TEDIM THU KI ZAK NA LAI
ZHUN KHA 1923
The Tiddim Chin Hills News
Bu 4 Shimnapi 6 |
A SUNG A OM THU TE
Tedim thu ki zak na lai
Ki zak na thu
Khamtung shivuizhi thu
Upa ta vaihawm na thu
Sanda Shing thu 16
TEDIM THU KI ZAK NA LAI
A ki pian na kum 191.
Khalkha khua kha shim in a bawl hi.
Lai Bawl Pa ----- ----- Sang Mang Pa.
A Hu Te ----- ----- Tun En, Dam Shuan.
Kum khat-ah a man hamu a hi hi.
Khalkha Khua ----- ----- Zhun kha 1, 1923.
_______________________________
KI ZAK NA THU
Eipi kha Khamtung mihing 94 tui shung a ki phum hi. Tua-te in Phalam uk mi vive a hi hi.
Phalam uk Khup Leng khua-ah in 13 bek a om hi. A hih hang-in in 10 Tapidaw shuak uh hi. Tua khua tawh ki nai khua guk a om a tua-te shung-ah Pashian thu um a om hi.
Khalkha mihing-te in lo a hal hak uh hi. Tu kum gua a zhu pal hi. Tua a hi ciang-in lo a hal thei kei a an a haksa in mihing a um uh hi.
Ni dang lai in Khalkha sang naupang-te in an leh puan a ngah uh hi. A nung ciang-in amau in an bek a ngah ding uh hi.
Tu dawng-in Sukte khua-ah Tapidaw shuak nuam a om kei hi. Pangsak khua in khat bang in nih bang bek a om hi. Ahi hangin tu kum Mualnuam khua-ah tang val nih Tapidaw a shuak nuam a lai a shin nuam uh hi.
Batein khua Kazhian Tapidaw-te in sang in thak a lam uh hi. Amelika khua pan-in ngah lo in a man khempeuh in amau in a pia uh hi. A man a vekpi 300,000 a bei ding hi. A hih hang-in hi in sangin Kawl gam ah a hawih zaw khat bek a om kei ding hi.
Van nuai gam khempeuh pan-in mihing-te in Amelika khua-ah lal uh a hih ciang-in kam tampi a om hi. Mihing khat in a shim khit ciang-in 1,000 a om uh a ci hi. Tua a hih ciang-in khamtung sang-in kam tam zaw a om hi. A hi hang-in kam tuam a gen-te in tawm bek a om hi. Tua tham lo in a mau ta-te in Mang kang kam a shiam uh hi.
Tu kum India gam-ah pul natna tampi a shuak a mihing tampi a shi uh hi.
Apilika gam mihing-te in khamtung-te bang-in dawi a bia uh hi. Ni dang-ah amau in Pashian thu a dei kei uh hi. A hih hang-in tu lai tak mi tam pi-te in Tapidaw a shuak uh hi. Ni khat-ah khua khat-ah mihing za nga val tui shung a ki phum uh hi. Khua dang-ah mi tampi-te in tui ki phum-na a ngen uhi.
Izalan khua-ah gal ki do-na a bei dek tak hi. Kumpi a shum-te in a kiam sem sem hi. Ni shim in Kumpi gal kap-te in a shuam-te in a shim-te man uh hi.
Piancit-te in Zamini gam a shim sem sem lai hi. Ni shim in khua thak a shim uh hi. Khua khat a shim ciang-in mihing khempeuh nasem a tawp uh hi. Khat vei vei gal kap-te leh Zamini-te in a ki tawng a mi kim khat in shih-na a thuak uh hi. Engalan-te in aki lem sak nuam uh hang-in Piancit-te a awi kei uh hi.
Masa-ah Mang kang-te leh Tulki-te in ki lem-na lai a at uh ciang-in Tulki-te in a min a at nuam kei uh hi. Tua a hih ciang-in ki lem na-ding upa te in khat vei a ki khawm kik uh tu in a vaihawm uh hi.
Tulki gam shung-ah Galik-te in akhua a ciah uh hi. Mihing tampi a om a hih ciang-in a haksa mah mah a mi tampi a shih uh a an nei lo tam zawh a om hi. Tua bang- ma-in Galik gam a om Tulki-te in a khua a ciah uh hi. A hi hang-in tampi a om lo a hih ciang-in a haksa kei hi.
____________________________________
KHAMTUNG SHIVUAIZHI THU
Ki gin ni zhing ciang-in Cin Lang in thu hil a nung ciang-in mihing dang-te in thu hil a thu a ngen uh hi. Ni ciamte-na nai sawm leh nai khat-ah Mawlamein topa in Pashian thu a hil hi. Ama in Pashian shila thu a gen hi.
Leitung mihing te in shila a hi leh a zhum thei hi. A hi hang-in eite in Pashian leh zheishu shila ih hi leh ki sa-na a piang thei hi. Zhum- na a om nawn kei hi,’ ci in a hil hi. Topa in thu a hil khit ciang-in Tapidaw-te in a vaihawm kik uh hi. Kawmiti in a thu ki zak-na a shimtek uh hi. Mihing a shim na-te in: ‘Ahong pai mihing khempeuh in 225 bang pha hi,’ a ci uh hi. Ni kum Shivauizhi Kawmiti in: ‘Ni kum ciang-in Khamtung Shivuaizhi in Zahau uk Tuidil khua-ah a tung ding hi. A hi hang-in a thu hilna leh vaihawm-na thu in ih at ding hun a om kei hi. Tua a hih ciang-in a nung ciang-in ka vaihawm ding uh a Thu Ki Zak Na Lai shung-ah ka at ding uh hi,’ a ci uh hi. Sang mang Pa in: ‘Shivuaizhi a tun na-ding hun nuam zaw a om hiam,’ ci in a dong hi. A hi hang-in Tapidaw-te in a vaihawm uh ciang-in a nuam a hun a dang a om kei hi, a ci uh hi. ‘A hi hang-in Mat kha a det lam a tung leh a hawi zaw ding hi,’ a ci uh hi. Tua a hih ciang-in Sang Mang Pa in Lai Dong pa kiang-ah a tun na-ding thu a dong hi. A ki khawp na hun in a nung ciang-in a ki thei ding hi.
Dangka zat na-ding Kawmiti-te in: ‘Tukum dangka 1500 bang pha hi. Tua shung pan-in 1000 Khamtung-ah ih zang ding’ hi, 400 Khang lam ih pia ding hi. Khang lam a piaksa shung pan-in:
Pilung Shivuaizhi ---- ---- ---- 200
Kawl Lai Shiangtho Sang In ---- ----- 90
Kazhian Lai Shiangtho Sang In ----- 25
Kawl Numei Sang In ----- ----- ------ 20
Kazhian Numei Sang In ----- ------ 25
Taga Sang In ----- ----- ------ ------ 25
Bil Ngon Sang In ----- ------ ----- 20
Ci in amau in a gen uh hi.
Ni tak ciang- in Vial Nang tui phum shia kawih na-ding in a vaihawm uh hi. Ama in masa pen in Tapidaw shuah-na thu a gen hi. A nung ciang-in Pashian nasep na-ding in a ngaihshut-na thu a gen hi, a tawp pen in athu up-na thu a gen hi. A gen khit ciang-in Tapidaw-te un a deih bang-in thu a dong uh hi. A dotkhit ciang-in amau in thu kim bang-ma-in Vial Nang tui phum shia a kawih na-ding in thu a pia uh hi. Vial Nang in Khamtung mi a masa pen tui phum shia a shuak hi.
Tua nung ciang-in Tapidaw Pawlpi khem-peuh-te in a lasa tek uh hi. A vekpi nih vei lasa ding a lung ngai uh hang-in hun a ki cing lo a hi ciang-in khat vei beka lasa thei hi. Sang Mang-te in zong a lasa uh hi.
Nipi ni zhing ciang-in Khuasak Shia Tuam Hang in Pashian thu ahil hi. A hil khit ciang-in Shivuaizhi in khang lam Lai Shiangtho shin te a huh na-ding thu a vai hawm uh hi. Kum dang-ah Shivuaizhi in dangka 80 a huh hi. Mi tampi-te in a lung ngai-na a gen khit ciang-in tu kum a huh lai na-ding-in a ciamteh uh hi. Mihing tawm in a huh nuam kei uh hi.
Shun lai tak-in Phalam Shia Sang tun in Zahau kam in thu a hil hi. A nung ciang-in Shia Mang Kam in Shizang kam in a hil hi. Tua lai-tak-in Thu Ki Zak Na thu a vaihawm uh hi. Bang ding hiam na ci uh leh ni kum Shivuaizhi in dangka 100 Tedim Thu Ki Zak Na lai leh Khalkha Thu Ki Zak Na Lai bawl na ding in a huh hi. Dangka a ki cing kei a hih ciang-in Khalkha Thu ki zak na Lai a tawp hi. A hih hang-in Tedim Thu Ki Zak Na Lai bawl ding a hak sa hi. A hi hang in Tapidaw te in Shivuaizhi dangka Thu Ki Zak Na Lai bawl ding-in a zang leh a awi lo uh hi. A shim-te ina lio thei hi, ci in a um uh hi.
A nung ciang-in tui ki phum nuam-te in Tapidaw-te mai-ah ki khawmuh a Sang Mang pa in tui ki phum-na a ci nawp na thu tawm a gen hi. Tua mihing shung pan-in a vekpi dek tak-in Phalam uk mi a hi hi. Bang ding hiam ih ci leh Sang Mang Pa in shivuaizhi ma in Sizang leh Tedim Tapidaw a shuak thak-te a phum hi. A ki phum sa-te leh a dang-te tui-ah a pai uh a 18 tui a ki phum uh hi.
Nai 3 ciang-in Tapidaw-te in ki khawp ciang-in Tapidaw tawp nih-te a tum sak kik uh hi. Sang Mang pa in bang ding in a tawp hiam, bang ding in a tum kik nuam hiam, ci in a dot khit ciang in amau in Pashian thu pha tak pi a zhui na ding in a ciam uh a hi ciang in Tapidaw-te in a tum sak kik uh hi. A nung ciang in Sang Mang te leh tui phum shia-te in Vial Nang lu tung a a khut nga a Pashian kiang-ah thu a nget khit ciang in tui phum shia a tel tak pi a kawih uh hi.
Uaiat Topa in kawl kam in thu a hil hi. A hil khit ciang-in Lai Lian leh Lian Zam in Zahau kam leh Shizang kam in a phen kik uh hi. A tawp pen in Tapidaw te in leng ga tui leh an lum a ne u hi.
Ni tak nai 7 ciang-in mihing nih in thu a hil uh hi. A masa pen Khalkha pa Nawl Kaling in thu up na thu a hil hi. A nung ciang in Khuasak Shia Pau Shuan in a tawp na thu a hil hi. A nung ciang in mihing kim khat in ki it na thu a hil khit uh ciang in Shivuaizhi in a tawp hi.
UPA TA VAIHAWM NA THU
Khamtung Shivuaizhi in Upa sawm leh nih a kawih uh hi. Amau in kum shim in nih vei a ki khawm uh a vai hawm uh hi. A ki kawih khit ciang-in takhat in a ki khawm uh hi. Khalkha Shia Aung Duai leh Khalkha Khua Ngai Lian uk pa leh lai at pa ki kawih hi. Upa Vaihawm-te a om- na ki gam la pi a hi ciang-in thupi meng mong in vai hawm ding in Sang Mang Pa Aung Duai leh Ngai Lian- te ki kawih hi. Bang ding hiam ih ci leh amau in Khalkha khua a om tek uh hi. A hih hang in tua te vai hawm na dang upa-te in a ki khawm ciang-in a vai hawm kik ding uh hi.
A nung ciang-in amau in Kham Tung Shia-te na sep na thu a vai hawm uh hi. Tua Shia te pawl thum a ki khen uh hi. Pawl khat in tui phum Shia a hi hi, pawl khat in khual zhin shia a hi hi, pawl khat in khua Tapidaw a uk ding a a khual zhin kei ding hi. Tui phum shia leh khual zhin shia-te in a ki bang in kha shum a ngah ding uh hi. Khua uk shia te in kha shum a ngah kei ding uh hi.
Ni dang a shia kha shum ngei na thu a om kei hi. A ki bang in a ngah kei hi. A nung ciang-in shia na sem ding a lung ngai te in bang zah a ngah ding in a thei khawl na ding in kha shum thu a ciamteh uh hi. A nung ciang-in kha shum pawl thum a om ding hi. Pawl khat in khang lam Insein khu lai shin a hi. Hi mihing-te in 20 a ngah masa ding hi. a nung ciang in a na sep na a pha bang in 30 dawng in kha shum a khang ding hi. Pawl nih in Khamtung sang in ah lai shin hang-in Insein khua ah pai lo mi a hi hi. Tua te in kha shum 15 a ngah masa ding hi. A nung ciang-in 20 dawng in kha shum a khang ding hi. Pawl thum a hi leh Khamtung a hi hang in Insein a hi hang in lai shin lo a hi uh hi. Tua te in kha shum 15 bek a ngah ding uh hi.
A nung ciang-in thu hil-te a ki kawih hi. A min a nuai-ah ki at hi.
1. Tua Hang in Kawl Gam a lal shuk Tapidaw-te a uk ding hi.
2. Vang Tual in Kamhau Uk shung Gun Gal khua ah hil ding hi.
3. Vial Nang in Kamhau uk shung-ah Tonzang lam-ah a hil ding hi.
4. Tuam Hang in Shizang leh Sukta khua-te a hil ding hi.
5. Tang Cin in Lumbang uk leh Phalam uk a hil ding hi.
6. San Tun in Zahau uk, Kuangli uk, Laizo uk a hil ding hi.
7. Lal Bawng in Hual Ngo leh khua a hil ding hi.
8. Khalkha uk shung-ah shia nih a kawihhi. A hih hang in khua a hil ding hiam, Sang Mang Pa, Aung Duai leh Ngai Lian a vai hawm sak uh hi.
San Tun a kha shum Kawl Tapidaw-te in a pia uh hi. A dang shia-te a kha shum a vekpi in 142 a hi hi. Tua shung pan in Shivuaizhi in 75 a pia hi, a dang teng Amelika khua pan ki ngah hi.
Shia-te a na sep na thu a vaihawm uh ciang-in Sang Mang Pa leh Tua Hang in ni bang za a khual zhin ding hiam, ci in a ciamteh nuam uh hi. A hih hang-in a dang upa-te in a nuam lo uh hi. Tua a hih ciang-in Shiate in kha shim in amau na sep na thu lai shungah at a Shia Aung Duai kiang ah khak ding hi. Hi lai upa-te in a shim uh a na sep na a tawm lua a sa uh leh shia-te a hil khawl uh hi. A hil phawt khit ciang in shia-te in a nuam lo uh dan a pia ding uh hi. Upa-te in thu a pia kei leh Shia-te in gam dang ah khual zhin thei kei hi.
Autoba kha ni 5 ni ah Upa-te in Lumbang khua ah ki khawm kik avai hawm kik uh hi. Kuamah in thu a nei leh Shia Aung Duai kiangah lai khak ta hen. Upa-te in tua thu a vaihawm ding uh hi.
____________________________________
SANDA SHING THU
Kum 1918 Sanda Shing in Tibet gam ah pai kik nuam hi. a hih hang in a pai ma in India gam khang lam Madia gam a zhin hi. Ama a tung ma in ama thu khua khempeu ki zhel a tua khua khempeu ama a sam uh hi. Tua a hi ciang-in Tibet gam a pai kei hi. Madia gam, Tavinkaw gam leh Shilong gam ah vak kawi kawi a thu a hil hi.
Madia gam ah Tapidaw tampi a om a hih ciang-in thu hil ding mihing tampi a om hi. Lawki te zong a ma thu a ngai nuam uh hi. Khua vak ma in a ma in na sem a ki pan a khua mial zawh ciang a sem lai hi. Lai Shiangtho shim ding hun a om kei hi, khat vei bek a tawl ngah lo hi. Shun lai tak thu a hil hi, zan ah meileng a hi hang in bawng leng a hi hang in tuang a khua dang ah pai a a tungciang in takhat in na a sem hi. Zhing ciang-in khat vei, ni tak ciang khat vei mi hon pi te thu a hil hi. A hih hang in mihing tampi te in ama kiang-ah thu dong nuam a hih ciangin hong pai tawn tung a Sanda in thu tampi te hil hi. A om na ah Kawlik sang in a om leh tang val te kiang-ah thu a hil hi. Tapidaw-te in Sanda Shing amau in-ah tung sak uh hi. Sanda in amau kam a thei kei a hih ciang-in thu a hil ding hak sa hi. Kamphen a om leh a bai zaw hi. A hih hang in Mang Kang kam a thei te in thu tampi a thei zaw hi.
Sanda shing in ama a bawl bang in mi dang-te a han tawn kei hi. Ama bang in a hih ding in Pashian in mi tawm bek a sawl in a thei hi. a hih hang-in Tapidaw-te in Pashian thu kham a pha tak pi a ngai ding in thu a hil tawntung hi. Ama in khua dang a pai nawp leh mihing-te in nakpi a kham uh hi. Bang ding hiam ih ci leh ama thu a ngai nuam mah mah uh hi. sanda in Tapidaw Shivuaizhi-ah thu a hil hi. Khamtung Tapidaw a ngeina bang in India gam ah Tapidaw-te in kum shim in ki khawm uh a ni thum bang ni li bang thu a ki hil uh hi. Tavinkaw gam ah Shuzhi Tapidaw tampi a om hi. Tua Shuzhi Tapidaw te in Pashian thu a up zawk ciang-in a sawt vei pi hi zo hi. Zheishu Tamandaw Toma in amau khua hong tung a a Pashian thu a hil hi, ci in tang thu khat a nei uh hi. A masa ki khawp na-ah mihing 20000 ki khawm uh hi. A nung ciang in a dang ki khawp na ah mihing 25000 a om uh hi. Tua ki khawp na ah ni 7 tawntung thu a hil hi. Ni a sa mah mah a khua lum hang in Sanda Shing thu a ngai nuam a hih ciang in amau in gim na thu a ngaihshun kei uh hi. Sanda Shing a thu hil na in: ‘No Shuzhi Tapidaw te in Pashian thu na up zawk a sawt zo hi. A hih hang in Lawki-te kiang-ah thu na hil nuam lo a hih ciang-in Mang Kang-te in hong pai a thu a hil hi. Hi thu amau in a zak uh ciang-in a maizum uh a tu in Pashian thu nakpi hil ding in a ki pan zo hi.
C.L.S.PRESS, MADRAS-1923.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

