TEDIM THU KI ZAK NA LAI
AWGU KHA 1923
The Teddim Chin Hills News
Bu 4 Shimnapi 8 |
A SUNG A OM THU TE
Tedim thu ki zak na lai
Ki zak na thu
Sanda Shing
Lai shiangtho shung ah a om thu kham te
Nam gim tui
TEDIM THU KI ZAK NA LAI
A ki pian na kum 1919 hi.
Khalkha khua kha shim in a bawl hi.
Lai bawl pa ------- ------ Sang Mang pa
A hu te ------ ------ Tun En, Dam Shuan
Kum khat ah a man hamu a hi hi.
Khalkha khua ----- ------ Awgu kha 1, 1923.
_________________________________
KA ZAK NA THU
Tu nung ciang in lam uk pa in Phalam ah om lo ding hi, Gun Khawm khua ah ki kawih ding hi. Khamtung ah babu te bek a om lai ding hi.
Zhun kha Tedim Tonu, a ci na a hih ciang in Zangvun khua zato Mangpipa kiang ah a pai shuk hi.
Phalam zato Mangpa in kawl ah a om shuk ding a Mangpa thak a om ding hi. A lui in India mi a hi hi. A hi hang in a tung thak pa in Mang Kang a hi hi.
Phalam Mangpipa in a khua ah om lai tak in Phalam Vuntawk Topa in ama za a laih ding hi. Tua a hih ciang in Phalam Vuntawk Topa khat a tung ding hi. Mangpipa in zanuazhi kha a tung kik ding hi.
Zhun kha sang mang pa leh shia te in Khalkha gam Thang Thang lam ah khual zhin uh hi. Tua gam mihing te in Lushei te kiang ah Pashian thu tampi a thei zo uh hi. Tua a hih ciang in thu hil na pha tak in a ngai uh hi. Shia om a Pashian thu a lim tak in ka thei uh leh Pashian thu a za nuam te khua kawih ding a ki lawm hi. Tua tham lo in tua khuapi te in zo lai a shin nuam uh hi. Kawl lai a deih kei hi. Tua a hih ciang in Lai shia khat kawih na ding in Sang Mang pa a ngaihshun hi. Lung le khua pi te in shia deih a lai a shin nuam uh hi. Tua a hih ciang in Thang Thang shia in tua khua a om ding hi. Mi hing te in sang in leh shia in lam zo uh hi. Sang pen shia a hi ding hi. Tua leng Le khua tawh ki nai khua dang te a om hi. Tua khua shung ah Pashian thu ngai nuam a om hi. Sang naupang bang zah a om hiam a ki thei nai kei hi.
Leng Le pan in Dawn khua a pai uh hi. Dawn khuapi te in zong lai a shin nuam zaw uh hi. A hi hang in amau khua a gam la ah om a a ki nai khua om lo a hih ciang in Shia kawih ding ki lawm a sa kei uh A hi hang in Lung Le khuapi te in shia a ngah ding a thei uh ciang in dah mah mah uh a: Komau in lai ka sin nuam mah mah hi. Lung Le te sang in ka sin nuam zaw uh hi. Tua a hih ciang in shia hong pia in ci in nakpi in a ngen uh hi. Sang Mang pa in: Na khua a gam la pi a khua dang tawh ki nai na hi lo a hih ciang shia ka pia zo kei ding hi, a ci hi. A hih hang in a lung dam lo uh a shia a dong kik uh hi. Tua ahi ciang in Sang Mang pa in: Note in an tampi na nei uh hi. Sang in leh shia in na sa uh a shia an leh kha shum kim khat na pia uh leh kei ma in kim khat ka pia ding hi, a ci hi. Amau te in a vaihawm khit uh caing in: Pha hi. ka pia ding uh hi a ci uh hi. Tua a hih ciang in Khalkha sang naupang khat a min Tat But a pai zo hi. Dawn mihing te in Pashian thu a man takpi a ngai nuam uh hi. Sang Mang pa in a om lai tak in a ki khawm mihing te in in pi pa in lim ah ki khawm zo lo in tual ah ki khawm uh hi.
Khamtung sang naupang te in hi zah a pha uh hi.
Khalkha ------ ------ 75
Shualkhua ------- ------ 50
Khuasak ------ ------- 100
Lim kai ------- ------- 30
Dal Luang ------- ------- 40
Tawngpila -------- ------- 30
Tezang ------- -------- ki thei nai ke hi.
Shia Lun a hong tung zo hi. A khua a ciah ma in Zokhua ah om hi. Zhivuaishi upa-te in Khalkha khua a vaihawm uh a Zokhua ah a kawih kik hi. Shia Lun a kha shum Bathein Kazian te a pia uh hi. Tu in Khalkha uk shung ah shia thum a om hi. Khalkha khua khat, Zokhua khat Lung Le khua khat a om hi.
Mawlamein sang mang pa in Khamtung ah hong pai lo ding hi. Ama a pai nuam hang in tha laih pa a mu zo kei hi. Bang ding hiam ih ci leh Kazhian sang mang kim khat a shi, kim khat a ci na a khua a ciah zo hi, kim khat in khuan in a ciah hi. Tua a hih ciang in Mawlamein Mang pa in tha laih pa a mu thei kei hi. A dang mang te nih in khamtung ah a sem nuam uh hi. A hih hang in amau in zong tha laih ding a mu zo kei hi.
Itazila gam ah ki lem na a tung zo hi. Kumpinu a shuam te in a kiam sem sem a hih ciang in amau uk pa in: Do kei un, na ki lem un, thu a pia zo hi. Tua a hih ciang in ki do na a om nawn lo hi.
Tulki te leh Galik te a ki lem zo hi. Galik te in shum liuh ding a nei kei hi. Tua a hih ciang in amau gam tawm Tulki te a pia zo uh hi. A hih hang in Tulki te leh mang kang te in a ki lem tak tak nai kei uh hi. A ki vaihawm lai uh hi. Thu khat longal thu khempeuh shung pan in a ki kim uh hi. A hih hang in Tulki te in shum tampi a ba uh tua leiba khempeuh a lo nuam lo uh hi. Tua ahih ciang in tawm haksa hi.
Piancit te in Zamini gam shut lai hi. Zamini te in hehpih na tam vei pi a ngen uh hi. A hi hang in Piancit te ki vaihawm nuam lo uh hi. A shut na gam shung ah Zamini te nasem nuam lo uh hi. Na na sem kik ciang in ki lem na ding ki vaihawm ding hi a ci uh hi. Zamini te in: Liu na man ka pia ding hi, a ci hang in Piancit te masa a gen bang in a gen kik uh hi. Tua laitak in mi zawng te a ding hak sa mah mah hi. Nasem lo in a om a hih ciang in shia te kha shum a pia zo lo uh a, Amelika Tapidaw te kiang ah huh na dangka a ngen uh hi.
_________________________________
SANDA SHING
Kum 1919 kum ah Sanda Shing in Sente gam pan a ciah khit ciang in Tibet gam ah zhin kik nuam hi. A kipat ciang in a khe na a ni li bang lam pai zo lo hi. A hi hang in a dam kik ciang in a pai kik hi. A khual zhin na thu lai shung ah a at bang in ka at kik ding hi.
Zhulai kha Tibet Tapidaw khat tawh kawtga khua pan ah a kipan hi. Kawtga khua pan in Tibit gam gi in tai 130 pha a gam la hi. Lampi ah khua tampi shung ah Pashian thu ka hil khit ciang in Tibet gam shung ah masa khua Zangpa ah ka tung hi. Tua khuapan in tai 40 gam pa lak bek a hih hi. Khua a hi hang in, in a hi hang in khat bek om lo hi. Khat vei vei tu cing leh a tu hon bek a ki lang hi. Hi gam lak ah zan nga ka giak hi. Zan khat shing kung nuai ah zan khat shuang hawm shung ah ka lum hi. Ka khua dam mah mah a hih ciang in shing a hi hang in lopa a hi hang in tawm bek a hing thei hi. Zan khat ka giak ciang in khua dam lua a ka shi dek tak hi. Zan khat ah zan khua bei dong in nakpi guah zhu a ihmu lo in tilukhu tang ah ka tu uh hi. Ni khat ah lampi gei ah mi shi luang thum ka mu hi. Hi mihing te in khua dam na in a shi uh hi. Mual a sang pi a hih ciang in nak shuk leh nak to a haksa hi.
A nung ciang in Mudo a ci khua khat ka tung uh hi. Khua hausapa in pha takpi in zhin hong do a shiam pi pa sam a ama in India kam a theih ciang in Pashian thu a pha takpi ka hil thei hi. A khuapi te in ngai ding in a kham kei hi. Tua khua pan in khua tampi ah ka zhin a Kuguna khua ka tung hi. Hi khua ah shiampi 400 a pha hi. A shiampi uk pa in a lian mah mah hi.
Tibet gam ah khual zhin na a haksa hi. Lam om lo leh gun pi tampi a om hang in lei a bawl kei tham lo in tui a kik mah mah hi. Tui a thuk kei leh tui ka ngap hi. A hi hang in tui nakpi a luang leh ka ngap zo lo hi, Ni khat ah tui a kik tuk ciang in lei ka tung ciang in khua dam in ka pum in a shi bang in a piang hi. Ni dang ah gunpi ah ka ngap lai tak in thum vei tui shung ah ka tum a ka shi dek tak hi.
Tibet gam ah an a haksa hi. Khua a tam pen ah a ki em sa tang hui leh a pha lo niang tui longal a dang bang mah nek ding om lo hi. Khat vei vei tang hui a shiah a sakawl a ne in ka um kei hi. A hi hang in hi gim na in Zheishu shing lamteh tawh kibang a hi a thi thuak na in mihing te in gupna a ngah ding hi. Zheisu in vantung pan in keima a ding leitung ah hong pai bang in India gam pan in Tibet ah ka zhin leh a ki lawm hi.
Tibet mi a in neu cik a ki huai mah mah hi. Shuang leh lei tawh ki lam a a nam shia tak tak hi. Khua khat ah mi vom tak tak ka mu hi. Tua pa in kum 15 bang in ki sawp in ka um kei hi, Puan in tu mul tawh ki gan a hi hang in nin na tawh a vom a hih ciang in savun vom bang mah a hi hi. Bang ding hiam na ci leh cik mah hun in puan a shil kei uh hi. Kiva khua ah ka om lai tak in gunpi shung ah ka puan ka sawp ciang in khuapi te a lam dang a sa uh hi. Shiampi pa khat in: Mi gi lo in mi dik in puan sawp ding a ki lawm kei hi a ci hi.
Gim na ka thuak hang in ni dang sang in a nuam zaw hi Shiampi te in hong hehpih uh a an le niangtui hong hawm uh hi. Ni khat ka sam ka met nuam hang in a met ding om lo hi. Tua a hih ciang in shiampi te in tu mulh met na in hong met sak hi.
Sakite khua leh kimkawt khua-ah ka pai ciang in Thau a hi hang in nam sau a hi hang in na keng kei leh tua gam na pai kei ding hi. Bang hang hiam na ci leh gal guh vive tua gam ah om hi, hong ci hi. Kei mah in: Puan khat leh Lai Shiangtho khat bek ka nei hi. A hi hang in Pashian in hong kem ding hi, ka ci hi. Tua gam shungah om dang that te leh gal guh te kiang ah Pashian thu ka hil lai tak in sat-na, bawl shiat na khat bek ka thuak kei hi.
Tibet mihing-te in a ki huai mah mah hang in biak na ding a shiam uh hi. Khua kim khat shung-ah tua pa pen in in lua pa a hi hi. A neu te khempeu in shiampi a shuak uh hi. Mi kim khat in a mau Lai Shiangtho shung-ah at a a in ah a hi hang in shing kung tung a hi hang in a belh uh hi. A nget nawp teng lai shung ah at a dak tawh ki bawk leng no tung ah belh a a pe vil vil a khat vei a pe ciang in tua thu khat vei a ngen zo hi, ci in a um uh hi. Mi kim khat tua thu nget na lai shuang tung ah kawih uh a, tua shuang kim a vak leu leu hi. Pashian thum a nei hi, khat Buda pashian, khat Shiampi pashian, khat Lai Shiangtho Pashian hi a ci uh hi. A masa pen Tibet te in dawi a sem uh hi. Kum 629 kum in a mau in kawl biak na ngei na a tum uh a tu dong in tua ngei na a zhui uh hi.
Tibet shiampi te a ngei na a lam dang sak ding a hi hi. A mau in khua mial na mun a shung-ah tum uh kim khat in kha sau pi, kim khat in kum sau pi, kim khat in a shimah teng a om uh hi. Tua te in ni tang mu ngei lo uh a thu nget na leng ah pe vil vil tawn tung hi. Hawng no khat shung ah mihing te in an leh tui a pia uh hi. Hih mihing te hil nuam hang in ka tum ngam kei hi. A hi hang in an piak na hawng shung ah Lai Shingtho ka pia hi.
Tua a hih ciang in Lawki te in nawp na ngah na ding in hi bang in gimna thuak a hi leh ei Tapidaw te in Pashian gam tun na ka ngah na ding in hi sang in tam zaw in thuak lai ding hiam. Tibet gam ah khua dam mah mah a hih ciang in an tampi po zo lo hi. Mei kha in an pawi a Septemba kha a la kik hi. A mun a mun ah pak tampi ka mu hi. A hi hang in mihing gi lo na leh shiam lo na ka ngaihshut ciang in ka dah thei hi.
Khua tampi ka pai nuam hang in khua lum hun bek Tibet gam ah ka om thei hi. Khuadam dong in ka om leh vuk in lam a khak ding hi. Tua a hih ciang in a kha nih khit ciang in India gam ah ka ciah hi. Tibet gam ah om Tapidaw leh gam tawh ki nai a om mi a pha tak pi a dam uh a a lung kip uh hi. Naupang khat in lai shin ding in keima tawh a om nuam hang in a nu a kham hi. A muh ciang in India gam ah lai a shin thei leh a khua pi te thu a hil thei ding hi, ci in Sanda Shing a at hi.
__________________________
LAI SHIANGTHO SHUNG AH A OM THU KHAM TE
Na lung shim khempeuh tawh Pashian na it in.
Mihing khempeuh nang ma pumpi bang in na it in, ci in thu kham bul pi nih hi hi.
Na mawh na na mu in ki sik kik in.
Topa Jeshu um in ci in mawh ki phel na thu kham ni a hihi.
Leitung nawp sak na lung gul kei in. Van tung nawp sak na na mai ah koih in.
Thadah lo in a shiang tho ki vak na na hah kat in na sem in.
Mi na deih gawh, haza lung shim nei kei in.
Gual zawh thu tawh lak sak kei in, sut kei in.
Shum lei na shum zuak na ah khem kei in.
Mi shum guk sak kei in.
Zhuau thu gen kei in
A hi lo pi tetci pang kei in.
Mi that kei in.
Mi zhi tung ah khial kei in
A hi lo nu le pa mawh na bang ma bawl kei in.
Nek na dawn na ah uang kei in.
Ki sak theih na, heh na pai in la, lung nem na, migit na khang sak in
Mi khial na hih kei in la na gal te thuk kik lo in it na tawh shim mawh thu pha na bawl in
Mi zawng te heh pih in thu pha pia in.
Na nu na pa kih ta zahtak in vak in.
Pashian na sem te zah tak in la amau te ki vak na ding na heh pih theih bang in pia in
Hong uk te thu pan in kihta, zahtak in. a hi thu hong piak mang in, it na pia in.
A ki tuak bang in mi khem peuh pha bawl in.
Pashian biak na ah milim khempeuh na tang in
Pashian kiang ah thu ngen tawn tung in.
Na khem peuh ah nang ma deih na ci lo in Pashian deih na zhui in.
Nipi ni in Pashian bia ding thu ngai ding in kikhawp na ah kikhawm in.
Topa Jeshu ngeina na zuih na ding in tui shung ah kiphum in.
Tua khit ciang in Topa Jeshu hong hehpih na phawk na ding in an lum leh leng gah tui ne in
Leitung khempeuh ah pai in la mihing khempeuh kiang ah lungdam na thu hil in, ci thu kham pia hi.
___________________________________
NAM GIM TUI
Ni kum ah shuang mei hol lai ka at hi. Tu in nam gim tui a pian na thu ka at lai ding hi. Nam gim tui leh shuang mei hol ki pian na a khat hi. Shuang mei hawl a ki bawl lai tak in nam gim tui a piang hi. Bang ding hiam ih ci leh a nih mah in shing pan a shuak hi. A masa pen leitung ah shing kung tampi a om hi. Tu in a om shing kung sang in tampi a lian zaw tham lo in a tampi a tam zaw a om hi. Tua shing kung aa bei khit ciang in a dang a po kik hi. Khat vei vei lei a shin lai tak in gunpi a pai lei in tua shing tung ah tak a shin hi. A nung ciang in lei a sang kik a shing kung a po kik uh hi. Tua bang mah in khang khat zawk khang khat in ki bawl a shing thep leh lei thep khat tung ah khat a om hi. A tung ah lei gik mah mah a hih ciang in shing in shuang piang a shuang mei hawl a shuak hi.
A hih hang in shing leh lopa shung ah thau tawm a om hi. Shing a neng cip ciang in hi thau a luang khia thei hi. A luang khiat ciang in kawi ah a luang hiam khamtung ah shuang hawm leh lei hawm tampi in mu zo hi. Tua bang mah in lei thuap pi shung ah lei hawng leh shuang hawng a om hi.. Tua a hih ciang in thau in shuang mei hol pan luang khiat ciang in tua shuang hawng shung ah a luang shuk hi. Tua a thau in nam gim tui a hi hi. Tua a hih ciang in kum saupi ah lei hawm shung ah a om hi.
Mihing in bang ci in nam gim tui a ngah thei hiam. Nam gim tui in shuang mei hawl kiang ah a om a hih ciang in tua mun ah lei shung a to hi. A hi hang in khuam phut ding lei to bang a to kei uh hi. Shikphim a lian mah mah bang shik sau nei a hi shik phim khau tawh a sang pi kai uh a a tak shuak hi. Tua bang in ni shim in a bawl hi. Shik in lei shung ah a tum lai tak in shik lawng a bawl hi. Hi shik lawng a lam a lam in a bawl hi. Khat vei vei a man lang in nam gim tui shuang hawng a tum hi khat vei vei pi 20000 a to mah teng in a tung kei hi. A tun ciang in nam gim tui a luang to hi. Bang ci in a luang to hiam ih ci leh nam gim tui lak ah dat a piang hi. Tua a hih ciang in lei hawng shung ah nam gim tui tawh dat a om hi. Tua dat in a ki khak cip hi. Sik phim in lei hawng ah tun ciang in tua dat khak cip na in nam gim tui a luang to sak hi. Khat vei vei nam gim tui in nakpi luang to a sang pi in a sang hi. Tua bang a hi leh mihing te in a lak ma in gunpi ah a luang shuk hi. A hi hang in dam dam in a luang leh kuang shung ah luang shuk a a paipih hi. Tua a hi leh lei shung hawng khat shung ah nam gim tui a bei leh bang a hih hiam. Mihing te lei dang a a dang lei hawng a tun ciang in nam gim tui a la kik thei hi. Tua a hih ciang in nam gim tui thak a zong tawntung hi. A masa pen namgim tui lak na mun ah tu in bang mah a om kei hi.
Hi dat a pha hi, a vuk thei hi. Tua a hih ciang in nam gim tui a zong te in khua shung lam ah shik lawng kawih a tua dat in khempeuh ah a lut sak hi. Tua a hih ciang in an huan na a hi hang in in lum sak na a hi hang in a zang thei hi. Tua khua ah shuang mei hol leh shing a deih kei hi.
Lei shung ah nam gim tui alak ciang in vak ding a pha kei hi, a nin mah mah hi. A vak ma ina a shiangtho sak hi. Bang ci in a shiangtho sak hiam I ci leh mei in a lum sak hi. Mei in a so ciang in tui hui a piang hi. Tua tui hui in a kik ciang in tui a piang kik hi. Hui a masa pen a shuak in dat nam gim tui a shuak hi. Tua nam gim tui a vak tak tak thei hi. Mang kang kam in motaka a ci mei leng in tua nam gim tui a zang hi. A so leuh leuh ciang in a dang nam gim tui a shuak hi. A la masa nam gim tui a man a haksa pen hi. A nu nung a la in man tawm pen a hi hi. Nam gim tui khempeuh a la khit ciang in a vom thau tawh ki bang a om lai hi. Hi thau in Mang Kang te in zhut na ding a hi hi. Tua a hih ciang in kim khat bek a bei mawk kei hi.
Tua a hi leh a nung ciang in nam gim tui a bei ding hiam ih ci leh a tawp pen a bei ding hi. A hi hang in tu lai tak in nam gim tui tawm a piang kik lai hi. A hi hang in nam gim tui a bei khit ciang in Mang Kang te in a dang vak na ding loh huan na ding a zong ding hi. Bang a hi hiam na ci uh leh a nung ciang in Thu Ki Zak Na Lai Shung ah ka at ding hi.
Tu in mang kang te in nam gim tui tampi a zang hi. Tu khang in nam gim tui khang hi ka ci uh hi. Bang ding hiam ih ci leh an huan na ding, mei leng leh tembaw pai sak na ding nam gim tui a ki zang hi. Tu in Ameika gam shung ah nam gim tui tam pen a ki la hi. A hi hang in Tulki gam ah a ki la nai kei tampi a om hi. Sente gam zong a om hi. Kawl gam ah tawm a om hi.
Sang Mang Pa.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

