TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
PIBUAZHI KHA 1924
The Tiddim Chin Hills News
Bu 5 Shimnapi 2
|
A SHUNG A OM THU TE
Tedim thu kih zak na lai
Kih zak na thu
Lai Shiangtho tang thu 8
Peng Zhu Shiang 2
TEDDIM THU KIH ZAK NA LAI
A ki pian na kum 1919
Khalkha khua kha shim in a bawl hi.
Lai bawl pa-----------------------------Sang Mang Pa
Hu te-------------------------------------Tun En le Dam Shuan
Kum khat a man hamu a hi hi. Khalkha khua Pibuazhi 1, 1924.
KIH ZAK NA THU
Disemba kha ni 5 ni in Tedim Tonu in ta pasal a shua hi. Tua ta leh a ta nu a pha tak pi a dam uh hi.
Zanuazhi kha a bei ciang in Tedim Topa in khuan in a khua a ciah ding hi. A tha laih pa in Pashian Topa a hi ding hi. Tua Topa a min in Makdanald a hi hi. Kum khat khit ciang in Topa in hong kahto kik ding hi.
Dawn a mei nei, Phalam Manopipa a tha laih pa in Zanuazhi kha nasem tawp a a khua a ciah ding hi. Khamtung ah hong pai kik nawn lo ding hi. Amah in kum 16 kum in a khua khat vei bek a ciah kei hi.
Zanuazhi kha Vial Nang leh Van Lo te in Lai Shiangtho lai shin a zo zo hi, Van Lo a hi leh Khalkha shia a hi hi.
Novemba kha leh Dicemba kha shung pan Tedim uk shung leh Phalam uk shung ah Tapidaw shuak thak sawm li bang tui ah kih phum hi. Lumbang khua tawh kih nai mi phak khat a kih tui phum hi. Tua pa in Tapidaw a shuah zawk kum sawm leh kum nga a pha hang in tu dong in kih phum nai lo hi. Ama leh a zhi in a tawntung lo buk ah om uh hi.
Heilei pa Hauzahen in thu lam dang tampi a hil thei hi. Tu in amah in: Ni sawm li khit ciang in Topa Zheishu in lei tung ah hong tuak shuk kik ding hi. A kih lang ciang in in zhu sa a hih hang in zawng a hih hang in in zaw ngeu tawh kih bang in a piang ding hi. A nui za khempeuh te in shi na a thuak ding hi, a ci hi. Khamtung mihing te bang ci in hih thu a um thei hiam.
Lushei gam ah Lawki te sang in Tapidaw te tam zaw a pha hi. Tua a hih ciang in Tapidaw te in gam dang ah thu hil ding in a lung ngai uh hi. Amau shia nih bang Homelin khua lam sang ah sawl zo hi. Tu in Khamtung ah thu hil ding a lung ngai uh hi. Disemba kha Champai shia pa in Phalam khua hong pai a Khalkha sang mang pa tawh kih shi a a vaihawm uh hi. Kote in Khalkha uk Tang Thang te khua thu ka hil nuam uh hi, a ci hi. A hih hang in Tang Thang khua te in Khalkha tawh kih nai lua a hih ciang in Sang Mang Pa in: Tua khua ah na pai leh a pha in ka um kei hi. Hual Ngo te in Lushei mi a hih mah in, ah bang ding in amaute thu hil lo na hi uh hiam. Tua te kam ko ka thei kei uh hi, a ci hi. Tua a hih ciang in shia pa in a lungdam a a khua ah Lushei sang Mang Pa tawh vaihawm ding in a ciah hi.
Kawl gam Shuaibo khua ah kumpipa a shuak nuam pasal khat a om hi. Tua pa in bel sek pa hi a lai shiam lo hi. A hih hang in a neu lai tak in Kumpite a ngaimaw hi. Tua a hih ciang na let ciang in: Kei mah in kumpipa ka shuak ding hi. Mihing te in kei nung hong zhui leh kumpi te ka hawl khia ding uh hi. Za khat tum dang ka nei hi. Tua za tui a nee khempeuh te in shi na a thuak nawn kei ding hi. Buh tang hai khat lei tung ah ka pai leh gal kap a piang ding hi, ci in a hil hi. Mi tampi te in tuathu a um thei uh hi. A hih hang in Pallik te in hong man a thong shung kum gunk a khum hi.
India gam ah Musalman upa te leh Hindu upa te in amau mihing te a kih lem sak nah ding un a kih vaihawm uh hi. A hih hang in mi zawng te a hi leh a kih lem nuam kei uh hi. Nagpu khua ah khat vei vei tua mi pawl nih te kih tu a mihing tampi shuang leh shing tawh kih liam thei hi.
Novemba kha leh Disemba kha shung ah vaihawm te a tel kik uh hi. Masa ah Kumpi tawh kih tuak nuam lo te in upa a shuak nuam kei uh hi. A hih hang in tu kum tua te tampi upa a shuak uh hi. A hih hang in tu kum tua te tampi upa a shuak uh hi. Kote in mangte ka huh kei ding hi amau thu khempeuh ka nial ding uh hi, a ci uh hi. A hih hang in amau sang in kumpi tawh ki tuak nuam te a tam zaw uh hi.
Tulki te in kumpipa pa tak tak a nei nawn kei ding hi. Amelikan ngeina bang in kum li shim in gam uk pa a laih sak ding hi. A uk pa masa pen in gal kap mangpipa a hi hi. Zamini gam leh Piancit gam thu thak a om kei hi. Pawl nih te in a kih mawh sak tawntung uh hi. Engalan a hi leh bang mah gen kei hi. A hih hang in Zamini gam shung ah gimna a khang sem sem hi. An leh shum a man a khang hi. Nasep na tawm bek a om hi. Nasep na nei lo mihing 2,000,000 pha hi. Kumpipa in luah pa a khua a ciah hang in: Bang ma hun in kumpipa ka shuak nuam nawn kei ding, ci in a ciam hi. Tu kum Piancit gam shung ah mihing te a hau zaw hi. An tampi mu uh a a dang shum a nei zaw hi.
Lushia gam pan in thu kih zak na a hawi zaw hi. Tu kum an tam zaw ngah uh a mihing tampi a shia kei hi. A hih hang in meileng lam le leng lam tampi kih shia a an pua nah ding a hak sa hi.
LAI SHIANGTHO TANG THU 8
Zakoh
Zakoh in a in ah om nuam zaw hi. Etaw a hi leh sa beng pa a hih hi. Izet in Etaw a it hi, Zhibeka in Zakoh a it hi. Etaw in in luah pa a hi hi. Ni khat ah Zakoh in an a huan lai takin Etaw in sa bet pan in hong ciah hi. An hong vak in, ci in a dot ciang in Zakoh in: Na in luah nah ding na hong pia leh an kong vak ding hi, a ci hi. Etaw in: Ka shi dek tak man in ah in ka luah zo kei ding hi. Tua a hih ciang in bang pha maw kei, an hong pia in a ci hi. Tua a hih ciang in bang pha maw kei, an hong pia in a ci hi. Tua a hih ciang in Zakoh in in luah pa a shuak hi.
A hih hang in Izet in tua thu a za kei hi. A nitak ciang in Etaw sam a: Ka ta, ka shi ma in sa khi sa khat vei ka nek khit ciang in nang ma tung ah thu pha kong pia ding hi. Tu in sa khi khat ve beng in la ka duh bang in sa hong huan in, ci in thu a pia hi. A hih hang in Zhibeka in tua thu za a Zakoh a sam shim leh: Ka thu ngai in. Keel no nih go in la keima kiang ah hong pai pih in. Na pa a duh bang in ka huan a ama thu pha na ngah ding hi, a ci hi. Tua ciang in Zako in a nu thu ngai a keel no nih a go hi. Etaw in a pum mul pa a hi hi. Tua a hih ciang in Zakoh in a khut a ngawng ah keel mul a tuam hi. A pa Izet in khua mu thei loh ciang in tua bang in a khem hi. Zakoh in a pa kiang ah paih ciang in: Bang ci in meng meng in hong ciah na hi hiam ci in a dong hi. Pashian hong hehpih hang hi a ci hi. Na aw in Zakoh aw a hi hi, a hih hang in na khut ka lawn ciang in Etaw khut a hi hi, a ci hi. Sa a ne khit ciang in Zakoh tung ah thu pha a pia hi. Zakoh in a pai khia khit ciang in Etaw hong tung a sa khi khat a pua hi. A hih hang in a pa a piak ciang in: Ka ta aw, na nau Zakoh in hong khem a nang ma thu pha a ngah zo hi, a ci hi. Etaw a heh mah mah a a pa kiang ah thu pha nakpi thum hi. A hih hang in a nau Zakoh in in luah nah ding in a pa in thu a pia zo hi. Tua a hih ciang in Etaw in: Ka pa a shi khit ciang in ka nau Zakoh ka that ding hi, a ci hi. Hih thu a nu Zhibeka a theih ciang in lau a Zakoh a sap khit ciang in: Tai in. Na tai kei leh na u in hong that ding hi. Keima be te khua a zhin in, na u a heh na a bei khit ciang in na hong ciah thei ding hi ci in a sawl hi. Tua a hih ciang in zhing ciang in Zakoh tho a a pa kiang ah: Zhi zong ding in ka nu be te khua ah ka pai ding hi ci in a tai hi. A zhin lai tak in zan khat ah gam pa lak ah lum hi. A ih mut lai tak in mang a mu hi. Leitung leh vantung kih kal ah kel lei khat a om leh tua kel lei ah vantung mihing te in kahto a kum shuk uh hi. A tung pen ah Pashian ding a: Ka ta, lau kei in nang kong kem ding hi. Na Khua ah nang kong ciah kik pi ding hi a ci hi. Zakoh a thoh ciang in: Pashian in hih san tak ah om tak tak hi, a ci hi. Tua a hih ciang in amah in: Pashian in kei hong keem a ka pa in ah hong ciah pi leh ka shum se sawm shung pan se khat kong pia ding hi, a ci hi.
A nu be te khua tun ciang in tui khuk kiang ah tu hon leh tu cing tampi a mu hi. Laban thei na hi uh hiam. A dam hiam a ci a dot ciang in: Ka thei uh hi, a pha tak pi a dam leh tu in a tanu Zakhila hong pai lai hi a ci uh hi. Tua a hih ciang in Zakoh in Zakhila tu te tui a pia khit ciang in: Na pa nau ka hi hi, a dam hiam ci in a dot ciang in Zakhila in lung dam in tai meng meng a a pa kiang ah Zakoh thu a za sak hi. Laban zong hong pai khia a Zakoh a in ah a tung sak hi. Laban in: Ka in ah na om lai tak in tha shum kong pia ding hi. Bang zah dei na hi hiam, ci in a dot ciang in Zakoh in: kum sagi na na ka sem leh na tanu Zakhila hong pia in, a ci hi. Laban in: Pha hi, kong pia ding hi. Tua a hih ciang in Zakoh in kum sagi nasem a Zakhila a ngai mah mah a hih ciang in ni sagi bang a pha hi. Kum sagi a cin ciang in Zakoh in: Tu in na ta nu hong pia in, a ci hi. Laban in mopi an vak na bawl a mi tampi a sam hi. A hih hang in a tanu lian pen Liah Zakoh a pia hi. Zakoh a theih ciangin a heh mah mah hi. A hih hang in Laban in: Ko ngei na a hih kei hi. Ta lian in pasal a nei ma in a nau in pasal a nei thei kei ding hi. Kum sagi na na sem lai a hi leh Zakhila kong pia ding hi, a ci hi. Zakoh in a dang kum sagi na a sem khit ciang in Zakhila a ngah hi. A hih hang in a lung dam mah mah man in ah Laban in ah a om lai hi. Liah in ta tampi a shua hang in tawp pen in Zakhila in ta khat bek a nei hi. A min Zawta a hih hi. A nung ciang in Zakoh in: Ka pa aw ka in ah hong ciah sak in ci in Laban kiang ah a gen hi. Laban in: Kha shum bang zah na dei hiam a ci ciang in Zakoh in: Kha shum ka dei kei hi. SA khempeuh shung pan in a pawl te ka la ding hi. A vom a sa, a kang te khempeuh nang na la ding hi, a cih ciang in Laban a thu kim hi. A hih hang in tu tawh, keel tawh, bawng tawh lak ah a lian pen a hat pen te in a pawl hi. Tua a hih ciang in Zakoh a shum hau mah mah a Laban a zawng hi. Laban a heh hi, ci in Zakoh a theh ciang in ni khat ah ama leh a zhi te a ta te a tai hi. Laban a del a ni sagi khit ciang in a kiang ah a tung hi. A hih hang in Pashian in: Zakoh na tai kei in, a ci hi. Tua a hih ciang in Zakoh a muh ciang in: Bang ding in tai na hi hiam ci in a dot ciang in Zakoh in Kei tung ah na heh man inah ka tai hi, a ci hi. Tua mun ah amau te in kih lem nah ding a kih ciam uh hi. A nung ciang in Laban in a ciah Zakoh leh a in kuan pi te a ding uh hi. A kih beh lap lai ding.
PENG ZHU SHIANG 2
Peng Zhu Shiang in kih tui phum ding in a ngak lai tak in ze-et na masa pen thuak hi. A u in a zhi a ma a zhi dang a la hi. Peng Zhu Shiang a zak ciang in: Ka u tung ah ka heh na ka thuk ding hi, a ci hi. A hih hang in ni khat a Lai shiangtho a shim lai tak in: A mawh-na bang-in keima ka thuk ding hi, Topa Pashian a ci hi,’ a shian ciang-in ah zhum a a heh-na bei a a u kiang-ah dangka a pia hi. Tua dangka a ngah ciang-in a u in zong zhum a zhi no a hawl khia a a zhi tak a la kik hi. Kum 1918 kum Sen te gam khang lam mihing-te in Kumpipa a shuam uh hi A shuam-te a do nah-ding Peng Zhu Shiang a sawl hi.Tua lai tak in Zenizal a ki ci gal kap mangpi a lian pen za a ngah hi. A masa pen Peng Zhu Shiang-te a thau tang a bei a hih ciang-in a lel uh hi. A hih hang-in a kih do kik ciang-in a zo hi. A zawh ciang-in Peng Zhu Shiang in a gal-te kheempeuh shum sawm thum tek a pia hi. Tua a hih ciang-in amau in a khua a ciah uh ciang-in a zawng-te an shut lo in a lei uh hi. Ni khat-ah Peng in Kumpipa a shuam-te khua khat a shim hi. A shim ma in a gal-te bu pa kiang-ah lai a khak hi: ‘Hong do lo in na pai khia uh leh kong kap kei ding uh hi,’ a cih ciang-in a gal-te a pai khia uh hi. Peng in khua- ah a tum ciang-in phat na khat bek mu lo hi. Bang ding hiam ih ci leh kum nih lai tak-in Kumpinu shuam gal-kap te in tua khua ah om uh hi. Mi zawng-te an shut, puan shut, shum buk a dei–na khempeuh man pia lo in a la tawn-tung uh. Tua a hih ciang-in shum buk khempeuh kih khak a mi khempeuh in naseem lo in a om uh hi. Peng in: ‘Lau kei un. Lo na kho un, shum buk na hon un,’ a cih ciang-in mihing in naseem kik a shum buk-te in shum buk a hon kik uh leh ama gal kap-te shum a leih uh ciang-in shum a pia uh hi.
Tua lai tak in Peng Zhu Shiang in laibu khat a at hi. Hih laibu shung-ah gal kap nasep-na thu leh Pashian pai-na thu a at hi. A galkap khempeuh-te in hih laibu et lo in a ngah mahteng in a shim sak hi. Tua khua a Peng Zhu Shiang leh a gal kap- te in kum nih a om lai tak-un khua shung a shiangtho sak hi. Bang neek-na in a shu shia hi, kham nah-ding in a shu shia hi, shu zhuak khempeuh a hawl khia hi. Pawi kham-na in khempeuh lai shin sangin leh thu hil sangin a piang sak hi. In pang leh shuang pang-ah Lai Shiang-tho a at sak hi. Tua a hih ciang-in mihing khempeuh-te in Pashian lai a shim thei hi. Masa-ah numei-te in tua khua shung-ah zan lai tak-in a vak ngam kei uh hi. Tu-in a shun a zan ahih hang-in a vak ngam uh hi.
Peng Zhu Shiang in anin kih hi. Gal kap-te lup-na puan a shiangtho hi, a thau tawh a thau thei tawh a kawng gak khau a pha tak pi a kih nawt shiang hi. A khem peuh-te in Lai Shiangtho leh labu a nei tek uh hi. Shum buk-ah vak mawk-te a hih hang-in, za tep-te a hih hang-in, zhu ne-te a hih hang-in, a kham-te a hih hang-in, pau shia-te a hih hang-in, gal kap-te shung pan a kham hi. Ama in a gal kap-te a tek hang-in a tek-na tawh hehpih-na a ki hel a hih ciang-in a gal kap-te in hong it uh hi. A gal kap-te a ta-te,a na hi.
Peng Zhu Shiang in a man lo-te in a khial kei ding hi,ci in a a gal kap-te a tawn tung a na seem sak hi.Amau in thau a lap loh lai tak-in a mawl sak a hih hang-in,shin sak a hih hang-in,puan a gan sak hi. Tua shim lo in ni shim in Pashian thu hilh nah-ding in gal kap-te kih khawm sak a Lai shiangtho shim leh thu nget nah-ding in a han thawn hi. Amau in lampi-ah pai lai tak-un la a sa tawntung uh hi.Lasa a dei pen in, Zheishu gal kap te gal kap aw,a hi hi.
Gal kap te tampi Tapidaw a om hang-in kim khat-te in a hih kei hi. Tua a hih ciang-in Pashian thu a hil ding-in sang mang nu leh sang mang pa a sam hi. Ama in zong thu hil a thu a shiam a khat vei vei thu a nget lai tak-in a kap thei hi. Tua ciang-in gal kap-te in Tapidaw a shuak zel uh hi. Ni khat ni ama in beng a man dangka mak thum mei in a hal hi. Ni khat in gal kap za guk tui-ah kiphum uh hi.A kih phum khit ciang-in gal kap tul li val leeng gah tui leh kho mun a ne khawm uh hi. A hih hang-in sang in shung-ah ta zo lo a hih ciang-in za li za li in a kih laih hi. Sang mang pa khat in ‘Sente gam shung Ni pi ni pan-in a lian pen nih a hi hi,’a ci hi.
Tu nung ciangin senshi gam Menzhi pa a shi hi.Kumpipa in Peng Zhu Shiang Menzhi pa a kawih hi. Tua gam shung-ah mihing mak sawm thum leh mak nga a pha hi. Tua a hih ciang-in tua gam uk Menzhi lak pan-in Perng zhu Shiang in Tapidaw a om lak pan-in ama sa pen a hi hi. Tua gam shung-ah shiat-na leh gi lo-na a tam hang-in gam dang a uk-na-te bang-in a shiangtho sak hi. A nung ciang-in Kumpia khut nuai Menzhu-lia gam Menzhi pa in Kumpipa a shuam hi. Kumpipa gal kap-te a lel uh hi. Tua a hih ciang-in Kumpipa gal kap mang pa in Peng Zhu Shiang a sam hi. Amaute in tai za nih man lang in pai uh a a tung ‘ciang-in tawl-ngah lo in thahkhat in a do uh hi. A hih hang-in a do ma-in a bu-te khih khawm uh a Pashian Kiang-ah thu a ngen uh hi. ‘Pashian aw, ko ka gal-te ka that nuam kei uh hi. Ahih hang-in ka that leh ka lung shung a huatsa-na om lo in hong heh pih in,’a ci uh hi. Tua a nget khit ciang-in Tapidaw lasa in do uh a Pashian in hong hu a hong zo sak hi.
Menzhi pa-te in mi mah mah a hih hang-in Peng Zhu Shiang in a kih nim a nai puan shil lo in khau puan a shil hi. Khat vei khua hau sa-te in Peng Zhu Shiang in-ah hawh uh ciang-in puan pha a shil uh hi. Peng Zhu Shiang in: ‘No hau sa-te in ka in-ah nong haw na-ding-in a kih lawm kei hi,’a cih ciang-in a zhum uh a a nung ciang-in in khau puan bek a shil uh hi.
Ni dang a ama in in shuang-ah a shil lai tak-in a gal kap mang pa in akhawm hi. Peng Zhu Shiang in, a cih ciang-in tua gal kap mang pa in: ‘Note lak-ah mi lian a shuak nuam pa in note shilla pa a hi ding hi,’ci in Zheishu thu piak-na a shiam ciang-in Menzhi a khawm kik nawn lo hi.
Kum khat in guah a zhu lo a hih ciang-in nithum-ah an ngawl in thu nget nah-ding-un gal kap-te thu apia hi.Ni thum ni ah gal kap tul sawm bang mun khat-ah kih khawm uh a a mang-te tawh thu a ngen uh hi.Thu a nget zawk nai nih bang-in guah zhu kih pan a azhing ciang-in guah tampi a zhu hi.
Tua lai tak in Peng Zhu Shiang in kumpipa a gal kap mangpi lian pen a hi hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

