TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
ZANUAJI 1923
The Teddim Chin Hills News
Bu 4 Shimnapi 1 |
A SHUNG A AWM THU TE
Tedim thu ki zak na lai
Thu ki zak na
Khamtung shivueji thu
Jeshu shuah na thu
TEDIM THU KI ZAK NA LAI
A kih pian na kum 1919
Khalkha Khua kha shim in ah bawl hi.
Lai bawl pa ------ ------ Sang Mang Pa
Hute ------ ------ Dam Shuan, Tun En
Kum khat in a man hamu a hihi.
Khalkha khua ----- ------ Zanuaji kha 1, 1923
________________________________________
THU KIH ZAK NA KUM
Kum 1922 kum in Khamtung ah Tapidaw 200 val tui shung ah ki phum hi. Ni dang lai ina tua bang in kum khat in mihing 200 tui shung ah ki phum ngei kei hi.
Ni dang lai ina Hualngo mihing te in Pashian thu ah deih kei uh hi. Lushei gam ah lal Hualngo te kim khat ah Tapidaw tampi ah om hang in amau in ah shuak nuam kei uh hi. A hi hang in tu lai tak in a mau in Pashian thu ah deih zaw uh hi. Tuidil khua ah Tapidaw sawm nih val ah om uh hi. Khua dang mihing te in tui shung kih phum ah ngen uh hi. Ning kum kawl gam ah mihing 3674 tui shung ah kih phum uh hi. Tu kum zang un Menji pan in penshin la a khua ah ciah ding hi. Ama tha laih pa in masang ah Kawl ah ah om hang in India khua tawl khat ah pai hi.
Tu kha Kawl mihing te in amau gam a uk zaw ding hi. Ning kum amau in a u pate a tel uh hi. Tua u pa te shung pan in kim khat in Tapidaw a hi uh hi.
Hele khua khua pa Hausa hen in ama thu huite lam nah ding in ah kham hi. Hu nah nek leh tawm bek ne un, ah ci hi. A hih hang in tua nung jui te ah heh uh a amah a lau a: Bang pha mawh kei, nah lam nawp leh lam in ah ci kik hi. Tua a hih ciang in Pashian thu ah um tak tak te in ju nek a tawp thei uh hi.
Autoba kha Sang Mang Pa in Meimiu kha ah om lai tak in Khalkha sang in ah kang hi. Ni pi ni zan lai tak a hih hang in kua mah in in shung ah a awm lo a hih hang in mei khul na ah mei ah om kei a hih ciang in mi gi lo khat in a hal in kih um hi. Kua a hi hiam in thei nai kei hi. Shialeh Tapidaw te in mei a muh ciang in a kang shiat dek kih lam ciang in a man 8000 bang ah bel ding hi. Sang in lam kik na ding in ih ngaihshun kei hi.
Autoba kha sang mang pa in kumpinu sang in Menji pa tawh vai hawm ding in Meiin khua ah pai hi. Tu dawng in Kham tung ah sang naupang te Kawl lai bek a shin uh hi. A hih hang in Mangpipa in Zo lai shin nah ding in ah lung ngai hi. Tua a hawm uh hi. A vai hawm te in sawm bang ah pha uh hi. Amau in Mangpipa thu bang a kih kim uh hi. Kawl lai sang zo lai leh Mang Kang lai shin ding ah kih tuak zaw hi ah ci uh hi. Kua in sang in a uk ding hiam ah vai hawm kei uh hi. Bang ding hiam ih ci leh amau thu kih kim kei hi. Mi kim khat in sang Mang pa a piang sak lai ah deih hi, kim khat in a thak a piang sak nuam hi. Tua a hi ciang in Zangun Menji pa in bang thu a pia ding hiam ih thei kei hi. Sagain Menji pa in Phalam khua ah vai hawm kik nuam hi. A hih hang in lai mal thu ih thei lo lai tak in lai shin ih ki pan zo kei hi.
Ning kum Khalkha pa Nawl Kaling in Lai Shiang Tho sang in lai shim a zo hi. Tu kha Khusak pa Lian Zam in zong a zo ding hi. Tua a hi ciang in Zo Shiate shung pan in Lai Shiang tho shiam a tam sem sem hi. Shia Po Ku in Khamtung ah ah kahto kik nawn kei hi. A mah in ah khial ke hi. Ama kha shum piak ding Sang Mang Pa in ah nei kei hi. Ama talai pa in Vial Nang ah hi ding hi.
Khalkha uk shung ah sang nau pang te in a man tak pi lai a shin nuam lo a hih ciang in sang in nih kih khak hi.
Zamini te in gal kih do lion a man ah lo nai kei uh hi. Amau in: Mi zawng ka hih uh hi, shum ka nei kei uh hi, a cih uh hi. A hih hang in Piancit te in: “Shum nah nei hang in nah pia nuam kei hi, ah ci kik uh hi. Tua a hi ciang in Piancit te in Zamini gama tawm shut ding in a ngaihshun uh hi. Engalan te in tua bang in ah shut nuam kei uh hi. Tua gam no shung ah shuang mei hawl tampi a om a hih ciang in Piancit te inn a la leh Zaminite a dingah haksa ding hi. A nung ciang in Zamihi te in shum a lo leh Piancit te in gam a pia kik ding uh hi.
Khat ve ve mang kang te in upate a tel kik uh hi. A ngeina bang in ning kum Engaland te in upate thak ah kawih uh hi. Mang Kang te in gal ki do khit uh ciang in kih lemnalai thum ah at uh hi, khat Zamini tawh, khat Awstila tawh, khat Tulki tawh a bawl uh hi. Tulki te in Zamani a huh a hih ciang in Mang Kang te in amau gam kim khat shut uh a Galik te a pia uh hi. Tukli kumpipa in kih lem na lai ah letmat a at hang in ama khua mi kim khat te in thu kim kei uh hi. Amau in Angawza khua pai uh a gal kap tampi ah kuan uh hi. Tua a hih ciang in Galik te in gam thak uk nah ding in hong pai uh ciang in tua Tulki to in a doh uh hi. Galik galkap te in kum giat tawn tung ah doh man ina ah gim uh a nakpi in ah gal do nuam kei uh hi. Galik te in Tulki gam tam lei ah uk Piancit te in a awi koi uh hi. Tua a hih ciang in amau in Tulki te a huh shim uh hi. Tua lo ngal Lushai te in Tukli te a huh uh hi. Tua a hih ciang in Angawza Tulki te gal ah do kik uh caing in Galik te in ah lel uh ah tai uh hi. Tulki gam leh Galik gam ki kal tuipi ah om hi. Galik gal leh mi zawng te a khua ciah nah ding ah haksa mah mah hi. Mi dang te in hong huh kei uh leh Galik gal kap khempeuh kih man ding uh hi. Galik mihing a tampi samana khua ah om hi. Tulki gal kal te in tua khua ah shim uh a mei tawh a hal uh hi. Tua tham lo in aman in mihing tampi ah that uh hi. Tu in Samana khua ah in tawm bek om lai hi. Tulki uk shung ah Aminian kih ci Tapidaw tam ah om hi. Tulki te in Musalman te a hi uh hi. Komau gam shung ah Tapidaw kha dei nawn kei hi amau a lal kei leh kah that shiant ding hi hi ah ci uh hi. A hih hang in Engaland leh Piancit te in ah nial uh hi. Tapidaw te that kei un ah ci uh hi. Tua a hih ciang in tu lai tak in Engaland, Piancit, Itali, Galik leh Tulki te in kih lem nah ding in ah vai hawm uh hi. Vaihawm na a ki pat ciang in Tulki te in kua mah thu a ngai nuam kei uh hi. A hih hang in a nung ciang in ah lung kih niam zaw a ah ci mah bang in ah bawl kei ding hi, ci in mihing te in a um uh hi. Galik te in a lel khit uh ciang in ah heh uh a Eima kumpipa ah pha kei hi hawl khia ni, a ci khit uh ciang in kumpipa in Itali gam ah tai a ama in lua pa Kumpipa a shuak zo hi, Mi kang te ah gal kih do khith uh ciang in kumpipa nga in a za a mang thang uh hi.
____________________________
KHAWM TUNG SHIVUEJI THU
Mat kha ni 30 ni ah Lumbang khua shung ah Shivueji ah om ding hi. A nuai ah kih hil na thu leh kih vai hawm na thu kih at hi.
NI PI ZAWK NI NGA NI
Jing sang nai 7: Thu nget na kih Khawp na ------ ----- ------ Shia Shiakaw
Jing sang nai 11: Lai Shiangtho Shim na leh thu nget na ------ Thang Mang,
Shivueji Vai Hawm Na Ki Pat Na.
1. Shivueji uk pa te kih tel na.
2. Dangka Kem Pa Thu Kih Zak Na
3. Tapidaw Pawl pi Thu Ki Zak Na
4. Shivueji Thu Hil Pa te Thu Kih Zak Na.
Thang Cin, Tua Hang, Lal Bawng, Sang Ling, Vang
Ni Tak Nai 3. Lai Siangtho Shim Na Leh Thu Nget Na ------ Pu Shing.
1. Vai Hawm Na.
2. Kawmiti Thu Kih Zak Na.
3. Thu Hil Na ------ ------- ------ ------ ------ Sang Pen
Ni tak nai 7. 1. La Sa Na
2. Thu Hil Nuam Te Thu Hil Na
NI NO NI
Jing sang nai 7. Thu Nget Na Kih Khawp Na ----- ------ ------ Tun En.
Jing sang nai 11. Lai Shiangtho Shim Na Leh Thu Nget Na ------ That But
Shivueji Vai Hawm Na.
Kawmiti Thu Kih Zak Na.
Thu Hil Na ------ ------- ------- Mawlamain Sang Mang PA Kalian.
Ni tak nai 3. Lai Shiangtho Shim Na leh Thu Nget Na ------ Tua Hang.
Shivueji Vai Hawm Na
Kawmiti Thu Kih Zak Na.
Thu HIl Na ----- ----- ----- ------ ----- Dam Shuan.
Ni tak nai 7. 1. Tui Phum Shia Kawih na
2. Pawlpi La Sa Na.
NI PI NI
Jing Sang Nai 7. Thu Nget Na Kih Khawp Na ----- ----- Tuam Hang.
Jing sang nai 11 1. Thu Hil Na ----- ----- ------ ----- Shia San Tun
2. Thu Hil Na ----- ------ ------ ------ Mang Kam
3. Tui Kih Phum Na.
Ni tak nai 3. 1. Tui Phum Shia Kawih Na.
2. Thu Hil Na ----- ------ ------ ------ Sang Mang Pa Uaiat.
3. Leng Ga Tui Leh An Lum Nek Na.
Ni tak nai 7. 1. Thu Hil Na ----- ----- ----- ------ Nawl Kaling.
2. Tawp Nah Thu Hil Na ------ ----- Za Khup.
Shiavueji uk pa in ----- ------ Shia Lal Bang ah hi hi.
Uk pa ah huh pa in ------ ------- Shia Vial Nang ah hi hi.
Lai at pa in ------ ------ ------ Shia Aung Due.
Dangka Kem pa in ------ ------- Sang Mang Pa ah hi hi.
Pawi Kham na kawmitite in ------ Shia Aung Due, Chaw Ken, San Tun, Vial Nang, Tua Hang leh Lian Bi ate ah hi uh hi.
Tapidaw Pawlpi khempeu in ni vei pawi kham na shung ah la ah sa ding uh hi.
______________________________________
Tu kum khang lam Kawl gam pan in sang man nih te in khamtung ah hong kah to ding uh hi. Bang ding hiam ih cih leh amau in Khamtung Tapidaw te a mu nuam uh hi. Khat pa in Uaiat ah min ah hi hi. Amah in Kawl gam ah a sawt vei ah om zo hi. A cil in Mawlamain Kawl Sang Mang Pa na ah sem hi. Kum sagi khit ciang in Lai Shiangtho Sang Mang Pa in huh pa a deih ciang in Uaiat Topa ah sam hi. Tua Uaiat Topa in Lai Shiangtho Sang in ah kum tampi a om kei hi. Vial Nang, Shia Kaw leh Lai Lian te in amau ah uk hi. Kum 1918 Kawl gam ah sang mang pa leh sang mang nu tampi ah mo uh a hih ciang in vai hawm nah ding leh lai at nah ding thu tam lua ah om hi. Tua a hih ciang in amau in: “Ei tawh vai hawm ding in kumpi te kiang ah lai at ding in sang mang pa khat in kawng hi, ah ci uh hi. Tua bang ah vai hawm khit uh ciang in amah in ‘shia ah uk kei hi. Amah in Zang un khua ah hih hang in khua dang a hih hang in sang mang te tawh dangka thu ahih hang in, shia te thu a hih hang in, in lam nah ding thu a hih hang in ah vai hawm hi. Tua lo ngal amah in kumpi te tawh ah vai hawm hi. Tua ahi ciang in ama in ah kual jin a khua khempeuh a tung hi. Khamtung lo ngal sang mang te om na khempeuh a pai zo hi. Tu kum ama in ei nasep na ah mu nuam hi. Amah in Khamtung te thu a thei khit ciang in Khalkha sang mang pa a huh thei hi.
A dang sang mang pa a min in Kalain ah a hihi. Amah in Kawl gam a tun zawk kum moh bek ah pha hi. A hong pai cil in Zangun khua lai hil na ah sem nuam hi. A hih hang thembaw ah tuang lai tak in sang mangnu khat in ngai a kawl ah ah tun ciang in ci na bawl na ah shiam hi. Tua a hih ciang in tua sang mang pa leh mang nu te in Zangun khua ah om nuam lo uh a Mawlamain khua Kajen sang mang te a shuak uh hi. Amahuk shung ah Tapidaw 3597 ah om a kum shim in mihing 200 bang tui shung ah kih phum uh hi. Tua tham lo in sang nau pang le nu me no te in 1580 ah pha uh hi. Amah in bang hang in Khamtung ah sang mang pa khat bek a om a hih ciang in Tapidaw te a ding haksa mah mah ci na thu ama in a thei zo a Khamtung ah sang mang te tampi a om uh a hi ciang in ama in gim na khua ah pai nuam hi. A man tak pi in khamtung ah hong om in ka ci thei kei hi. Amah in zong a thei lo hi. A hih hang in ah lung ngai hi. Tua a hih ciang in Uaiat topa tawh ei khamtung te en ding in ah hong pai ding hi.A mah in khamtung ah na sem ding in hong pail eh cik ciang ah hong tung ding hiam, ci in mihing te in a dong ding uh hi. A kua mah in a thei kei hi. Bang hang hiam ih cih leh amah nasem ah laih ding in a dang sang mang in hong tun matng in Mawlamian khua ah ngak ding hi. Tua tha laih pa in meng meng in ah hong tung ding hiam a tung hak ding hiam kua mah in thei kei hi. A hih hang in a nung ciang in khamtung ah sang mang pa nih te ah om in kih um hi. A om leh Khalkha sang mang pa in Tedim khua ah om kik ding leh sang mang pa thak in Khalkha khua ah na ah sem ding hi.
_________________________________
JESHU SHUAH NA THU
Topa Jeshu in ah shuah lai tak in mi pawl nih bek in thu a thei khawl hi. Mi pawl khat in gi lo, shiam lo, shum ne lo, min than na nei lo mi a hi uh hi. Mi pawl khat in gi, shiam nah nei, {ashian thu deih, a shiang tho mi a hi uh hi.
1. Mi pawl khat in, magi kih ci, lung pil mi a hi hi. Amau khua a guah tawm bek ah juh a hih ciang in zan shim in akshi a en uh hi. Amau in Pashian thu ah thei kei uh hang in Pashian ah zong uh hi.Akshi bia ding un ah en kei uh hi. Akshi shiam te in ah piang nai lo thu ah thei khawl thei hi, ci in ah um uh hi. Akshi a lian khat ah shuak ciang in Juda kumpipa Jeshu ah shuah ding hi, ah ci uh hi. Zan khat a mau in akshi a et lai tak in akshi a lian khat mu uh a Jeshu a shuah ding hi, ah ciamteh uh hi. Jing ciang-in amau in kala o tung ah ah tuang uh a Jeshu mu ding in a pai uh hi. Kum nih khit ciang in Jeshu om na a tung khit uh ciang in ama a biah uh hi.Ah khua ah a ciah khit uh ciang in a hih na thu ih thei kei hi.
2. A dang mihing te in tu cing te a hi uh hi. Tua mihing te in zan khat ah gam pa lak ah tu ah cing uh lai tak khua vak lian khat ah mu uh leh amau kiang ah vantung mite ah kih lang hi. ‘Lau kei un.Khua shung ah pai un. Nah pai uh leh Topa Khajih a min nei, hong gum pa na mu ding uh hi, ah ci uh hi.Vantung mihing te in vantung-ah ah ciah to khit uh ciang in tu cing te in thu ah hil bang in khua shung ah lut uh a Topa Jeshu leh a nu ah mu uh hi. Hi mihing te in zong ah bia uh a gam pa lak ah a ciah uh hi.
3. Tua lai tak in Jeshu in mi lian te leh mi gi na lo te kiang ah hong pai hi. A mah in hi bang in a gen hi: Keimah in kong khak kiang ah ding in kah kiu hi. Keimah a-ding kong khak ah hong hon te in shung ah kah tum a ama tawh an kah ne khawm ding hi ah ci hi. Leitung mihing te in Topa kiang ah thu ken na ah thuak ciang in: Jeshu in kei mah hongs am kei hi, kua mah in a gen zo kei ding hi. Jeshu in leitung mihing khempeu hongs am tawn tung hi.
4. Mi pil te leh tu cing te in Pashian thu a theih uh ciang in ah pai uh a Jeshu ah muh uh hi. Amau in ah na sep na thu a ngaihshun uh leh Jeshu a muh kei ding uh hi. A hih hang in a mau in thah that mah in a pai uh hi. Tu cing te in khua tawh ki nai a hih ciang in Jeshu a muh meng meng hi. Mi pil te in gam la pi pan ah hong pai ah hih ciang in kum nih khit ciang in a muh uh hi. A hih hang in amau nih te in Pashian tapa a muh uh hi. Tua ma bang in mihingte in ah nai ah om a hih hang in gam la pi ah om a hih hang in a khempeu in Jeshu kiang ah a lut thei ding uh hi.
SANG MANG PA
Shivueji kua mah in mang ngil kei in. Mihing khempeu te in hong pai un. Kawl gam sang mang te nah mu nuam in kah um hi.
C.L.S.PRESS, MADRAS-1923.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

