Devil’s Bargain) ci in kigenteh hi. Na khempeuh asia apha tonkhawm cih agennopna uh zong hithei ding hi. Gentehna in Nuclear zatna ah aphattuamna bekthamlo in asiatna zong ki phawk veve hi. Nanotechnology zong Bill Joy ii thupha hangin alauhuaina ki mukhol thei hi. Tua mah bang in hih pilnate i zat nanding bekthamlo in ih kepsiam nading zong kingaihsun khol thei pah hi. Ahizong in biotechnology tawh kisai ahihleh buaina pen tu aa zah bek tawh hong phapah khollo thei ding hi. Hong deek (bargain) ding dawimangpa zong in kimu khol theilo hi. Hong pai laiding khangnih sung ah hihthute hong piang kha thei ding ahihman in ‘etna kiu thum’ (Three scenarios) tawh etkholhna pan hihthute i ngaihsun khol ding hi.
Amasa kiu pen tuhun aa kizang zatui zatangte tawh kisai hi. ‘Theihna thagui lamsang (Neuro Phamacology) tawh kisai zatui tuamtuam hong khantohna tawh kizui in mihing khat ii ‘sungpua melpuakzia’ (personality) pen ki thukmuh zo semsem ahihmanin zatui zatang zangin kikhelna hong piang sak zo uh hi. Tu in ahihleh Prozac le Ritalin cih zatuite aa kipan lungsim akikhelsak zatui tampi hong piang khinta hi. A side effects lauhuai ahihman in akizang zuahzuah ngamlo ahi hi. Hun khat ciangin mihing ci (Genomic) lam tawh kisai pilna hong khangto semsem leh mihing khat ii cii tawh kisai in amah tawh kituak in side effects tawm deuh ding zatui hong piang lai mai thei ding hi. Tua dan hong hi zenzen leh mihingte ii sungpua melpuakzia (Personality) le gamtat luhekzia ding pen deih bang in hong kibawl thei ding hong suak ding hi.
Kiu nihna pen ahihleh ‘akibang lian aa bawlna’ (Cloning) tawh kisai ahi hi. Stem Cell Research te hong thahat semsemna tawh kizui in mihing pumpi tung aa sazangte (Tissue) te hong bawltawm thei ta uh hi. Lungtang, sin cih akipan pumpi tung aa amanphate pen vok (ahk) bawngte ii pum sung pan hong bawlkhia thei ta uh hi. Alzheimer bang aa khuak kisai natnate hong kidam sak kik thei ta ding hi. A ngeina hileh mihingte pen “pumpi kikhelna’ (evolution) pan akikhel suksuk in aki ngaihsun ahi hi. Biakna lam pan hileh Pasian bawlsa hi hang ci in ki ngaihsun hi. Tu in ahileh Biotechnology in kum awn za li aval khin ‘pumpi kikhelna’ (Evolution) le Pasian’ piansak cih thute’ mun hong luah ahihmanin mihing ii pianzia cih zong angaihsut phat huai thu hong suak hi.
Kiu thumna pen mihing cii engineering (Genetic engineering) bup tawh kisai hi. Hong tung ding mailam hun ah mihing ngeina bangin punna sang’ lungkim bangin deih bangin puahtawm in punna in mun hong la zaw ding hi. Tua mah bangin apil pen, asiam pen, ahoih pen cih a ‘penpen’ ding super mihing te hong piang ding hi. Tua bang hun hong tun ciangin apil mello, ahoih mello, asiam mello mite in amau le amau kimawhsak lo in cii tel asaimlo a nulepa te uh hong mawhsak zaw ding uh hi. A ngeina hileh mihing ii va’ng, tua mi ii manphatnate pen ama gamtatna, ama hanciamna le mi tampi tung ah phatna abawlnate tawh kiciamteh hi. Tu in ahihleh cii telna I cih pen tuate khempeuh sangin hong thupi zaw tham ding hi.
Hih muhna kiu thumte siksan in hunthak thuleng gelhsiam Thomas Jefferson in “Hong piang ding mihing” pen hih bangin na gen hi. “Lungnuam hetkei ei, nang kha sikhin mawk ei.” (Sorry, but your soul just died.) ‘Mihing’ hihna pen a beita hi cihna himai hi. Ama’ ngaihsutna adik ding hileh eite in ‘mihing’ nungsang khang taangthu’ (Post human history) anawk ding i hi hi.
Khangtaangthu nua ah tonate
Mihing’ khang taangthu atawsawn nate sung ah science le technology kihel hi. Hih thu pen I nial nading omlo hi. Ahizongin technology khempeuh pen dan/zialetong khat bek tawh et theih ding bel hisaamlo hi. Kum zalom 20 (Kum zalom 20 nua) ii technology pilna in liberal democracy aading phattuamna tampi piangsak takpi mah hi. Tua mah bangin gamvai mipil (political scientist) khat ahi Ittew Disolapu in ‘IT’ pen suahtakna pilna (Technology of freedom) ci in min na vawh hi. Ahizong in technology khempeuh pen suahtakna tawh kituak khinlo hi. Gentehna in lokhawh pilna in sila ki-ukna le empire pi phattuamna pia hi. Set lam pilna in ‘a khauhpai tung le nuai ki-ukna’ (Extreme hierarchy) piangsak hi.
Tu aa biotechnology zong pen phattuamna tampi piangsak ding cih theihsa ahi hi. Tua mah bangin akilangh puatham lauhuaina le akilangh lo lungsim tona tampi zong om hi. Hih buainate bang cih leptuah ding I hiam? A omkhinsa dawnna in gam-uk thuneite khutnuai ah ap ding ahi hi. Minam gam khat bek in hih buaina avengsak zawh kei leh gam tuamtuam kipawlna khat peuh I vaihawm hong kul ding hi. Tua kipawlna ii thukhun zui in minam gamte in thukim takin azuih loh hong phamawh hi.
Tu laitak aa thupiang biotechnology lam tawh kisai kinialna tuamtuamte tawh kisai in minam gam khat ii ukna nuai ah koihna pen abaihlam tak tawh kibang hi. A taktak in buaina pen hizah bek hilo hi. Hih ciang tawh aveng ding hidek lo hi. Tu ni aa kinialna khatciatte sung ah aletkip uh thubul, namkim mawk hi. Minam siksan in ngaihsutna le leitung bup huam siksan in ngaihsutna zong hong om hi. Gamvai siksan in angaihsun aom mah bangin sumbawlna lam siksan in angaihsun zong om hi. Ngeina lam siksan angaihsun a om mah bangin biakna le gamtatna siksan in angaihsun zong om hi. Hih teng khempeuh ii lungkimna ding thukhum bawl ding pen thubaih hetlo kha ding hi.
Tu ni ciang dong akilangh thukhun nih om hi. Khat pen hih Biotechnology tawh kisai in suaktakna piak ding le akhat zaw in khamcip ding cih thu ahi hi. Suakta sak le’ng mihingte pen technology ii sila kisuak kha thei ding aa khamcip le’ng lah khantohna kitan lawh kha thei ding cih dinmun ahi hi. Hih dinmun ah policy khat peuh bawl ding pen ol dektak napi’n haksa mahmah hi. Buaina ii zungpi siksan in akisang thei kim ding ‘tehna’ (standard) khat bawl ding ahi hi. Hih aading in khentat ding athupi pen in angeina mihingte ii ‘tehna’ (standard) tawh lem ding maw lem lo ding cih ahi hi.
Aristotle aa kipan mihing khempeuh in adik akhial, ahoih ahoihlo, thu tanna le thu tanlohna cihte pen mihing piangzia tehnate siksan in akibawl ahi hi. A taktak in hunthak liberal democracy zong pen tua tehnate tungpan zung atha khia ahi hi. Tua tehnate tawh kituak akibanglo ngeina nei minam te in kipawlna tuamtuamte hong phuangkhia uh ahi hi. Himah taleh mihingte pen kilem dimdiam in akhangto bel hituam saam lo hi. France revolution nua ah leitung pen vangam suaksak ding cih ngaihsutna hong piangkhia ngei hi. Kum zalom 20 ii khang taangthute en kik le’ng, liberal democracy ato ngaihsutna lianpi nih kimu hi. Nazi le communist ahi hi. Nazi ngaihsutna in mihingte pianzia mun ah minam khat ii lunggulhna hong guang hi. Communist in innkuan le tangpi neihsa nate susia in mihing’ pianzia athak khat ‘Social engineer’ tawh bawltawm ding hong hamciam hi. Anih in lawhsam hi. ‘Liberal democracy’ pen mihing’ pianzia tawh akituak pen hi ci in mihingte khangtaangthu in atel ahi hi. Hih pen ‘khangtaangthu ii beina’ cihna ahi hi.
Tu aa biotechnology hun ah kum zalom 20 ii nial social engineer tawh kituak maw kituaklo cih ngaihsut ding thu hong om hi. Abeisa hun aa kizang social engineering dan tawh kituaklo cih bel theihsa hi. Mihingte khuak tawh kisai pilna thakte, cii tawh kisai pilna thakte tawh akilam ding social engineering cileng akituak diam? A zenzen in hong lawhcing hileh angeina mihing’ pianzia le mihingte nua aa pianzia thak khat hong piang ding hi. Ih ngaihsut ding thu in angeina mihing’ pianzia pen tua pianzia thak tawh hong kilem ding maw hong ki tukalh ding cih ahi hi. A kigen thei thu khat in mihingte khangtaangthu ah cikmah aa akiza ngeilo tona thakte tawh I kinawk pelmawh ding hi. Hih thute pen liberal democracy in abangci nawk tam maw.
Mihingte nua khangtaangthu
Hi mun ah gamlutangpi Abraham Lincoln ii kammal khat zatsak pak ni. ‘Mihingte pen tan kikim in i piang hi’ cih kammal ahi hi. Hih thu pen American ii suahtakna tangkona lai ii thubulpi hi zong kici thei hi. Liberal democracy ii thupaipi zong cih theih ahi hi. Himah taleh tan kikim lohna tampi American ii khangtaangthu sung omngei hi. A taktak in tankimna pen pianken hamphatna hi aa tankim lohna pen mihingte bawltawm ahi hi. Mihing’ khangtaangthu ahuampi in en le’ng tankim lohna pen damdam in hong kiam aa tankimna ah damdam in anehlam kimu thei hi. Tua hi aa liberal democracy ii langkhat a om suahtakna le tankimnate pen mailam hun saupi ah sikhat sakhat hong suak thei ding hi.
Ahizongin mihing’ nua mailam hun ah ahihleh hihthu pen hong kip nawnlo kha thei mai hi. Suahtakna awging nuai ah nulepate in atate uh adeih bangin hong bawl thei ding uh hi. Tua dan hong hi hileh pianzia akibanglo mihing ciite sungpan apildeuh, asiam deuh, ahoih deuh ding in cii hong bawl ding uh hi. Tua hileh pianken tankimna kici thei nawnlo ding hi. Ngaihsut bangin hong pian leh, mihing’nua hunthak leitung ah tu laitak sangin kisuakta zaw, ki hauzaw, ki pilzaw, ki cidamzaw ding hi. Tua hi aa hihsang ki tankim zo zaw lai ding hiam cih genhak mahmah hi. Tua hi aa tungsiah nuaisiah kizopnate hong lang kik kha thei ding hi. A beisa sangin hong khauhpai zaw kan lai thei ding hi. Tua hun ciangin minam buaina hong tam zaw kan lai ding hi. Hih hun ciangin ‘History of Events (thupiang khangtaangthu)te om suak lai ding hi. A zenzen in tua social engineering thakte ii bawl mihing (ci pak ni, thawlsung pan aa piang mihing) pen Liberal democracy tawh akituak nawn kei leh adang idealogy galpi khat hong piang leuleu kha mai thei ding hi.
Tua hun ciangin ‘Mihing tektek hi hang’ cih sankim theihna (Shared humanity) hong om nawnlo mai thei ding hi. Tua hi aa mihing’ pianzia, mihing va’ng, mihing tanvo cihte zong khiatna thak zon kul kha ding hi. Hih kikhelna lianpi pen liberal democracy ii (Flexible Acceptance) sansiam zawhna aveldik ding tona pi khat hong hi ding hi.
*Thumna laimal sung ah “Ittew Disolapul” hihpen akician in ka gelh thei kei hi.
Ref:
Our Posthuman Future by Francis Fukuyama
Pic:

