TEDIM THU KI ZAK NA LAI
MEI KHA 1923
The Tiddim Chin Hills News
Bu 4 Shimnapi.5 |
A SUNG A OM THU TE
Tedim thu ki zak na lai
Thu ki zak na lai
Khamtung shivuazhi thu
Hong pai nuam te hong pai un
TEDIM THU KI ZAK NA LAI
A ki pian na kum 1919.
Kha shim in khalkha khua ah ki bawl hi.
Lai bawl pa ------ ------- Sang Mang Pa
A hute ------ ------- Tun En; Dam Shuan
Kum khat a man hamu a hi hi.
Khalkha khua ------- ------ Mei kha 1, 1923.
_______________________________________________
THU KI ZAK NA
Phalam uk shung ah Zashial khua Hausapa in Tapidaw a huat mah mah hi. Tapidaw te in a ma kiangah bawl shiat na tampi a muh uh hi. A hi hang in Mat kha ama in Tapidaw-te a shuak a amasa in lua pa a hawl khia hi. Ama guak in Tapidaw a shuak kei hi. A ma khua mi 60 bang tui shung ki phum na a ngen uh hi. Khua dang hausa te in hong pai a a tawp ding in nak pi a han shuah uh hang in a ngai kei hi. A hi hang in a ci a nat hang-in tui shung a ki phum ma in a shi hi. Ama in lua pa in Tapidaw a dei kei a hi ciang in Tapidaw te a-ding a haksa kik ding hi.
Phalam uk shung ah Khup Leang a min nei khua dang ah Hausapa in Tapidaw a bawl shia tawn tung hi. Sang Mang Pa in ama khua a tun ciang in ama kiang-ah hong pai nuam lo tham lo in an tawh tui tawh shing tawh a pia nuam kei hi. A hi hang in ama khua zang in Tapidaw a shuak uh hi. Hausapa a tapa Sang Mang Pa in Shivuaizhi ah tui shung ah phum hi Hausapa in zong Tapidaw a shuak in ki um hi.
Mang kang Khua pan in tu in thu tampi a om kei hi. Piancit te in Zamini gam ah om lai hi. Zamini te in a do ngam lo uh hang-in Piancit te a huh kei uh hi. Amau in bang mah a sem kei uh hi. Tua ahi ciang-in shuang mei hol to ding, mei leng sem ding, shik khua nasem ding in Piancit te in amau khua mihing te a cial uh hi. Zamini te in a nasem nuam lo uh ahi ciang-in an a nei kei a mi dang te in an a vak uh hi. Tua tham lo in Piancit gal kap tampi a om a hi ciang-in dang ka tam pi a bei hi. Khat vei vei Zamini te in Piancit gal kap Mang Pa a ngai nop kei uh leh dan a tampi a tat hi. Khat vei vei mihing a that uh hi.
Tulki te In ki lem na lai ah letmat a at nuam lo uh hi. Tua a hi ciang in amau in ki lem na lai a at kik uh hi. Tu in Mang Kang te in hi lai a ngaishun uh hi. A thu kim hiam a kim kei hiam kua ma in a thei kei hi.
Izalan khua mihing pawl nih-te in a ki do lai uh hi.A hi hang-in pawl khat te in a kiam sem sem a a bei dek tak hi.
Lushia gam-ah ni kum bang ma in tu kum an a haksa kei hi. A hi hang-in mi tampi te in a puk shi uh hi. Zamini gam shung zong an a hak sa mah mah hi.
Kawl gam ah Upa-te in a vai hawm lai uh hi. Kawl te in Kumpite kiang ah uk na thu tampi a dong uh hi. A hi hang-in tu dawng in ki tawt na a piang nai kei hi.
Zhun kha Phalam Mangpipa in a khua ah kha giat a pai ding hi. Ama in Khamtung ah hong pai kik ding ci in ki um hang-in a tel tak pi ki thei kei hi. Ama zalaih pa in Phalam Yuntawk Topa a hi ding hi.
__________________________________________
KHAMTUNG SHIVUAIZHI THU
Tu kum Khamtung Shivuaizhi in lumbang khua-ah Mat kha ni 30, 31, leh Eipi kha ni 1 ni a tung hi. Ni kum sang-in Tapidaw a tawm zaw a ki khawm uh hang-in thu hilh-na leh vaihawm-na in a pha zaw hi. Khang lam Zangvun khua leh Mawlamein khua Sang Mang-te nih in a om uh hi. Amau in Kham-tung mi leh Tapidaw-te leh a na sep-na a muh na-ding-un a hong pai to uh hi. Tua tham-lo in masa sang in tu khum Tapidaw-te in a lian bel thu a vai hawm uh hi. Tu kum mihing 214 tui shung ah ki phum uh hi. Kum dang-ah tua bang a tam tui shung a ki phum ngei kei hi. Tu in kham tung-ah Tapidaw 1100 val a om hi. Sang Mang pa in a khua pan-in hong pai ciang-in: ‘Khamtung-ah Tapidaw tul val a om mateng-in ka khua-ah ka cia nawn kei ding hi,’ a ci hi. Tu kum ama dei-na a kicing zo hi. Ni kum sang-in tu kum Tapidaw-te in dangka tam zaw a pia uh hi. A hi hang-in hi thu in ki san na-ding thu a hi kei hi. Bang ding hiam i cih leh ih ki cing nai kei uh hi. Tua a hi ciang-in ih nuam lai hi.
Kum dang-ah Shivuaizhi in Lumbang khua a tung lo a hi man-in a Tapidaw tam pi a om lo a hi ciang-in Phalam Tapidaw leh Khalkha Tapidaw-te in an vak ding a huh uh hi. Lumbang khua-ah sang in a om lo hang-in Tapidaw-te ki khawp-na buk a sa uh a hi buk shung-ah Tapidaw-te in a ki khawm uh hi. Tan-ah mi kim khat in khua shung-ah lum uh hi, kim khat in shia in shung-ah giak uh hi. Khat vei vei gua a zhu bang a om hang-in a lau kei hi.
Shiavuaizhi tak tak in ni 30 ni a ki pan hang-ni 29 ni a Tapidaw-te in a ki khawm uh, la sa uh a mihing khat bang nih bang-in thu gen uh hi. Ni 30 ni in Khalkha shia shia Aung Duai nai 7 ki khawp-na-ah thu a gen mihing-te in thu a hil a a thu ngen uh hi. Ni um ten a nai 11 pan a ki pan in Shiviaizhi in ki pan hi. Tuidil shia Lal Bong a uk ding kitel hi. A uk pa a huh pa in Vial Nang ki kawih hi. Lai at pa in khalkha shia Aung Duai ki kawih hi, dangka kem pa in Thang Mang pa li kawih hi.
Tua lai tak in dangka kem pa in ama thu in zak na lai a shim hi. A shim na in a nuai ah ki at hi.
Ni kum a val in 139 2 3
Lei tawi a lo kik na 70 0 0
A met man 3 4 0
Ni kum at khial ki awl kik na 94 0 0
Tapidaw a piak na 1250 3 9
________________________
A neisa khempeu 2556 10 3
Pilung Shivuaizhi 200
Kawl lai Shiangtho sang in 90
Kawl numei Lai Shiangtho sang in 35
Kazhian numei Lai Shiangtho sang in 20
Taga sang in 25
Bil Ngong sang in 25
Khang Lam a piak sa khempeu 25
Lai Shiangtho shin ding huh na 420
Thu ki zak n alai 160
Sang Ling ka shum 100
Vang Tual Kha shum 160
Lal Bong kha shum 138
Tua Hang kha shum 130
Tang chin kha shum 210
Khamtung a zat na khempeu 958
A piak sa khempeu 1378
Tu kum a val 178 10 0
Thu khat ki hil ding a om hi. Bang a hi hiam ih ci leh tu kum Lai Shiangtho shin ding dangka 160 ki huh hi.Kum shim in Shivuaizhi in dangka 80 a hu-hang in kum khat in dangka kem pa in at ding in a mang ngil hi. Tua a hi ciang in dangka 160 a ki at hang in kum nih zat na ding a hi hi.
Dangka kem pa in a thu ki zak na lai a shim khit ciang in Pawlpi-te in ki zak la lai shim tek uh hi. amau ciamte na thu in:
Pawlpi | Tapidaw | Tui ki phum | Shi sa | Tawp na | Dangka piakna |
Dal Luang Hong Nai Khalkha Khuasak Lumbang Lushei Phalam Shihaung Tawngpila Tedim Teizang | 39 112 101 186 46 201 95 134 64 111 27 | 16 2 1 53 8 46 34 16 5 30 3 | 0 4 2 0 3 9 5 4 2 0 1 | 9 1 0 6 0 4 0 0 1 7 3 | 45 0 0 64 9 3 236 3 0 163 9 0 79 10 6 145 12 9 103 14 0 105 9 3 210 2 3 95 11 9 62 8 3
|
Khempeu | 1116 | 214 | 30 | 31 | 1342 3 3 |
____________________________________
TEDIM THU KI ZAK NA LAI
Tua a hi ciang-in Pawlpi khempeuh-te in tua kip thum a nei, thum shung-ah mi shi kei hi, li shung-ah kihawl khia a om kei hi. Pawlpi khat bekin a kiam shuk kei hi, a vekpi in a khang hi leh pawlpi kim khatin a tawm zaw a pia kim khat in a tam zaw a pia hi. Atawpsa a shisa tampi a om lo a hi ciang-in Pashian hehpi-na phat ding a ki lawm hi.
Tua nung ciang-in shivuaizhi thu hil pa-te in amau nasep na thu a za sak uh hi. Tu kum a mau in a tam pi khual zhin a thu a hil kei uh hi. Khat in in a lam hi, khat in a zhin ding khua tampi a nei kei hi, khat in a ci tampi a na hi, khat in lai hil shia a sem sem hi. Shun zawh ciang-in Tapidaw-te a ki khawp ciang-in Khakha pa Van Lo in Pashian thu a hil masa hi. A nung ciang-in Sang Mang Pa in ngei na thak a hil hi. Bang a hi hiam i cih leh tu dawng-in Khamtung-ah Pashian nasep-na thu khempheh in Sang Mang Pa thu a hi hi. A hi hang-in Tapidaw-te in shia nga a kha shum a pia uh hi. Tua tham lo in Pashian nasep-na thu in Tapidaw-te khempeuh thu ahi hi. Khang lam kazhia leh kawl Tapidaw-te in a mau shia kha shum a pia a a uk uh hi. Kacin mi leh Lushei-te in tua ma bang-in a bawl uh hi. Hi thu in Tapidaw ngei na a hi hi. Tua a hi ciang-in Khamtung Tapidaw-te in amau na sep-na thu khem peuh a uk leh a bang Tapidaw-te a nung ah zhui ding uh hi, a ci hi. Tua bang a cih ciang-in Tapidaw-te in a thu kim uh a a nung ciang-in shia a kha shum khempheuh a piak ding-in a nuam ding uh hi. Tua lai tak-in Sang Mang Pa in: ‘Tua bang a ih hi leh Upa Vaihawm-te ih deih ding uh hi. Bang ding hiam na cih uh leh Shiavuaizhi in a ni thum bek a ki khawm uh a hi ciang-in thu khem peuh a vaihawm man kei ding uh hi. Tua bang a hi leh khat vei vei ki khawm a vaihawm ding-in Upa-te ki kawih leh amau in thu a khen thei uh hi. Tua ma bang-in a dang Tapidaw-te in a bawl uh hi. Tua hi leh Upa-te ina bang ci a kawih ding hiam. Sawm leh nih a om leh a ki cing ding hi. Tua shung pan in pawl thum a om ding ding hi. Tua pawl thum shung-ah mihing li a om ding hi. Tua a hi ciang- in amau in kum thum a ki kawih hang-in kum shim in mihing li a ki kawih ding hi. Tua a hi ciang-in Upa a shiam giat a om lai ding hi,’ a ci hi. Hi thu mihing te in a thu kim uh hi.
A nuai ah a vai hawm na thu khempeuh a ki at hi:
1. Khamtung Shiavuaizhi in Pashian thu hil na-ding a man khem peuh a pia nuam ding uh hi.
2. Shia te a nasep-na thu leh Shiavuaizhi thu a uk na-ding in, a vaihawm na-ding-in Upa sawm leh nih ih ki kawih ding uh hi. Tua sawm leh nih-te in pawl thum a ki khen uh a kum shim in li a ki laih ding hi.
3. Shiavuaizhi in a ki khawm lo lai tak-in tua Upa-te in thu khempheuh a vaihawm ding uh hi. A hi hang in Shiavuaizhi in a ki khawp ciang-in a mau vaihawm na thu khempeuh a hil ding uh a Shiavuaizhi in a ki awi kei uh leh a shia thei uh hi.
4. Upa-te in kum shim in a tawm pen in nih vei a ki khawm ding uh hi.
Hi thu khempeuh a vaihawm khit uh ciang-in mihing-te in a dei sa mihing a tel uh hi. A ki kawih sa in: Khalkha Shia Aung Duai, Tua Hang, Za Khup, Sang Vung, Sawm Kawm, Ngun Hmun, San Tun, Lam Shuin, Lein Hmun, Lein Lut Lo, Ngai Lein, Za Bik. Tua te shung pan-in a nuai pen li in kum khat a om ding hi, a lai zang li-te in kum nih a om ding hi, a tung pen-te in kum thum a om ding hi. A nung ciang-in a vekpi in kum thum a om ding hi.
Ni tak ciang-in Tapidaw-te in ki khawm uh ciang-in thu hil pa om lo a hi ciang-in mihing khempeuh-te in a dei bang ihn thu a hil hi. A hi hang-in a masa in Upa-te thu a vaihawm uh hi.
A ki bel lap ding hi.
______________________________
Mihing a khial mi-te ina: ‘Kei ka khial zo hi. Pashian in hong dei nawn kei ding hi,’ ci in Tapidaw-te tawp ding uh hiam. Hi lo hi. Amau te in Topa Pashian kiang ah mawh phel-na thu a ngen uh hi. Tua khit ciang-in Topa Pashian kiang ah a nget khit ciang-in Tapidaw amau khua shung ah om te kiang-ah: ‘Kei ina ka khial zo hi, lawm-te aw Topa Pashian kiang-ah thu hong nget sak un,ci in a ngen ding hi. Tua tham lo ina Tapidaw-te in Pashian lam a up-na tawm nei a ki thei ciang-in Tapidaw dang-te kiang-ah: ‘Thu hong nget sak un. Kei ka lung shim shung pan-in up-na ka nei zo kei hi.’ ci in mi dang-te kiang nget leh tua mihing dang-te in tua a ngen-te ding-ah thu nget-na ki khawm na nei uh leh a pha hi. Tua thu in bang ci bang hiamna ci uh leh Topa Zheishu in hi ci bang-in thu hong hil hi. Mi nih leh thum ki thu tuak a ka min-ah thu ngen-te in a ngah ding uh hi, ci in Topa Zheishu in hong hong hil zo hi. Tua a hi ciang-in mawh-na khial-na nei-te a hi zong-in up-na tawm-te a hi zong-in Tapidaw-te zak a thu hong ngen pih un, lawm-te aw. Tua a hi ciang-in Pashian in amau te kiang-ah he shuak-na thu hong heh pih ding hi a ka um hi.
_____________________________________
HONG PAI NUAM TE HONG PAI UN
A za-te khempeuh in hi thu tang ko un, Lei tung khempeuh-ah hi thu pha tang sak un.
Mi na muh khempeuh kiang lung dam thu ko un. Hong pia nuam-te hong pai un.
Sakik: A Hong pai nuam-te, a hong pai nuam-te
A mual-ah guam- ah hi thu pha tang sak un.
Lam hai-te it Pa’n hong sam kik van in-ah. Hong pai nuam-te hong pai nuam-un.
A pai nuam-te in a ngak lai ding om lo. Kong aki hon lai in lut nuam-te lut un.
Zeishu bek in a hing-na lampi a hi Hong pai nuam-te hong pai un.
A pai nuam-te a-ding thu ciam-na a om. A pai-te in mi git-na a nei ding hi.
A pai-te in a ngah ding hing tawntung-na Hong pai nuam-te hong pai un.
Vial Nang.
Mawlamein Sang Mang Pa khamtung-ah hong pai nuam in ka ki um hi. Khalkha khua a tun khit ciang-in tua bang-in a gen mawk hi. A hi hang-in a ma zhi tawh a vaihawm ma in a tel tak pi a gen zo kei ding hi. A hi hang-ina ama a zhi in hong pai in ka um hi. Thu khat a haksa lai hi. Bang a hi hiam na ci uh leh ama in talaih pa a ngah mateng in a hong pai to zo lo hi. Tu in Sang Mang pa a ngah ding a haksa mah mah hi. A hi hang-in Pashian in hong hehpih leh a dang mihing-te a sawl ding hi. Tua a hi ciang-in Tapidaw khempeuh-te in Pashian kiang-ah hehpih-na a pha tak pi na nget sak un.
Sang Mang Pa
Tu kum Insein khua Lai Shiangtho a shin mihing-te in ngah a pha ding hi. Tedim uk Shung Vial Nang, Dam Shuan, Cin bang a pai uh hi. Khalkha uk shung pan- in van lo leh sang pen-te in a pai uh hi. Mawlaik khua lai a shim mihing-te in Za Khup tawh, Mang Kam tawh, Shia Kaw tawh a pai uh hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

