THALAWPNA A PIANGSAKTE
Agelh ~ T. Sawm Lian
Midangte thalawpsak dingin eimah i lawp leltak hangin, amau lamah a lawp uh hiam? Tua thalawpna a piangsak thei tuamtuamte bang hi hiam? cih gen kik ni.
Mihingte in kisap kibang khat i nei uh a, tua zangin thalawpsak baih hi, cih i genkhin a, tua lakah meetna, thakhat a thalawp vatna, leh kisapna vai genin, bitna kisapna, ki-itna leh kikhiat lahna kisapna, na hoih khat zang a kipulak khiat kisapna leh na thak sep sin kisapnate in nakpi’n mihing thalawpsak thei cih i genkhin hi. Hih anuai a te pen mihing a thalawp sak baih mahmah dangte ahi hi:
Theihna leh siamna
Bangci bangin maban pen lawhcinsak theiding in na ki-up hangin na siam kei leh cih nading om lo hi. ‘Computer tawh sep theih hi’ cih theihna bek tawh a sep theih dan na theih kei leh a buaihuai hun tam mahmah ding hi. Kimawlna tawh tehkak leng, kimawlna lama minpha mahmahte in a siamna leh theihna uh zangin a lomin mipi lawpsak thei uh hi.
Football star Lionel Messi pen thugen siam hi tuan lo a, vanzuakin vak ngei lo hi. Company lian zong nei tuan lo a, ahih hangin football siamin football field sungah pass ding thei a, ball ngah dingin om siamin, a langlamte khem siam a, mi bangzah hiam ball khoih man lo lianga amah a cing dingin omsak siam ahih manin amah pen industry thupi mahmah bang ahi hi. Tawldam taka kimawl a siamna, a lungsim hatnate banah a nuntakzia leh a innkuan tangthu dongin mite thalawpna a piangsak hikhin uh hi. A maan, a jersey silh lui, a football boot lui leh a toothpaste zat nadongin mite theiciat nop ahi hi. Tua manin, cihtheihna leh siamna zanga thalawpsakna mangngilh a, thugensiam leh kha nasep bek mihing a lawpsak thei hi a i ngaihsut leh khangnote khantoh nading tuamtuam a khak kihi thei hi.
A hun hong tung
Papi khat in, “Halpuak(losan) hoihlohzia pen i thei khin hi. Kum simin hal nawnloh ding kici den a, ahih hangin kum thak zan hong tun ciangin zuih haksa mahmah hi. Mun dang pana hong puakkhap zuazua ciangin ki-om maimai thei lo a, kihal kik kha zel hi” ci hi. Maan mahmah hi.
Hun ngeina a mihing omdan dinga geelna khempeuh, hun lian leh hun thupi hong tun ciangin mipi ngaihsutna pen kilamdangsak mahmah hi. Pawi banah, World Cup foot- ball nadongin a hun hong tun ciangin thalawpna hong pia hi. Hih bang hun tuam hong tun ciangin, ‘Rom khua ah na om leh Rom mite omdan bangin om mai in’ cih bangin a huihnun na a langlam ih om sangin, a huihnung manpha takin zang leng hoih ziau hi.
Muanhuaina hanga thalawpna
Napoleon i paltan hoihte nuntak kip mahmah a piangsak pen thupina leh khasum lam hi lo a, kumpipa leh a kumpi gam adinga a muanhuaina uh hizaw hi. Hih pen thalawpna ngeina sangin a thupizaw, sih donga muanhuai ngamna hi thei hi. Politician pilte in hih pen theician mahmah uh a, “Sum leh suangmanpha bangmah nei keng. Ahih hangin i gam in huhpa kisam a, khua-ul leh sisan tampi zanga gam a bawl hoih nuam kua tengin kal hong suankhia ding?” ci-a hong pulak khiat a, mipi lungsim hong zawh uh ciang, kulh thupipen nadongin cimsak zo zen uh hi.
Mipilte in amau nasepa muanhuai dingin a nasemte uh hantawn siam uh a, a sepna uah a muanhuai kei uh leh amau adingin hoih lo ahihna leh, amau lutungah mei-am kikoih theih ahihna thu hoih takin hilhcian uh hi. Tua bangte in a uk om loin zong muanhuai tak leh lawp takin na sem thei uh hi. Tua bangmahin, pawlpi sum leh vante zong kuama hilh kul loin, pawlpi a muanhuaina hang in bit takin kikem thei hi.
Mi thalawpna pholhkhiatsak
Sam tan lo ding, sa ne lo ding, zu dawn lo ding, za tep lo ding, guta lo dingin mi pawlkhat in thuciam uh hi. Tua pen a thupi, a zahtak huai leh lamdangsak theih nawnloh suak hi. Mihing nuntaka na thak va koih a phungvuh sawm sangin, amau sunga omsa phungvuh a kipsak siamna leh, tua a omsa zanga thalawpna bawlsak pen baih mahmah hi. ‘Zu khaam nuam teng kei lamah hong pai un’ cih ziau khawngin na thupi tak gen thei a, mipi kikhen pah lian hi. Gensiam kisam lo a, a deihte in hong genpih ziau ding uh hi. Amau a omsa pen a pholhkhia na hi hi.
Mi lawhcingte khempeuh in midangte lawpsak theih nadingin siamna leh hatna nei khin uh hi. Amau a hatna leh cihtheihna pen midang sangin a thupizaw ahih kei leh zong a zatdan siam uh cihna hi. Hih mite in a hatlohna uh leh a kicinlohna nadongin lawhcin nadingin zang thei uh hi, cih ding hi. Hih bang mite pen pua lamah ‘Lamdang hi’ cih liang ding hi a, ahih hangin a sungtawng a om pilna pen, mihing nuntakzia a theician na hi uh hi. Mihingte nuntakzia leh lungsim thei uh a, a ngaihsut gawp uh hi tuan loin nuntakzia a nei uh ahi hi. Midangte hatna leh pilna pen zangsiam mahmah uh hi.
Ann Arbor, Machigan khua-a University of Machigan Research Centre a mihing lungsim a sinte in 1949 pan kantelna nei uh hi. ‘A tamzaw na sem a, a meetzaw sem dingin mihing lungsimah bang thupi pen hiam?’ cih kum 40 val a kantelna uh panin a muhkhiat uh thupi mahmah pen, makaite lakah kithuneisak taka thupiakna tawh midang a tawngtawngte sangin, kithuneisak lua lo a, a nasemte uh seppih banga ngaihsun a, a haksatna leh lungdamna uh a theihpih leh a hamphat nading uh a deihsakte pen lawhcingzaw uh, cih ahi hi.
Hih mite in Science Newsletter ah a na muhkhiat uh a gen dan un, “Mihingte in set bang a zat ut lo hi. Thupiak zui a a nasep uh a meet mahmah hangin, a nasep uh hoih loin cimtak baih uh a, sawt khom ngei lo in, koi mun hiam ah a semsakte in thuak veve uh hi. Nasemte leh a sepnate pen mihing hihna ah kikimna nei veve uh a, hih pen theisiam a, amau lunglut lam leh a kiginkholhna nawngkaisak lo a, suahtakna lungsim tawh na a sep uh ciang, khatvei thu-in tampi a sepkhiatloh uh hangin sawt kikhom a, lawhcingzaw uh hi” cih ahi hi.
Nuclear galvan lauhuai sangin mihing sunga thalawpna pholhkhiatsak theihna leh siamna in leitung ah gualzawhna tun baihzaw hi. Cihdan maan, sepdan maan taka a kisep nak leh a thalawpsakte leh lawpna a ngah mite lungsim sunga lawhcinna pen kikim lian ding hi.
Source:
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)
Laibu saal / Zomi eLibrary

