TEDIM THU KI ZAK NA LAI
OCTOBHA KHA 1923
The Tiddim Chin Hills News
Bu 4 Shimnapi 10 |
A SUNG A OM THU TE
Teddim thu ki zak na lai
Ki zak na thu
Kumpi te shum a mat na thu
Lai shiangtho tang thu 3
Ki sawp shiang na thu
TEDIM THU KI ZAK NA LAI
A ki pian na kum 1919
Khalkha khua ah kha shim in a bawl hi.
Lai bawl pa ------- ------- Sang Mang Pa
A Hu te ------- ------- Dam Shuan, Tun en
Kum khat ah aman hamu a hi hi.
Khalkha khua ------- ------ Octobha kha 1, 1923.
______________________________
KI ZAK NA THU
Zashial Tapidaw te in Menzhi pa kiang ah a thu khen na uh a zo uh hi. Amau thong kiat na leh shum liuh na zong kim khat tuak a hehpih hi. Septemba kha a deh ciang in liuh a khak ding hi. A liuh na shum a hih leh Khamtung Tapidaw te in a pia ding hi.
Tu kum Khamtung bek ah guah tam zhu a hi kei hi. Kawl gam India gam, Mangkang te gam ah zong tampi zhu a khua tampi leh in tampi a ki shiah hi. Engalan gam khua shung khat ah tui pi gunk bang in in shung ah a om hi. In tampi a ki shiah hi. India gam ah lampi tampi ki shiah a meilung a pai zo kei hi.
Zhulai kha Mawlameng khuapi ah ping pei ki zhial a in tampi a ki shiah hi. In nei lo, an nei lo mi tampi a om hi. Pagoda a ki ci, Kawl te biak na a tung pen na a ki shiah hi.
Sukte galkap za khat val Paltan a tawp uh hi. Bang ding hiam ih ci leh bu pa khempeuh in Tedim mi a hih man in amau thu a ngai nuam kei uh hi. Khat vei a tawp dek tak uh hang in a nasem kik uh hi. A hi hang in Awgu kha a vekpi un a ciah uh hi.
Khalkha a khua shia Aung Duai in tu kum Khuasak ah om ding hi. Ni kum ciang in Khalkha khua ah om kik ding hi. Khuasak khua lei Lian in Khalkha khua a om ding hi. Zhulai kha ah Khalkha Vundawk Topa in Khalkha mi te kum pinu a shuam te a tawp pen a man hi. Tu in a dang a om nawn kei hi. A ki mat na thu a nuai ah ki at hi. Tua a hih ciang in Khalkha gal doh na a bei tak tak hi. A shuam khit ciang in kum nga pha zo hi. Dangka bang zah a bei hiam a ki thei kei hang in tampi a bei hi.
Phalam khuapi Vundawk Topa thak a tung hi. Phalam Vundawk in Mangpa za a laih hi. A tung thak pa in tang val a hi hi. MangKang te leh Tulki te in a man tak pi ki lem zo uh hi. Zhulai kha in ki lem na lai a at uh hi. Tua a hih ciang in Tulki gam lam ah gal doh na lau na a om nawn kei hi. Tulki te in gal doh na a lel uh hang in ki lem a zo a lung dam uh hi. Bang hang hiam ih ci leh amaute gam a ki shut sa a ngah kik tham lo in Galik gam zong tawm a ngah uh hi. Kum nga tawn tung Mang Kang te in Tulki kumpipa khua a uk hang in tu in a pia kik ding uh hi Musalman te a nuam mah mah uh hi.
Zamini khua ah thu haksa hong ki za hi. Bang thu hiam ih ci leh Piancit te in amau gam phel khat a uk lai uh hi. Zamini te in na a sem nuam kei uh a an a haksa mah mah hi. Zamini te in a lung a ki niam sak nawp lo uh a Piancit te in a hehpih nuam kei uh hi. Tu in kua mah in Zamini lai dangka a deih nawn kei hi. Bang ding hiam ih ci leh Zamini gam a shiah in a up man in a ngun a ngah kik nawn lo in a lung mang uh hi.
Zhulai kha in Amelika Kumpipa a shi hi. Sau vei pi a na kei hi. A huh pa khat in ama za a laih ding hi. Kum khat khit ciang in kumpipa thak a tel ding uh hi. Itali gam ah mei mual nih a om hi. Khat vei vei tua mualte in mei le mei vut leh shuang tui tampi shuak sak a gam leh khua tampi a shiah sak thei hi. Shuang tui bang a hi hiam ih ci leh shuang tampi a sah ciang tui a shuak thei hi. Lei shung ah sa mah mah a tui leh dat a shuak ding ki kham hi. A hi hang in khat vei vei tua tui leh dat ki kham thei lo a mual tung pan in nak pi a shuak thei hi. A masa ah kum 2000 bang a phak lai tak in Itali gam tua mual taw ki nai a min Pampei khua khat a om hi. Hi khua a lian mah mah a mihing shum a hau thei hi. A hi hang in ki dom lo in mual tung pan mei leh shuang tui thahkhat in a shuak a tua khua shuang tui shung ah a shiah thei hi. A sawt veipi in tua khua mihing te in a thei kei hi. Tu khang a hi leh Itali te in a mu kik uh a shuang a la lai tak uh hi. In tawh, lawm tawh, mi shi luang tawh tampi a mu zo uh hi. Tu kum tua mual khat in a ngeina bang in shuang tui le mei tampi a shuak sak kik hi. A ki nai ah khua lian a om kei hi. A hi hang in khua neu tampi ki shiah thei hi. Mihing te in sang in shung ah ki khawm uh a thu nakpi a ngen uh hang in shuang tui a luang shuk zel a a tai uh hi. Tua gam mihing te in gah kung le leng gah gui cing pawl a hi hi. Tu in shing kung khat bek om nawn lo a leng ga gui a shiah khin zo hi. Khua vekpi 14 ki shiah a mihing 50,000 in nei lo a om hi.
______________________________
KUMPI TE SHUAM A MAT THU
Khalkha te in Kumpi te a shuam lai tak in a lel te in Mahtu gam ah tai uh hi. A dang te in dam dam in hong ciah uh a kumpi te in a man uh hi. A hi hang in nih te in hong ciah ngam lo hi. Bang hang hiam ih ci leh amau in khamtung mi tampi a that hi, a tampi a mawh zo uh hi. Hong mat sak te dangka 1100 kong pia ding hi, kumpi te in a cih hang in kua mah in a mat ngam kei hi. A hi hang in tu kum Zhun kha Khalkha sang naupang khat in hong pai a: Tua pa ngelh in Lung Hau khua ah om hi, a ci hi. Vundawk Topa in a theih ciang in tua khua ah pai hi. A hih hang in ki lang in a pai kei hi. Bang ding hiam ih ci leh a shuam pa te a tai ding a lau hi. Tua a hih ciang in: Zang sial beng ding in Kawl lam ah ka pai ding hi, ci a ama palik te khempeuh thau a lak sak hi. Tua a shuam te a beh te nih a mawh sak mawk a thu khen na ding in Lung Hau khua a sam hi. Lung Hau khua a tun caing in: Zhing ciang thu ka khen ding hi, a ci hang in khua pi te a ihmut lai tak in khua hausa pa leh a shuam te a beh te sam shim a mi dang te in bu zhung a nai zo lo nah ding in pawlik te a kawih hi. A tun uh ciang in: Nang ma khua ah kumpi te a shuam Lai Bawi leh Lai Dun te in nang ma khua gam ah am om thu ka za hi, ci in hausapa kiang ah a gen hi. Topa bang mah ka thei kei hi, a ci hi. Tua a hih ciang in thahkhat in palih te a man uh a shik kawl khau in a hen uh hi. Tua a hih ciang in a beh te lau hu a: Topa ko ka thei hi. Tua gam shung ah om hang in a om na ka thei kei hi, a ci hi. Tua bang a gen ciang in hausapa in zong: Topa ama om na ka thei hi, kong mu sak ding hi, a ci hi. Tu zan zan kim lai tak in amau in ah kong pai ding hi, nang hong zhui in, a ci ciang in: Kong pai ding hi a ci hi. A hi hang in Topa in Amaute in ah ki um khit ciang in note lut un lah: Topa a om hi, na lut ta in, ci in na gen ding hi, a cih ciang in Topa hong heh pih in. Tua bang in ka hih leh hong that ding hi. Amaute in a tawntung thau a keng hu hi a ci uh hi. Tua a hih leh note in bang lung ngai na hi uh hiam a dongkik hi. Amaute a lung ngaih ciang in: Topa zhing ciang nangma in khua dang lam ah na pai ding hi. Zan ah kote in Lai Bawi leh Lai Den nga sa beng ding ka han thawn uh hi. Nga sa a bet lai tak in note in gam lak ah na pang uha na man ding uh hi, a cih ciang in Topa a lung kim hi.
Tua a hih ciang in zhing ciangin Topa in Zang Va lam ah pai hi. Tai giat bang a pai ciang in dam dam in a ciah kik hi. Khua zhing ciang in Topa leh palik te a ciah uh gun lam tui shung ah a pai to hi. Kha a lang lo man in a bang mah a mu zo lo hi. Palik khat in lei hong shung ah thak a zhing ciang dong in a ciah hi. A nung ciang in sak lam pan in mei khat mu uh a a man nuam te hong pai a thei uh hi. Topa leh palik te in lopa lakah a bu uh a Lal Bawi leh Lai Dun te in amau kiang ah a tun ciang in Topa in phit thel a tum a thakhat in a tai shiat uh a a zong te a man uh hi. A hi hang in a mat ciang in mei la thak a tui shung ah a mit hi. Kua mah in a lam a gal mu zo kei uh Topa in mihing khat man a tui shung ah a awk dek tak zawk ciang in khua hausapa a hi la a thei hi. Lai Bawi a man masa hi, Lai Dun a tai dek tak hi. A hi hang in palik te in nakpi len a mei a det khit ciang in a vekpi in a sat mah mah man ina a tai ngam kei hi. Lai Bawi a cil in lau a a nung ciang in: Topa nang in zhang shial man ding in hong pai, thu ka za hi. A hi hang in ko na hong man hi, ci in a nui san hi. Tua ciang in Topa in Khalkha pan in gal kap pawl khat sam a Lai Bawi leh Lai Dun thong ah a khum hi. Amate in shi na a thuak in ki khum lo hang in Khamtung ah om nawn lo ding hi.
____________________________________
LAI SHIANG THO TANG THU 3
Ka-inah leh Abilah
Adan leh Evua in Edun huan shung pan ah a pai khiat khit ciang in Ka-inah leh Abilah min nei ta nih a nei hi. Ka-inah in lo kho a Abilah in sa cing hi. A nih in Pashian a bia uh hi. Kain ah in an a pia hi. Abilah in sa a pia hi. Pashian in Abilah piak a sang hang in Kainah piak na a sang kei hi. Bang ding hiam ih ci leh Kainah lung shim a hawih kei hi. Kainah a heh ciang in Pashian in: Bang hang in heh na hi hiam, Apha in na hih le cin thu pha na ngah ding hi, a ci hi. A hih hang in Kainah a heh lai a ni khat ah a nau Abilah a sat lum hi.
Tua ciang in Pashian in: Ka-inah aw, na nau Abilah kawi a om hiam ci in a dot ciang in Kainah in: Ken ka thei kei hi. Kei ka nau cing ka hi zen zen hiam a ci hi. Pashian in: Na nau na that man ina lei in nang na kiang ah a ki shia ding hi. Lo na khawh ciang in an gah na ngah kei ding hi. Leitung teng ah kawi tai gam khempeuh kawi vak na hi ding hi, a ci hi. Kainah in Topa dan na hong tat na in ka thuak zo kei ding hi. Mihing in kei hong muh ciang in hong that ding hi, a cih ciang in Pashian in ama pumpi bang ah lim khat kawi a mihing khempeuh a muh ciang in Kainah a that nuam kei hi. Tua a hih ciang in ma in pai khia a gam dang ah tung hi.
Naw-i-Thu
Naw-I in mi pha a hi hi. Ama pawl lak ah mi shingtho a hi hi. A ma in Pashian thu pha takpi a ngai hi. A hih hang in midang khempeuh a gilo mah mah hi. Leitung in hawih lo na tawh a dim hi. Tua a hi hih ciang in Pashian in Naw-I kiang ah: Gan hing khempeuh ka bei sak ding hi. Bang ding hiam na ci leh mihing te a vekpi in a gi kei mah mah hi. Nang ma in tembaw khat bawl in a pua lam tak nai in zhut in. Thuap thum in na bawl ding hi. Bang ding hiam na ci leh tu nung ciang in tuicin ka tung sak ding hi a ci hi. Naw-I leh a ta te thum in Pashian a vai khak bang mah in nakpi nasem a tembaw lian khat a bawl uh hi. Amaute na sem lai tak in khua pi te in hong nui san uh hi. Nang bang ding in tembaw lian na bawl hiam, tui pai nah ding kawi ah na mu ding hiam. Hi san tak ah gunpi a om kei hi. Tuipi om lo hi a ci uh hi. A hi hang in amaute in ni shim in a bawl uh hi.
A nung ciang in a zo hi. Tuah ciang in Pashian in: Leitung ganhing a mangthang lo na ding in nangma tawh tembaw shung ah ganhing a pawl pawl khempeuh nupa kawp in na tum sak ding hi. Vasa a pawl pawl khempeuh nupa kawp in na tum sak ding hi ci in thu a pia hi. Tuah ciang in Naw-I in Pashian thu puak bang in a hi hi. A zhi tawh a ta te thum tawh a mo te thum mihing giat tembaw shung ah tum uh a ni sagih khit ciang in guah a zhuh hi.
Vantung khua etna ki hong bang in a zhuh hi. Tua a hih ciang in tui hong tam a gunpi hong dim hi. Zang lei hong dim a mual no tum a mual sang bek a om lai hi. A nung ciang in mual sang zong a hong tum a tembaw in a lam hi. Ni za leh ni zawm nga leitung ah tui a tung hi. Tua nung ciang in Naw-I in tembaw khua et na hong a va ak khat a khah hi. Tua va ak in leitung khempeuh zhung kawi kawi a tembaw ah a ciah nawn kei hi. A nung ciang in vakhu khat a khah kik hi. Tua vakhu in ni tak lam a ciah hi. Nitak ciang in a shiang na khat a muk in hong tuap a hong ciah hi. Ni sagih khit ciang in vakhu a khah kik leu leu a tuah ciang in vakhu a ciah nawn kei hi. Tua a hih ciang in tui a kiam zo hi, ci in Naw-I in a thei hi.
Tembaw in Azazat mual tung ah a khawl khit ciang in tembaw shung ah om khempeuh a pu shuak uh hi. Naw-I in a pai khiat khit ciang in a masa pen ina biakna shuang tau bawl a Pashian a bia hi. Tua ahih ciang in Pashian in a biak na sang a thu a ciam hi. Nung ciang in leitung tuicin tawh ka shiah sak nawn kei ding hi, a ci hi. Tua thu ciam na in sakhituihup lim khat a lak hi. Tua a hih ciang in sakhituihup a ki lang ciang in tuuicin a tun lo nah ding a hi hi. Naw-I ta lian pen Shiamah in Sente mi, Kawl mi leh Khamtung mi a pu ah ihi. A nau lai pen tapa Hamah in Aphalika gam mihing a pu a hi hi. A nau tum pen Zapen in Mikang te leh Mangkang te a pu a hi hi.
_____________________________
KI SAWP SHIANG NA THU
Tapidaw shuak nuam te in a masa in mawh ki shik na mawh ki phel na tang ding in Pa a min,, ta a min,, Kha shiangtho a min tawh tui shung ah kiphum ding ngeina a om hi. Tua tui kiphum na tu dong in thei tel lo in ih om hi. Tui kiphum na in Topa Zheishu a Pa Pashian vang lian man ah mi shi lak ah a hing kik bang a eite zong nuntak na ki khel a nuntakna a thak piang bang a gamtat na khel a shin thak lung thak ngai shut na ding shih na a thuak lum bang a tui shung ah kiphum ciang in Topa Zheishu tawh ki vui khawm bang a hi hi. Tui kiphum na in mawh phel na ngah na tham lo in mi shiangtho pawl hi a vantung mi tel sa Pashian in shung mi Pashian tate Zheishu tawh pum khat bang a vantung gam luah ding te hi. Lam khat pan in tui kiphum na in Tapidaw pian na thu kitel na ding, van tung gam a hi kei leh Pashian gam a ki ci pawlpi shung ah tum theih na ding Topa Zheishu vaikhak na bang lak a hi hi.
Tui ah kiphum khit ciang in vantung mi bang in pawlpi shung tum a Pashian a cih na thu pha pi ki ngah hi. Pashian ta cih na ih ngah leh Zheishu nau te ih hi tham lo hi. Amah bang mah in piang hi. Tua a hih ciang in eite in Pashian tate ih hih leh tui kiphum bek shuang lo a pa te thu mang tapa in a pa in leh shum teng a luah mah bang ah vantung gam ih luah theih na ding Topa Pashian deih na bang gamtat nang in mihing khempeuh cih tham lo in na gal te na pum bang un it un, Topa Zheishu in hong ci hi.
Tui shung ah kiphum shiangtho na hi ih cih hang in lung shim a thak piang sak lo a Topa Zheishu in gamtat nang a lim hong lak tham lo a ama pumpi a hong lak I zhui kei leh tui shung ah kiphum hang shiangtho na ih ngah kei ding hi. Tui ah ih phum a nin ih shil hang in kha shiangtho tuam lo hi. Pashian deih bang ah gamta a a thu nakpi a tak sang a gamtat na a pha bang a Kha Shiangtho bawl phat na bek in Kha Shiangtho hi. Tua a hih ciang in tui in thu pha hong piang sak tuam lo hi. A hi hang in tui a kiphum khit ciang in lung shim thak piang sak in a hawi lo khempeuh pai khia leng Pashian gam ih muh na ding thu om hi. Zheishu in: Tui leh Kha Shiangtho ah a shuak thak lo te in Pashian gam shung tum thei lo ding hi, a man tak pi ka gen hi, a ci hi.
Tua a hih ciang in eite in tui shung kiphum in Tapidaw ih hi tek hi. A hi hang in a cing nai kei hi. Mihing khempeuh ih pum bang a it ding tham lo in ih galte ih pum bang it ding hi. A zawng tagah te et ding hi. Mi min dai nang gen lo ding hi. Mi min dai nang a gen te Pashian deih lo a gamta te thu pha zhui lo hi. Ama huai ham na bang ah amah phat nang zong te a hi hi. Ei Tapidaw te in Tapidaw ih u ih nau te tham lo in ih gal te ih it na thu om hi. Bang hang ei ki it ding ih hiam. Thu pha kicing leh shiangtho na ih ngah nop man ah mi shiangtho ih tan na ding a kipat nang a ih kiphum na in nam khat bek a hi hi. Kiphum na in Kha Shiangtho khat bek shung a hih ciang in Tapidaw khempeuh nam khat tham lo in pum khat bek ih hi hi. Khut peuh, khe peuh mit, lutang, nam tampi a om hang in pum khat tung ah om hi. Tua te in pum khat bek a hi hi.
Thu gen ten a, eite kim khat in ni a sat luah ciang in ni sa e awk in a val ding hi. Guah thuak leh hang guah a ki nei ding ci in a tai thei hi. A hi hang ni a om kei leh khua ih mu kei ding hi, guah a zhu kei leh nek ding a om kei ding hi. Tua mah bang in nupi te in an phot ciang in amau ak in a ne hi. Ak aw, sa ngak in hong tua ding a ip tawh a bal bu kai a han khuam a na ki khai ci in ak a tai thei uh hi. Amau tai na in lung ngai leng amau pum bek tai a hi hi. Sa ngak in tua leh amau a zawng ding hi. Mi dang te a shih hang a ma a khan khuam a ki khai lo ding hi. Ama a shi leh ama sa a hih ciang in a han khuam a ki khai ding a hi hi. Tua mah bang in Topa Zheishu in no kong it bang in no khat leh khat na ki it un.
Pum khat bek bang un, hong ci a hih ciang in ih lawm ih gual it lo a mudah a a min dai sak a bawl shia a ih om te eima pumpi bawl shia ih hi hi. Tua tham lo in mi dang ih mudah ih et sat leh ni tawp ciang in dan ih tuak ding hi. Tui a nin sawp shiang mah bang in lung shim nin khempeuh pai khia in. Tui a kiphum shiangtho na a ki bang in gi lo na leh mawh na khempeuh pai khia in mi thak shuak mah bang in ki it na tawh kip a ih om ding thu pha bel a hi hi. Lawki bang in om lo in pumpi Pashian piak sa bang a lung ngai a Pashian biakna thu zhui na hahkat ding hi
Laibu Saal / Zomi eLibrary

