TEDIM THU KI ZAK NA
MEI KHA 1925
The Tiddim Chin Hills News
Bu 6 Nambat 5 |
A SUNG A OM THU TE
Tedim thu kih zak na lai
Kih zak na thu
Kham tung sim to na thu
Lai Siangtho tang thu 16
TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
A kih pian’na kum 1919.
Kha sim in Khalkha khua kih bawl hi.
Lai bawlpa…………………Sang Mang pa
Kumkhat a man hamu ah hi hi.
Khalkha Khua Ei Mei Kha 1, 1925.
KIH ZAK NA THU
Pasian lai siangtho in kam 566 tawh ki at khin zo hi. Kum sim in kam nih bang thum bang ah khang thei hi. Hih zah in laibu dang ah kih gelh kei hi.
Tu nung ciangin khamtung Gam in Sagain Menzipa khut nuai ah om nawn kei ding hi. Magui Menzipa in ah uk ding hi. Bang ding hiam ih cih leh Magui Menzipa ah thak hi. Sagain Menzipa gam ah zai lua hi. Tua ahih ciangin Khamtung gam in Menzipa thak uk sung ah ah om ding hi.
Kum 1923 kum sung ah Khalkha uk sungah ah suah sa sangin ah sisa a tam zaw hi. A hih hangin kum 1924 kum sungah ah sisa ah tawm zaw hi.
Ni kum ciangin Zapan gamah zin nak pi in liing a khuapi nih: leh khua no tampi kih siat thei hi. Ahih hang in tu in amau khua ah lam kik lai hi. Kumpipa khua in masa sangin ah hawih zaw ding hi.
Sizing putek te leh aisan te in: ‘Tu kum guah ah pha kei ding hi, an tawm bek kih ngah ding hi,’ ah ci hi. Kawl gam Minzan khua leh Pokuku khong ah guah pha lo ahih ciangin Kalewe lam panin buhtang ah lei hi.
Ni kum in Tedim uk sungah nau suak 1592 pha hi. Mihing sisa 887 pha hi. Tua ahih ciang in mihing ah khangto thei hi.
GunKhawm khua leh Kawlpi khua ki kal ah leeng lam bawl dingin kum sawm bang a lung ngai hi. Tu kum kumpi te in aman ngun 300,000 lam bawl ding ah pia hi. Tua ahih ciangin kum khat khit ciangin Kawlpi pan in leng tuang in ih pai thei hi.
Sukte khua pan mihing tampite in Lusei gamah lal uh hi. Tua gam ah phiangsia pheek 2 bek a hiih hang hi. Ni kumin Khalkha Phalam khua taw ah gun lei ah bawl lai hi. Tu lai tak in ah bul suangah bawl hi. Phalbi laitak in lei ah daw ding hi. Kuli 60 in sik khau khat ah pua hi. Lampi ah pua laitakin lam kih khak hi.
KHAMTUNG SIMTAONA THU 3
Mang kang galkap te in Tedim uk leh Khalkha uk ah sim khit ciang in Phalam uk ah sim kik hi. Thaang pan in galkap khat leh Khalkha khua pan in galkap pawl, khat te in hong pai a Phalam khua kih tuah hi. Khalkha khua pan in hong pai galkap te Zo mihing te in nang lo hangin: ‘Phalam khua pai kei un,’ ci’n nakpi in ah kham hi. Thaang pan in hong pai galkap te in Lumbang khua ah giak uh hi. Khalkha galkap te in Phalam khua kiangah ah giak hi.
Khalkha galkap mangpa in Phalam hausate leh u pate sam a ‘Kawl sal kheempeuh nah khah un. Tu nung ciang in kum sim in kumpinu kiang sia nah pai ding hi. kawl gam zang lei ah nah sim suk nawn kei un,’ ci in thu a pia hi. Hausate in mang pa thu mantakpi nial lo in: ‘Na deih bangin kah hih zo in kah um kei hi,’ ci in a gen kik hi. Mang pain: ‘Ni nih sungah kih ngaih sun un la ni thum ni ciangin nah ngaih sut na thu uh hong gen in,’ ci’n a ciah sak hi.
Tua laitak in Phalam khua tawh kih nai gal nan na a tawi khamtung mihing 3000 bang ah om hi. Tuate in mangkang galkap te tawh kih kap lo hang in kihta lo bang in ah om thei hi. Tua khamtung te sung pan in Phalam mi, Sukte mi, Ngawn mi, Zahau mi, Hual ngo mi, Sizang mi ah om hi. Kim khat in thau ah nei hi, kim khat in teipi ah nei hi, kim khat in thal ah nei hi.
Azing ciang in Khalkha galkap Mangpa in gunah pai suk a Thang galkap Mangpa tawh kih tuah uh a a nih mah in Phalam ah ciah to kik hi. Lampi ah Phalamte gal panna kan tampi ah om hang in gal pang mihing kuamah om kei hi. Gal panna ah bawl te ah siam lo manin tua kan Mang Kang galkap te in haksa lo in ah sim thei ding hi.
Ni thum ah cin ciang in Phalam Hausate leh upa te in Mangpa kiang ah hong pai kik uh a ah deih bang in ah hih nuam lo hang in ah kih ta man in: Kong pia ding hi, ah ci uh hi. Kum khat phiangsia ah lang ah pia hi. Mangpa in alang ah hehpih hi.
Tu nung ciang in Khalkha galkapte in Khalkha khua ah ciah hi, Thang galkapte in Thangah ciah hi. Phalam te in ah lut manin Khalkha te leh Sizangte ah kih lem nuam uh hi. Khalkhate in amau Kawl sal ah khah khin hi. Sizang te khempeuh in kih lem nuam lo man in ah khua ah hal kik hi. Tua laitak in Kamsuk min nei Sizang pa khat in lampi ah ah pang a galkap mangpipa khat ah that hi. Kumpite in tua pa kum nga ah zon zawh ciang in ah man a kawl lam ah paipih laitak in ah tai kik hi.
Tua lai tak in galkapte in Thang kai sang Pimpi khua ah sim hi. Galkapte ah tun ma in Pimpite in ah khua ah hal uh hi. Galkapte in Thang ah ah ciah lai takin Zote in lampi ah pang a galkap nih le bu pa khat ah that hi. Tua lai tak in Sizang khempeuh te in ah lut hi. Amau te in AKawl sal ah khah khin zawh ciang in khua ah in lam kik nahding in Mangpa in thu ah pia hi.
Khalkha galkapte ah ciah zawh ciang in Khalkha uk khempeuh sungah pai hi. Lam ah pai lai tak in zote in ah kap kei hi, lung dam bang in ah om hi. Sakta khua khat bek kumpite tawh kih lem nuam kei. Acil panin Khamtung ah mangpipa nih ah om hi. Khat in Thaang om a Tedim gam ah uk hi. Khat in Khalkha khua om a Khalkha gam leh Phalam gam ah uk hi.
Sizang te a ki lem hang in Kawl sal 11 ah pia kei hi. Tua tham lo in sik khau ah sat sak tawntung uh hi. Khat vei gal kap te in sik khau late in sik khau a la lai tak in ah man uh hi. Tua te mi lian ah hi manin Minzang khua thong in sungah ah khum hi. Anung ciang in Sizang te in Kawl sal 11 ah piak ciang in tua mihing nih ah khah kik hi. A cil panin Sizang te in phiangsia ngun 200 leh sai ha khat ah pia hi.
Tua laitak in Tedim hausa pa Khawcin ah si hi. Ta a nei lo manin ah ngeina bang in ah u ah ta Haucinkhup in ah in ah luah lai tak in ah pian zawh kum 17 bek pha hi. Ah pa ah ute in Kamhau gam ah uk nuam hi. Mangpa in Haucinkhup ah huh man in gam uk pa ah piang tak tak hi. Ahih hang in Tedim te leh Thadote in Kawl zang lei ah sim suk kik hi. Mangpa in: Tua bang in hih kei un, ci in nakpi ah kham hang in Zote in ah simsuk a Pinta khua sim a mihing tampi that a Kawlte 14 ah man hi. Tua ahih ciang in Mangpa in Kamhaute dan ah tat hi. Ahih bang in guahzu ah kihpan ahih ciang in thakhat in ah pai thei kei hi. Guah zu lai tak in galkapte khua Toklai khua tung pan in Thang mual tung ah ah kih suan hi.
Phalbi ciang in Mangpa in Kamhaute dantat ding in ah pai thei hi. Thang leh Tedim kih kalah lampi khat bawl a Tedim khua galkap in ah lam hi. Tu nung ciang in galkap 350 Tonzang khua pai khua nawlah ah giak hi. Tonzang hausate leh upate in Mangpa kiang ah hong pai a Kawl ah ah that lutang tawh, saiha tawh, sal tawm bang tawh pia a heh pih na ah ngen hi. Topa in: Note hong hehpih ding in hong pai ka hih kei hi, dan tat ding in hong pai kah hi hi, ah ci kik hi.
Ni nih sung ah Mangpa in Tonzang te tawh kih lem nuam hang in amaute ah ut kei hi. Tua ahih ciang in Mangpa in galkap kim khat Tonzang nusia a galkap kim khat tawh Lenikawt khua dong in ah pai hi. Lampi ah pai lai tak in Zote in ah pang kei hi. Tua laitakin Kawl panin galkap pawl khat in Lenikawt khua hong pai to hi. Ahih hang in Balbil khua tung zo lak ah phak ciang in lam mu zo lo a Kawl ah ah ciah kik hi.
Mangpa in Lenikawt khua pan in hong tun ciang in Tonzang Hausate leh upate sam a: Ni nih ni thum khit ciang in ih kih lem kei leh nah khua uh kah siah ding hi, cin in thu ah pia hi. Ahih hang in hausa te le upate in ah khua sim nai lo ahih ciang in kih leh nuam kei. Tua ahih ciang in galkapte in zing tung in ah khua ah um cip hi. Khuapite ah tak khiat ciang in galkapte in ah kap hi. Tua mah bang in gimna tampi ah thuak khit ciang in ah khua kih siat lo nahding in Haucinkhup, Thangkhawpau leh Ginzathang te in ah lut hi. Tonzang te 12 kih that a 21 kih man hi.
Ahausate a lut khit ciang in Tedim mihing khempeuh te in aman lang in ah kih lem hi. Tua nung ciang in Mangpa in Tedim khua galkap 100 ah nusia khit ciang in Thangah ah ciah hi.
Mangpa in Tonzang khua lamah om laitak in Sukte te leh Sizang te in sik khau sat sat a lam gei ah pang hi. Zan khat Sizang tangval leh a nau numei in galkap te huan ah mehtui guh ding a pai a galkap ten’ tangval a kap lum hi. Ah naunu in ah suakta tham lo in ah u thau a tai pih hi. Sizangte leh Sukte te in tuah bang in ah bawl a hih ciangin Mangpa in thau tampi a lak sak hi. Gun gal te in zong lam gei ah pang thei hang in Mangpa in gun ah ngap zo lo manin dan ah thuak kei hi.
A kih beh lap ding hi.
LAI SIANGTHO TANG THU 16
Samuaila (Samuel)
Samuaila in: ‘No Itazhilate in Lawki Pasian bia lo in Pasian tak tak nah bia uh leh Pasian in Philiti khut tung pan in hong suak ta sak ding hi,’ a ci hi. Tua a hih ciangin Itazhila te in milim hawl khia a Pasian ah bia uh hi.
Tua laitak in Samuaila in Itazhila pasal khempeuh Mizpa khua kawm a Pasian kiangah thu ah ngen sak hi. Itazhilate in Pasian maiah lei tungah tui bua sak a amau mawh na pulak uh hi. Itazhila kih khawm ci in Philite ah zak uh ciang in galkap te khawm uh hi. Itazhilate in Philitite a mu uh ciangin Samuaila kiangah thu ah ngen hi: ‘Ko mau a ding Pasian kiangah thu na nget sak ding hi’, ah ci uh hi. Samuaila in tu khat go a Itazhilate in ni khat an a tang uh a nakpi in thu a ngen uh hi. Pasian in amau thu nget ngai a van nakpi ging sak ciang in Philitite lau in a tai uh hi. Itazhilate in delh a mihing tampi a that uh hi. Tua ahih ciangin Samuaila anung ta laitakin Itazhilate in Philitite ah zo tantung a amau khua a tampi ah sim uh hi. Samuaila in Itazhila te thu a khen tawn tung hi. Kum sim in Betela khua, Gilgal khua, Mizpa khua zin a thu aneite thu ah khen hi.
Samuaila ah teek ciang in ah tapa nih Itazhila thu khente ah khawih hi. A hih hang in tua tangvalte in mi gilo hi a sum ah guk sak hi. Tua ahih ciang in pasalte in Samuaila kiangah kih khawm uh: Nah tapa ah gilo hi. Kumpipa hong pia sak in, ah ci uh hi. Samuaila in hi thu zah zak ciang in ah dah hi. Ahih hang in Pasian in: Amau ngetna teng nah pia in: Amau in nang hong nusia ah hi kei hi, kei hong nusia ah hi hi, ci in thu ah pia hi. Tua ahih ciang in Samuaila in: Nomau in kumpipa nah deih uh hi. Ahih hang in nah ngaihsun phawt ding hi. Nah tapa te uh amah galkap ah kawih ding hi. Nah tanute uh amah naseem ah kawih ding hi. Nah lo uh ah la ding hi, nah sum teng she sawm suah she khat ah la ding hi, ah ci hi. Ahih hang in pasalte in Samuaila thu ngai lo in: Kumpipa ah om leh galte kah zo zaw ding hi. Mi pawl dang tawh kihbang in hi ding hi, ah ci uh hi.
Tua lai tak in Kis kih ci Benzamin mi pawl pasal khat a om hi. Tua pa ah la nih ah mang. Ah tapa Sawlu sam a: Sila khat tawh la nah zong un, cin thu a pia hi. Tua Sawlu ah mel pha mah mah hi. Itazhilate sung ah amah liangko sang ah sang zaw kuamah om kei hi. Sawlu leh ah sila pa pai a ah vak kawi kawi hang in late ah mu zo kei hi. Sawlu: Ciah ni. Kah pa in eite hang ah hong lung mang ding hi, ah ci hi. Ah sila pa in: Hi khua ah Pasian kam sang pa khat ah om hi. Amah ah gen khawl bang mah in ah piang tawn tung thei hi. Amah kiang ngen ni. La thu hong hilh ding hi ah ci hi. Ahih hang in Sawlu in: Kam sang pa kiang ah bangmah piak ding ah om kei hi, ah ci ciang in siala pa in: Pheek khat kah nei hi, ah ci kik hi. Tua ahih ciang in amau in khua sung ah ah tum uh hi.
Pasian in Samuaila kiang ah thu ah pia khawl hi. Zing ciang in Benzamin mi pawl te khat hong pai a tua pa Itazila kumpipa nah kawih ding hi, ah ci hi. Samuaila in Pasian biakna ding sa go nahding ah pai to lai tak in Sawlu tawh kih tuak hi. Sawlu in: Kam sang pa kawi ah om hiam, ci in ah dot ciang in Samuaila in: Ken kam sang pa kah hi hi. Nah la ah nah lung himaw kei in, an kih man zo hi. Ah ciah zawh nithum pha zo, Itazhila khempeuh te in bang deih pen ah hi hiam. Nang leh nah pa in kuan hi lo ah hi hiam. Keima mai ah kih khawpna munah pai to in. Tu ni tak in keima tawh an nah ne khawm ding uh hi, ah ci hi.
Upa 30 an ah ne khawm hi. Sawlu in tokhom a sang pen tung ah to hi. Samuaila in an huan pa sam a: Mun dangah nah kawihsa bawng sa hong la in la Sawlu vah pia in, ci in thu ah pia hi. An ah ne khit uh ciang in Samuaila leh Sawlu te in a sawt veipi kih hohpih uh hi.
Zing sang ciang Sawlu ah ciah ciang in Samuaila in lampi ah khak hi. Ah sila pa ah pai ciang in Samuaila in Sawlu lutung ah sathau nam tui buak ah nam hi. Pasian in nang Itazila kumpipa hong kawih zo hi. Tu in nah ciah lai tak in pasal nih tawh nah kih mu masa ding hi. Tua te in, la kih mu kik zo hi, ci in hong gen ding hi. Anung ciang in Betila khua Pasian biak nah ding in pasal thum lam pai nah mu ding hi. Tua te khat in nang khomun nih hong pia ding hi. Anung ciang in kam sang tangval pawl khat in lasa leh thu hil in ah om nah mu ding hi. Tua tangval te tawh Pasian phat na thu nah hil khawm ding uh hi. Thu nah hil lai tak in Pasian in lung thak leh sin thak hong pia ding hi. Gabigila te khua pai in la kah tun dong in ni sagih nong ngak in. Kah tun ciang in bang nah hih ding hiam, ci in thu kah pia ding hi, ci in Samuaila in thu ah pia hi.
Sawlu ah ciah lai tak in Samuaila ah gen bang mah in mihing te kih mu a kam sangte tawh Pasian phatna tha ah hilh khawm hi. Midangte in: Sawlu in Pasian kam sang pa ah suak zo hiam, ci in lung manna thu kih gen thei hi.
Tua lai tak in Samuaila in Itazhila te khempeuh Mizpa khua khawm a: Note in kumpipa nah deih uh hi. Tua ahih ciang in apawl apawl in ka maiah nah ding un, ci in thu ah piak ciang in Bnnzamin pawl ah la hi. Benzamin pawl lak ah Matati nam ah tel hi. Matati nam lak ah Sawlu a tel hi. Ahih hang in Sawlu ah zong uh ciang in ah mu kei hi. Pasian in: Sawlu in van lak ah bu hi, ah ci ciang in ah sam uh hi. Samuaila in: Hih pa Pasian in nah kumpi pa ah kawih zo hi, ah ci hi. Sawlu in mi khempeuh sang in ah sang zaw man in Itazhila te ah lung dam hi. Samuaila in kumpipa thu khempeuh lai sung ah ah gelh ciang in mi khempeuh a in ah ah ciah sak hi. Sawlu in zong ah ciah hi.
Tua lai tak in Amonte in Gabigila khua ah sim hi, Gabigila te in: Kong lut ding hi, nah sila, kah kai ding uh hi, ah ci hi. Amon kumpipa in: Itazhilate khempeuh zawngsak nah ding in nah mit uh lang khat kah sun ding hi, ah ci hi. Gabigilat te in: Ni sagih nong hehpih in. Itazhila te hong hon kei leh kong lut ding hi, ah ci hi. Amon kumpi pa in hehpihna thu ah piak ciang in Gabigillate in Sawlu khua mihing ah sawl hi. Sawlu in in ah bawng tawh lo pan ah ciah ciang in mihing khempeuh kap in ah om ah muh ciang in: Bang hang ah kap nah hi hiam ah cih ciang in amau in Gabigilate gimnua thu ah hil hi. Sawlu in hih thu ah zak ciang in heh mah mah a bawng ah that khit ciang in ah khen a Itazhila gam khempeuh pua sak a: Kah nung hong zui lo khempeuh bawng tung ah kah bawl bang in tua te tung ah kah bawl ding hi, ci in sawltakte ah sawl hi. Mihing te kih ta a a khempeuh in ah suak hi: Sawlu in Gibagilate khua ah ah vai khak hi. Zing ciang kong hon ding hi, ah cih ciang in Gabigaltte in: Zing sang ciang in kong lut ding hi. Nah nawp bang in ko tung ah nah nah bawl ding hi, ci in ah gen hi. Sawlu leh ah galkap 300,000 te in zing khua ah vak lai tak in Amon galkap omna tung a ah sim hi. Amonte tak a Itazilate in delh a mi tampi ah that thei hi.
Tua ahih ciang in Itazhilate in Gilagalatte khua kih khawm uh a Sawlu kumpipa ah kawih taktak hi. Samuaila in thu ah hil hi. Nah deih bang in kumpipa kah pia zo hi. Keimah kah teek zo hi. Mihing khat peuh ah bawng, ah tu, ah keel kah la leh kong pia kik ding hi. Mihing khat peuh kah bawl siat leh mhing khat peuh ka khem leh, sum kah guk leh sum kong pia kik ding hi, ah cih ciang in mihing khempeuh te in: Ko tung ah nah khial ngei kei hi, ah ci hi. Samuaila ah gen kikna in: Pasian thu nah nial kei un. Ama deihna bang in nah hih uh. Nah khial leh nah kumpipa tawh nah kih siah ding uh hi, ah ci hi.
Laibu Saal /Zomi eLibrary
www.zomielibrary.com

