TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
AWGU KHA 1924
The Tiddim Chin Hills News
Bu 5 Shimnapi 8 |
A SHUNG A OM THU TE
Tedim thu kih zak na lai
Kih zak na thu
Pashian thu
Kam tuam na thu
Lai Shiangtho tang thu 9
TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
A kih pian na kum 1919
Khalkha khua kha shim in a bawl hi.
Lai bawl pa-------------------------------Sang Mang Pa
A huh te ----------------------------------Dam Shuan leh Tun En
Kum khat a man hamu a hi hi. Khalkha khua Awgu kha 1, 1924.
KIH ZAK NA THU
Kum 1923 kum in Khalkha uk shung ah mihing 1169 a shi uh hi. Ta no 964 a shuak uh hi. Tua a hih ciang in a shuak sa sang in a shi sa 205 tam zaw a hi hi.
Tu lai tak in khamtung ah thu khen mang te tawm a om hi. Phalam vuntawk mangpa leh dangka mangpa a ciah shuk uh hi. Mangpipa in mang te thum na a sem hi. Khalkha vuntawk mangpa in kum khat kun in a khua a ciah hi.
Shizang lai shin na laibu thak a kih ngah zo hi. Hih laibu shuang Khaw Kam a at sak a a pha hi. Shizang te in a man khempeuh a liuh sak uh hi.
Kuang Kan mihing te in a sawt veipi Pashian bia nahding a lung ngai uh hi. Tu kum in in li a kih phaik hi. Hih mihing te in Pashian a bia Thado mi shung pan a masa pen mi a hi hi. Zahau uk shung ah Tapidaw te in bawl shiat na tampi a thuak uh hang in Tapidaw a khang sem sem uh hi. A hausa pa in a kham uh hang in Pashian a bia nuam te in a bia uh hi.
Phalam shia San Tun in shivuaizhi ma in a zhi tawh a khua a ciah hi. Kong pai to kik ding hi, hong ci hi. A hih hang in kha li ciang in: Nong dei hiam ci in lai shung ah Sang Mang Pa kiang ah a dong hi. Sang Mang Pa in: Laih pa khat ka kawi zo hi a ci kik hi. Tua a hih ciang in khamtung ah Kazhian shia Aung Duai bek a om lai hi.
Zashial Tapidaw te in dantat na a thuak uh ciang in shum liuh zo lo uh hi. Tua a hih ciang in a sawt zaw in thong in shung ah a om hi. A hih hang in dangka liuh ding a om lai hi. Mi kim khat in a pia zo hi, a kim khat in a pia zo kei hi. Hih ngeina kua mah in a thei zo kei hi. Mangpi pa thu a hi kei hi, Menzhipa thu a hi hi.
Mangte in Zo lai sin nah ding a kih vaihawm lai hi. A hih hang in khang lam mangte a hi leh a dam in thu a bawl uh hi. Phalam Mangpipa in ni kum ciang in a phan nuam hi. Sang Mang pa in laibu a at lai tak hi. A hih hang in khang lam mihing te in aman lang in a hih kei leh ni kum ciang in a phan zokei hi.
Lushei lam pan in, Topa Zheishu in a tung baih ding hi, a ci in mihing te a um uh hi. Kum 1930 a tung ma in a tung tak tak ding hi, a ci uh hi. Mang Kang Tapidaw kim khat te in tua mah bang in a um mawk uh hi. Zahau sang naupang khat in lai shin tawp a Pashian thu a hil nuam hi. A hih hang in hih up mawk na thu in Lai Shiangtho tho thu a hih kei hi.
Kawl gam leh India gam ah mi kim khat te in Mang Kang ngeina khempeuh nushia a a pu a pa te ngeina bek a zhui nuam uh hi. Tua a hih ciang in tu kum Zangvun khua ah numei tampi kih khawm uh a a kih ciam uh hi. Cik mah hun in Mang Kang ngeina ih zhui nawn kei ding hi, ci in a kih ciam uh hi. Mang Kang puan a nei mi na shut khia uh hi, a sam ci a shiah sak uh hi.
India gam Amlitsa khua ah Mang Kang te gal a kih do lai tak in mihing tampi a kih khawm uh a kumpinu te a ko uh hi. Gal kap mangpa in: Tai khia un, ci in thu a pia hang in tai nuam lo uh hi. Tua a hih ciang in Mangpa in: Kap in, ci in a gal kap te thu a pia hi. Tua a hih ciang in tua gal kap te in mihing tampi thau tawh a kap uh hi. A kap te shung pan in numei leh naupang zong a om uh hi. Mi Vom te a heh uh a kumpipa kiang ah a gen hi. Tua a hih ciang in thu khen te in thu a khen khit ciang in gal kap mangpa za a kha sak hi. Tu kum Engalan khua ah a dang thu khen mangpa in hih thu a khen kik ciang in gal kap mangpa man sak kik hi.
Mang Kang te gal a kih do khit uh ciang in kum nga dong in a kih do kik ding hi ci in mihing te a lung mang uh hi. A hih hang in tu kum pan in tua bang in a lung ngai nawn kei hi. Mang Kang te a man tak pi a kih lem bang a om uh hi. Gal kih do nah ding lau na a om nawn kei ding hi.
Tu kum Zamini te leh Piancit te in a kum pi pa upa vaihawm te a laih uh hi.
PASHIAN THU
Leitung ah mihing te in khai ci a lo ah a vawh khit a po zawk ciang in lopa kung shung in an kung a phat zawh nah ding in lopa kung te ni sim in tu tawh a kho khia hi. Khai ci kung a pha lo te zong a bawt khia in ih pai thei hi. Tua lak pan khai ci kung pha lo te zong ih pai khiat mah bang in upna a nei lo te zong khai ci kung pha lo tawh kih bang ding in kih lawm hi. Tua a hih ciang in ei Pashian thu zhui te in lung ngai nah ding leh thei nahding, up nah ding in Zawhang Lai Shiangtho a lian 15 ih shim ding hi. Tua lai shiangtho shung ah Zheishu in leng gah gui leh a lengthu a hil hi.
Tua a hih ciang in up na in shing ngil tawh shuangpi tum tawh a ki bawt zawh nahding in ngaihsut huai hi. Shing lianpi sang in a ngeil a neu in a to zaw hi. Shing lian pi sang in a ngil a neu in a to zaw hi. Sing tum lianpi tuili tung ih pai ciang in tui shung ah tum lo hi. Shuang no in tui shung ih pai ciang in tui shung ah ih tum hi. Shing a ngil leh shuang tui shung ah khiat bang in ei Pashian thu zhui te in thu nget na in Mate Lai Shiangtho a lian 7 a neu 7 a kihpan in shim nahding hahkhat a ngen nah ding a om hi.
Ei Pashian thu zhui te a ding ih gam shung ah kihhuai mah mah hi, ih gam shung in khua mial tawh a kih bang a hih ciang in a dah huai mah mah hi. Mihing te tung pan in Pashian in a thu up a thu up na leh a hehpih na hong piak sak nahding in ute naute aw, thu nget bek ih hahkat ding hi. Tua a hih ciang in mei vak tui nei te in tam nei lo te tu in a kih hawp thei lai a hih ciang in ih kih hawm ding hi. Mei vai um shiangtho lo te in ih mei vak um phat tak pi ih nawt shiang tho ding hi. Nasep ding in a hut in hong khen ding a dah huai hi. Tua a hih ciang in hi lai a shim khempeuh tung ah an nek ngil vah bang mah in Pashian in na huh na dei na tung sak ta in.
Vang Tual.
KAM TUAM NA THU
Ni dang lai in ah leitung a zang hi, mual a om kei hi. Lei tung mihing-te in: ‘Vantung dong in in sang pi lam ni,’ a ci uh hi. Tua ahih ciangin a mau-te in ni shim in nakpi in na a seem uh a ni shim in in a sang leu leu hi. A hih hang in in a sangpi ciang in a na sep te in ni shim in a kah to a kum shut nah ding a haksa hi. Hun tampi a bei ahih ciangin na sep nah ding in hun a om kei hi. Tua ahih ciangin na sep-te in a zhi te a ta-te a kah to pih uh a amau nasep na mun teng sak hi. Tua ahih ciangin a thuap thuap in mihing te a om uh hi. Tua lai tak in Pashian in vantung pan in hih in sangpi a et shuk ciang in a heh a a puk sak hi. Tua ahih ciangin in a puk ciang in shuangte in mual a shuak sak a mihing-te a tung na mun khua sa a khamtung mi a piang uh hi. Hi thu in Khalkha gam mihing pawl khat a tangthu a hi hi.
Lei tung kam tampi a om hi. Ahih hangin phun lian pi thum a om hi. Hih phun thum te in Naw-I a tapa-te a tu a ta-te a hi uh hi. A tam bel kam a gen te in Sente mi, kawl mi, zapan mi khamtung mi, Lushia mi a hi uh hi. A nih na kam a gen-te in Mang Kang-te leh India te a hi uh hi. A tawm pen a gen-te in Apilike-te a hi uh hi.
A hih hang in hih kam phun thum shung pan-in kam tampi a om hi. Kawl kam leh Sente kam a tuam tak tak hi. Khamtung gam ah kam za khat dek tak a om hi. Mang Kang-te in zong kam khat bek a gen kei hi. Engaland-te leh Amelika-te a kam a khat hi. A hih hang in Zamini kam leh Piancit kam le Sapien kam leh Itali kam a tuam a hi. Engaland gam in khamtung sang in a neu zaw hang in mi zawng-te shung pan in kam tuam a om hi.
Bang ci bang in kam tuam a om hiam ih ci leh ni dang lai ina leitung mi khempeuh te in khamtung mi tawh ki bang in a ki do uh kih hohpih lo uh hi. Tua a hih ciang-in kam tuam a shuak uh hi. Tua a tham lo in leitung a zai mah mah hi. Mihing tam a om kei hi. Tua a hih ciang in mihing om-na khat leh khat a kih gam la hi. Meileng zong a om kei hi., theembaw a om kei hi. Mihing te in a khual zin ciang in gam la pi a zin ngam kei hi. Tui tung-ah teembaw a om leh gam lapi a pai ngam kei hi. Tua ahih ciang-in kam a tuam a tuam in a shuak hi. Khat vei vei mihing khempeuh a zat nah-ding-in kam khat bek a piang nuam sak hi. Tu i Espilanto a min a pia, kam khat a kih piang hi. Hi lai a piang sak pa in leitung mi kheempeuh-te a shin sak nuam hi. A hih hang-in mihing-te a dei kei hi.
Ni dang lai ina kam in khang shim in a kih lam dang hi. Tu khang mihing-te in a pu khang kam a thei kei uh hi. A hih hang-in mihing-te in lai at a shiam khit ciang-in kam a ki lam dang nawn kei hi.
Lei tung khempeuh-ah kam khat bek a om ngei leh Mang Kang kam a hi ding hi. Mang Kang-te in shum vawt ahih manin ah mihing kheempeuh-te in amau kam a shiam nuam uh hi. Tua tham lo in Mang Kang-te khua-ah sangin a pha pen a om hi. Lai a shin nuam-te in Mang Kang-te khua a pai uh hi. Ahih hang-in Mang Kang-te kam a shiam kei leh shin zo lo hi. Zato nasep nah-ding, shik vawt nah-ding a kih pan in nasep-na thu kheempeuh Mang Kang kam in a at hi. Mang Kang-te in khua kheempeuh a pai uh hi, leitung a gam tam pen a uk hi. Tua ahih ciang-in Mang Kang kam shiam lo-te in shiam-na a lian pen a ngah zo hi.
LAI SHIANGTHO TANG THU -9
Mawshi
Kha lui pan a ki belap hi
Itazhila-te in Tina mual pan-ah a tam lai tak-un Mawshi in mual tung-ah kahto a Pashian tawh a hohpi hi. Mual tung-ah a om lai tak-in van nakpi to a kau phe a lang a Itazhilate a lau mah mah uh hi.Mawshi in, ‘Kua mah in mual tung-ah kah to kei in,Mihing a hi ta leh ganhing a hi ta lehmual-ah a kahto leh a shi ding hi,’ a ci hi.
Pashian in Mawshi kiang-ah thu kham tampi a pia hi. Zawshi(Joshua) in tua thu kham-na te shuang tung-ah a at kik hi. Thu kham a bul pen in.
1.Keima longal kua mah na bia kei in.
2.Mi lim bawl in na bia kei in.
3.Pashian min tawh na pau mawk kei in.
4.Ni pi ni na tang in.
5.Na nu leh na pa na zakta in.
6.Mi dang na that kei in.
7.Mi dang zhi tung-ah na mawh kei in.
8.Mi dang shum na guhta kei in.
9.Na in veng pa lang khat-ah a man lo teci na pang kei in.
10.Na in veng pa a zhi tawh, a nei sa teng na du hawp kei in.
Mawshi in ni 40 tawntung mual tung-ah a om lai tak in Itazhila-te a lung mang uh a, a upa-te in Azong kiang-ah pai uh a: ‘Mawshi kawi shung a om hiam ka thei uh hi. Tua a hih ciang-in Eguthu-te ngeina bang in eite mai pai nah ding-in Pashian na bawl sak ding hi,’ ci in a gen uh hi. Azong in: ‘Pha hi. Na zhi-te na tanu-te kham nong la un,’ ci-in thu pia a kham tawh bawng no a bawl hi. ‘Hih bawng no in na Pashian a hi ding hi,’ ci in thu a pia a pawi kham-na a bawl sak hi.
Tua lai tak in Pashian in hih hih-na a muh ciang-in ‘Tai shuk meeng meeng in,’ ci in Mawshi thu a pia hi. Mawshi in thu kham-na lai shuang peek a pua shuk hi. Ahih hang-in Itazhila-te om na mun a tun ciang-in mi kheempeuh-te in bawng mai ah a lam uh a muh ciang-in a heh mah mah a shuang peek a khia shuk a bawng a shia sak khit ciang-in shuang tawh a gawi a kham vui leh tui kih hel Itazhila-te a dawn sak hi. Tua ciang-in a khial sak upa 3000 a that sak hi.
Tua nung ciang-in Mawshi leh Zawshi-te in mual tung-ah kahto kik a Pashian thu kham-na lai tung-ah a at kik hi. Ahih hang-in a dang thu kham-na tampi a ngah uh hi. Pashian biak-na thu kham, mihing a kih hih na thu kham, Pashian biak na in lam nah-ding thu kham-na a ngah hi. Itazhila-te in gampalak-ah a zin lai tak-in shing leh shuang tawh biak-na in lam zo lo hi. Tua a hih ciang-in puan buk a lam nah ding-in Pashian in thu a pia hi.
Thu kham kheempeuh Mawshi a muh khit ciang-in Itazhila-te kiang-ah a kum shuk kik a a hil hi. Itazhila –te in: ‘Pashian hong pia thu kham-na kheempeuh ka hih ding uh hi,’ci in a kih ciam uh hi. Mawshi thu a pia mah bang in mihing khempeuh te in a kham, a ngun, a puan tampi Mawshi kiang-ah hong pai pih uh a khut shiam-te in biak na buk a lam uh hi. Amau te in puan tawh, biak-na tau tawh, mei in tawh, shing kuang shiangtho tawh, pak nam tui kang-na tau tawh, sa kang-na tau tawh, pagan tawh, beel tawh a bawl uh hi. Puan a hih leh sai ha pak in a gan uh hi. A kang, a sen, a eng, a vom, hi a vantung mi lim tampi a at uh hi. Pagan, beel, tau, khuang kheempeuh-te kham tawh a kih shin shing a man pha tawh a bawl uh hi. Pagan kim khat hakngo tawh a kih bawl hi. Tua te kheempeuh a bawl khit uh ciang-in biak-na buk a lam uh hi. A khum in puan a hi hi, a kih um na in shing peek a hi hi. A hih hang-in shik a om kei hi. Bang ding hiam ih cih leh a meeng meeng in a phel khia a a lam kik nah-ding-in shik a zang kei hi. A pai uh ciang-in levui-te in biak-na buk leh a shung-ah a om teng a pua uh hi. Mihing khat peuh Pashian kiang-ah thu nei a om leh biak-na buk ah a pai a, Mawshi in Pashian kiang-ah thu a nget sak hi. Mawshi in Pashian tawh a ki hopih lai tak in mei in a kum shuk a biak-na in tung-ah a khawl hi. Tua mei in a kaih ciang-in Itazhila-te a pai uh hi, a khawl ciang-in a tam uh hi. Azong leh a tapa-te pui sam-te a kih kawi hi. A tawntung Azong a tu-te a ta-te bek pui sam na seem a hi uh hi.
Itazhila-te in Tina mual pam-ah kum nih a tam khit uh ciang-in mei a kai a a mai a pai uh hi. A pai lai tak-in a pawl a pawl in a pai uh hi. Pashian biak-na in zang lai a pua uh hi.
A hih hang-in mihing-te gi lo uh a Mawshi leh Pashian tung-ah a ko uh hi. ‘Eguthu gam-ah ka om lai tak un sa tampi ka ne uh hang-in gampalak-ah sa a haksa mah mah hi,’ a ci uh hi. Tua ahih ciang-in Pashian in ni khat a vasa tampi a pia hi. A hih hang-in mihing-te a ne uh lai tak in pul nat-na a tung a mi tampi a shi uh hi. Khat vei a gen shiat uh ciang-in Pashan in mi tampi mei tawh a hal hi. Khat vei Azong in Mawshi a ceng hi. ‘Nangma kiang bek Pashian in thu a pia a hih kei hi,’ a cih ciang-in Pashian heh a Azong a nau nu Miliam mi phak a shuak sak hi. A hih hang-in Mawshi in thu a nget sak khit ciang-in a dam kik hi.
A nung ciang-in Itazhila-te in a pu-te a pa-te gam Kanan gam a tung uh hi. A hih hang-in a tum mah-in gam et mihing sawm leh nih Mawshi a sawl hi. Tua gam et-te in ni 40 gam shung teng a vak kawi kawi a a en shiat uh hi. Amaute in thing gah hong la a leeng gah lap khat mihing khat bek pua zo lo hi, mihing nih a sawn uh hi.
A ciah uh ciang-in Mawshi leh upa-te kiang-ah thu a za sak uh hi. ‘Ka et na khua a phamah mah hi. An tampi a om hi. A hi hang-in mihing a lian a hang mah mah uh hi, Ka zo zo kei uh hi’ a ci hi. A hi hang-in Kalet leh Zawshi a ki ci, gam et-te nih in: ‘A hih kei hi.Ih zo zo hi,’ a ci hi. A hih hang-in Itazhila-te in a dang sawm-te thu a um uh hi. ‘Eguthu gam cia ni,’a ci uh hi. Mawshi leh Azong te in: ‘ciah nawn kei un. Kanan gam tum ni,’ a ci uh ciang –in mihing-te in shuang tawh a deeng uh hi. Pashian heh mah mah a: ‘Itazhila-te ka shi sak khit ding hi,’ a ci hi. A hih hang-in Mawshi in nakpi thu a nget sak ciang in Pashian a heh pih hi. Kum 20 val mihing kheempeuh-te in gampalak-ah a shi ding hi. Na ta-te in Kanan gam a tung ding uh hi. Kalet leh Zawshi-te bek in gampalak-ah a shi kei ding hi,’ ci in thu a pia hi. Gam et-te sawm in pul nat-na tawh a shi khin hi.
Tua ciang-in Itazhila-te a dah uh hi. ‘Tum ni, tum ni’ ci in a kih khawm uh hi. A hih hang-in Mawshi in: ‘Na tum uh leh Pashian in nomau tawh a pai kei ding hi,’ a ci hang-in a thu ngai lo in a pai uh hi. Tua a hih ciang-in Kanan mi hong shuak uh a Itazhila-te tawh a do uh a, a zo uh hi. Itazhila-te tai uh a Mawshi kiang-ah a ciah uh hi.
A kih behlap ding hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

