TEDIM THU KI ZAK NA LAI ( The Tiddim Chin Hill News ) ZANUAZHI KHA 1924

Date:

TEDIM THU KI ZAK NA LAI

ZANUAZHI KHA 1924

The Tiddim Chin Hill News

 

Bu 5  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Shimnapi 1​​ 

 

A SHUNG A OM THU TE​​ 

  • Tedim thu ki zak na lai​​ 

  • Kih zak na thu

  • Lai Shiangtho tang thu 6

  • Peng zhu shiang​​ 

TEDIM THU KIH ZAK NA LAI​​ 

A kih pian na kum 1919

Khalkha khau​​ kha shim in a bawl hi.​​ 

Lai bawl pa------------------------------ Sang Mang Pa

A huh te----------------------------------Dam​​ Shuan leh Tun En

Kum khat ah a man hamu a hihi. Khalkha khau​​ Zanuazhi, 1, 1924.

KIH ZAK NA THU

Phalam uk Khupleeng ah Lawki mei gong khat a om hi. A tapa in Khalkha Khau​​ ah lai shin in a om hi. Tua mei gong a teek mah mah a shi dek tak hi. Meng meng in a shi ding hi ci in a up uh ciang in han a to uh hi. A hih hang in: Tapidaw ka​​ shuak​​ ding hi, a cih ciang in Tapidaw khempeuh te in a in ah kih khawm uh a​​ thua​​ nget sak uh hi. Zhing ciang a nuam tuam a a nung ciang in a dam kik hi. Tua a hih ciang in han a zang kei hi.​​ 

Autoba kha Sang Mang Pa in Phalam shia San Tun leh​​ Haul Ngo shia Lal Bawng te tawh Zahau uk leh Laizo uk ah khaul zhin hi. Mi kim khat in Pashian​​ thua​​ ngai nuam uh hi. kim khat te in a deih kei uh hi. Khau​​ nih ah mihing nga tui shung ah phum hi. Tua kha ah Mawlaik Sang Mang pa leh shia Tua Hang te in Kawl ah om khamtung te khau​​ ah zhin uh hi. Shihauang khau​​ ah mihing sawm leh nga tui shung ah phum hi.​​ 

Zashial Tapidaw giat thong in shung a​​ shuak​​ ta uh hi. Thum bek a om lai hi. Tua te in a pha tak pi a dam kei​​ hi.

Shia Aung Duai a zhi in Novemba kha ta nu a​​ shuah hi. Hih ta tawh ta te gunk a nei zo hi. A hih hang in khat a shi hi.

Kum 1922 kum in khamtung ah mihing zah nih val tui shung​​ a kih phum hi. Kum 1923 kum shung ah mihing a tawm zaw kih phum hi. Tua a hih ciang in Pashian gam a zai sem seem hi.

Novemba kha Sang Mang Pa in la bu thak Zangvun ah bawl ding in kha shuk hi. Tua bu ah la zah nih le sawm giat a om hi.​​ Tua te shung pan in leitung Tapidaw khempeuh a deih pen la a om hi. Kha nga khit ciang in a zo in kih um hi.

Kawl gam ah a gam kih uk nuam te in ni kum a kih khen uh hi. Bang hang hiam ih ci leh kim khat in Kumpi te tawh a kih pawl nuam kei uh a kim khat a hi leh: Ka ki pawl leh ka gam ah ki uk shiam zaw ding hi, a ci uh hi. A kih khen ciang in bang mah a bawl zo kei uh hi. A hih hang in tu kum a kih vaihawm kik uh a pawl khat a​​ shuak​​ kik uh hi. Amau khempeuh te in kumpi te tawh a kih pawl ding uh hi.

Tua bang mah in India gam ah gam kih uk nuam te in a kih khen uh hi. Gandi, a min nei, uk pa in a om lai tak in ama thu mi khempeuh a ngai uh hi. A hih hang in ni kum kumpi te in Gandi thong ah a khum uh hi. Tua nung ciang in kih​​ hau​​ na a khang to hi. Gandi in thong ah a om lai hi. A hih hang in upa a dang te in a​​ shuak​​ ta zo hi. Tua a hih ciang in mau a vaihawm khit uh ciang in:​​ Kumpi nu upa vaihawm a​​ shuak​​ nuam te in​​ shuak​​ ta un a ci in​​ thua​​ pia hi. Tua a hih ciang in tu kum mi tampi te in upa vaihawm kih tel nah ding a hahkat ding uh hi.​​ 

India gam ah a tawntung Musalman te leh Hindu te a kih​​ hau​​ uh hi. A hih hang in gam kih uk nah ding in upa​​ te in tua mi te a kih lem sak nuam uh hi.​​ Mi lian te a ki lem thei hi. A hih hang in mi zawng-te a hih​​ leh a ki it thei kei uh hi. Tua a hih ciang in khat vei vei kih​​ hau​​ a kih tawng uh hi. Hih mi pawl nih a ki lem zo lo leh cik mah hun in a gam ah kih uk zo kei ding hi.

Tulki gam-ah gim na tampi a om lai tak in Mudanman-te in a unau-te hehpih uh a shum 1,000,000 bang a khawm uh hi. A kem pa in tu in; Hih shum kimkhat a mang thang hi, a ci hi. a hih hang in shum kawi ah om hiam kua mah a thei kei hi.

Itali-te leh Galik-te a kih do kei uh hi. Kumpi a dang-te in a ki lem sak kik uh a Galik kumpi-te shum tampi a liu sak uh hi. Itali te a khau​​ a shut teng Galik-te a pia kik uh hi.​​ A​​ hih hang in Itali gal kap mang-te a that te a kih thei nei kei hi. A hih hang in Itali-te in Zhugosavila-te tawh a kih do dek tak uh hi. Bang ding hiam na ci uh leh amau nih-te in khaupi khat a uk nuam hi.​​ Kumpi-te a dang in a kih lem sak lai tak hi. Itali-te in amau kim kawt gam no a uk shiat nuam uh hi. Tua a hih ciang in gal do na​​ shuak​​ kik ding hi, ci in mi kim khat a um uh hi.​​ 

Sapein gam-ah mihing te in kumpi pa a it mah mah hang in a upa vai hawmte a muh dah uh hi. Tua a hih ciang in gal kap mang te in upa vai hawm a vawk khia a amuate in gam a uk sak uh hi. Kumpipa in a nial nuam kei hi.

Zamini gam shung-ah gim na a khang to hi. Gam ki shia dek tak hi. Ni dang lai in Zamini gam tak tak a om kei hi, gam neu tam pi a om hi. A hih hang in hausa pa khat a shiam mah mah a hih ciang in gam khempeuh​​ a khawm sak hi. Tu in gam neu kim khat in a ki khen thang nuam uh hi. Tua tham lo in Piancit te a shut na gam mihing kim khat te in a gam kih uk nuam uh hi. Tua a hih ciang in kih tu na, kih do na tampi a piang hi. Mi tampi a ki that hi. Mi zawng-te in​​ na a sem zo lo uh a an lei ding shum a nei kei uh hi.​​ ‘Tu kum an nei lo mihing 10,000,000 a om ding hi,’​​ ci in mihing khat a gen hi. Piancit te in gam a shut ciang in​​ ‘na sem kei un, an kong vak ding hi,’​​ ci in Zamini kumpi a ci hi. A hih hang in shum a bei ta hi. ‘Na seem kik un,’​​ a ci kik leu leu hi. A hih hang in mihing khempeu na sep na a ngah zo kei hi. Mang kang-te a kih do ma in Zamini gam in lei tung a lian pen lak ah hi hi. A hih hang in tu in gam a neu mah mah gam a hi hi.

Khat vei vei Engalan kumpipa in a ma a uk gam khempeu upa vai hawm a lian pen khawm a a kih vai hawm hi. Autoba kha leh Novemba kha a kih khawm uh hi. Amaute vai hawm na a lian pen in, na sem nei lo na sep a ngah nah ding thu leh gam dang tawh hohpih na​​ thua​​ hi hi.

Tu kum leitung tangval khempeu-te in Piancit gam ah pai uh a tai​​ kih dem ding uh hi. Mang kang te bek a hih kei hi. Tua a hih ciang in India gam shung a tha hat pen tang val a zong uh hi. Khaupi khempeu a tai a kih dem sak hi. A zo-te in Piancit ah a pai ding hi. Masang ah Amelikan te a zo hi. A hih hang in tu kum in pawl dang a zo in kih um hi.

Zapan gam-ah a kih shiat sa khau​​ a lam kik lai tak hi. Khaupi a lian pen nih a kih shia tham lo in khau​​ neu tampi a om nawn kei hi. Engalan te leh amelikan-te in shum 50,000,000 a hehpih uh hi. Zapan te in a lam dang a sa uh hi. Bang thu hiam ih ci leh Zapan te lawki te hi a Mang kang-te Tapidaw te a hi uh hi. Ei tui phum pawl Tapidaw te a sang inleh lai hil sang in leh mangte in tampi kih shia a a lam kik ding in dangka 1,500,000 a sam ding hi.

LAI SHIANGTHO TANG THU

IZET

Izet a no lai tak ah a pa Abiahang in pawi a kham hi.​​ A​​ lam lai tak in Haga ta Ishmila in Izet a zahko hi. Tua a hih ciang in Saiza in:​​ ‘Na sal nu a ta kei ta tawh a om khawm zo lo hi,’​​ a cih ciang in Abiahang in Haga sam a an le tui a pia khit ciang in a hawl khia hi. A mau pu​​ shuak​​ a gam pa lak ah vak kawi kawi hi. An leh tui a beih ciang in Haga in a ta shing kung nuai ah kawi a lei dang ah pai hi. ‘Ka ta a shi​​ na ka en ngam kei hi,’​​ a ci hi. A hih hang in Pashian in:​​ Haga aw na ta a shi kei ding hi,’​​ a cih ciang in Haga mit a tui khuk khat a mu hi.A ta tui a piak khit ciang in gam dang ah lal uh a Ismila in Eguthu nungak khat tawh teeng a ta tampi a nei hi. Ama​​ shuan leh Izet​​ shuan-te a tawntung a kih tu uh hi.

Izet kum sawm le kum nih a phak laitak in Pashian in:​​ ‘Abiahang aw, na it na tapa​​ khat bek Izet kei hong biak ding in na that in ka gen sa mual ah ka to in la na that in’, a ci hi.​​ Abiahang in,​​ ‘Pha hi, Topa, ka mang ding hi’, a ci hi. Zhing sang ciang in Izet sam a shing a​​ puak sak a amah in mei leh nam a tawi hi. A nih in lampi-ah pai lai tak-un Izet in:​​ ‘Pa aw, shing a om, mei a om, a hih hang in go nah ding kawi a om hiam,’​​ ci in a dot ciang in Abiahang in:​​ Pashian in hong pia ding hi, a gen kik hi. Mual dawn ah tun ciang un Abiahang in​​ shuang tawh tau bawl a shing a kawi khit ciang in Izet khau tawh a hen hi. A hih hang in nam la a a that dek tak ciang in Pashian in vantung mihing khat in:​​ Abiahang aw, na tapa that kei in. Nang mah in keima​​ thua​​ pha tak pi nial lo in na mang ding ka thei hi.​​ a cih ciang in Abiahang en a ling kung lak ah a tut um kih man in a mu a hih tu a go hi.

Tua nung ciang in izet a nu Saiza a shi hi. Abiahang in Lawki te kiang ah lo khat a lei nuam hi. A hih hang in amau in Abiahang a zah tak man un: Kong pia ding hi, a ci hi. Abiahang in shum a pia a tua lo lai ah​​ shuang hong​​ shung​​ ah Saiza a vui hi.

Tua lai tak in Abiahang a vuai zo hi. Tua a hih ciang a nasem pa khat sam a:​​ Nang in ka ta Izet a lawm nu komau kimkawt Lawki nungak na zong lo ding in na kih ciam in​​ a ci hi. A nasem pa in a kih ciam khit ciang in Abiahang in: Tu in ka u Nahaw khau​​ pai in la ama in kuan shung pan keima mi pawl nungak khat zong in hong paipih in a ci hi. Tua a hih ciang in zhing sang​​ ciang in nasem pa tho a kala o tuang a Nahaw khau​​ ah pai a tung hi. Khau​​ pua tui khut kiang ah a om lai tak in Pashian kiang​​ ah​​ thua​​ ngen hi.​​ Maw Pashian, tu dong in na hong hehpih zo hi. Tu in ni​​ tum dek tak a hi. Tua a hih ciang in nungak te in tui tawi ding un hong pu​​ shuak​​ caing in tui hong hehpih in ka cih ciang in tui dawn ding hong pia tham lo in ka kala o nek ding a tawi nungak in Izet lawm nu hih ding in thu hong hepih a ci hi.​​ Thua​​ nget khit ciang in Nahaw ta nu​​ Zhibeka a min nei nungak khat hong pai hi. Ama a pha​​ mah mah a a mel a pha hi. Nasem pa​​ in:​​ Ka nau aw tui hong hehpih in, a cih ciang in nungak in ama umpi lei tung ah kawi a tui dawn ding a pia khit ciang in:​​ Na kala o nek ding kong tawi ding hi,​​ a ci hi. Tua lai tak in nasem pa in Pashian hehpih na phat a:​​ Abiahang Pashin a pha hi, a ci hi. Ka nau​​ na in shung ah keima le kala o tung ding a om hiam ci a dot ciang in Zhibeka in Ka pa in ah an le lopa tampi a om hi, hong pai a ci hi. Tua lai tak amah tai a a u kiang ah thu khempeuh za sak a Abiahang nasem pa a piak sa ngun​​ leh kham a lak sak hi. Tua a hih ciang in a u pu​​ shuak​​ a nasem pa a tung sak hi. Ama in Abiahang pan in hong pai a thei uh ciang in a nuam mah mah uh hi. An a ne mah in Abiahang nasem pa in Abiahang thu khempeuh leh Pashian kiang ah thu nget na​​ khempeuh a za sak hi.​​ Tua a hih ciang in Zhibeka a ngen hi. A nu, a pa, a u a nau te in:​​ hih thu in Pashian​​ thua​​ hi hi. Ko ka nial ngam kei uh hi. Zhibeka a awi leh ka kham kei ding hi,​​ a gen uh hi.

Zhing sang ciang in nasem pa tho a: Hong ciah sak un, a cih ciang in Zhibeka in kuan te in: Khawl in, Zhibika a meng meng in la kei in a cih ciang in nasem pa in​​ Hong nial kei un​​ tu dong in Pashian hong hehpih zo hi. Ka Topa kiang ah ciah ding in thu hong pia un a ci hi. Zhibeka kiang ah​​ Tu in pai nuam na hi hiam​​ ci​​ in a dot uh ciang in ka pai ding hi a ci hi. Tua ciang in amau nih te Abiahang kiang ah ciah uh hi. Ni khat ni a tum lai tak in Izet in lo lai a vak lai tak in kala o hong pai a mu hi. Izet a hi ci in Zhibeka a theih ciang in a kum shuk a ama in ah tum a amau nupa a​​ shuak​​ uh hi. Tua a hih ciang in Izet a lung a dai hi.

Abiahanga piang zawk kum zah khat tawh kum zawm sagih tawh kum nga tawh a phah ciang in a shi hi. A ta nih, Izet, leh Ishamila te in a zhi Saiza han shung ah a phum uh hi. Tu nung ciang in kialpi a tung hi. Izet in Piliti gam ah an zong ding a pai hi. Tua gam ah lo kho a an leh shum tampi a ngah hi. Bang ding hiam ih ci uh leh Pashian in hong hehpih hi. A hih hang in Piliti hausa te a nuam kei uh hi. Izet a kihta uh hi. Tua a hih ciang in Izet in a khau​​ a ciah hi.​​ A hih hang in a ma nasem te leh Piliti nasem te a kih hau tawntung uh hi. Izet​​ in tui khut a to khit ciang in Piliti te a shut hi. A to kik leh a shut kik leu leu hi. Tua a hih ciang in Piliti hausa te hong pai a Izet tawh kih lem na​​ thua​​ kih ciam uh hi.​​ A nung ciang in tui khuk a kih hau nawn kei uh hi.

Zhibeka in ta a nei thei kei hi. A hih hang in Pashian kiang ah a nget uh ciang in a hong hehpih a nau a pai hi. Ama gil shung ah ta nih a om a theih ciang in Zhibeka a lau hi. A hih hang in Pashian in:​​ Lau kei in. Na gil shung ah mi pawl nih a om hi. Khat in a tam pi a lian zaw ding a a upa in a nau sal a piang ding hi a ci hi. Tua a hih ciang in ta a shuah ciang in a masa pen a shuak in a sen a a min Etaw a​​ phuak​​ hi. A nau a​​ shuak​​ ciang in a u khe tul a len hi. Tua a hih ciang in a min Zako a​​ phuak​​ hi.

Kum shim in Khamtung Tapidaw te in bil​​ ngong sang in ah om naupang leh nu ngak shum a hehpih uh hi. Tua mi no te a zawng mah mah a bil a​​ ngong man inah nasep na mu ding a haksa mah hi. Tu kum Sang mang Pa in Tapidaw te hehpih na a khak shuk khit​​ ciang in lai khat a ngah kik hi. Hih lai Ngul Shuan in khamtung kam a at kik hi. A nuai ah a om hi.

Kong it mah mah lawm te aw, na kiang u ah lai tawm khat ah thu kong za sak nuam hi. U te​​ naute a hehpih na lung shim tawh kote​​ ka sang in tam nah ding uh dangka 40 val nong pia uh a hih ciang in nakpi tak in nong hehpih zo uh hi. U te​​ nau te in a gamlapi a om na hih hang un kote sang ah om beng ngong te leh naupang te nong ngaihshun a hih ciang in nakpi tak in ka nuam uh hi.​​ Ko ten sang in ka lam khit uh ciang in gam khempeuh a mi pawl dang beng ngong nau pang te pil na hong shin ka deih uh hi. Mi kih shi lai pi shung pan en leng beng ngong zo mi pawl 1225 a om hi. Tua a hih ciang in u te​​ nau te inah kote shum tawh nong hehpih uh a hih ciang in kum sagi a cing mahteng beng ngong naupang te pil shin nah ding in puak leng heh pih na lian bel a hih hi. Numei no te hih ta leh pasal no te hih ta leh ngah zo leng hehpih na lian bel a hi hi. A zawng mah mah te in a shia gawl nu Chapman kiang ah lai hong at le uh cin kong pai a kong la ding hi. Ute nau te aw nong puak uh kih​​ it na thu in kote ka vekpi un ci dam in nuam sa in ka om uh hi. Ute nau te in nakpi mah in nong hehpih zo uh hi.​​ 

PENG ZHU SHIANG​​ 

Sen-te gam in Lawki gam a hih hang in Tapidaw​​ 400,000 a pha uh hi. Tapidaw te a tawm hang-un amau te lak ah mi shiam,​​ gam uk, mangte a om uh hi. Mangpi te shung pan-in gal kap mangpipa Peng Zhu Shiang a om hi.

Tua Peng Zhu Shiang in kum 1880 kum in a​​ shua​​ hi.A nu a pa te in mi zawng a hih ciang in lai a shim zo lo man in ah a let ciang in lai a shiam kei hi. Kum 1897 kum in Peng Zhu Shiang​​ in gal kap a​​ shuak​​ a Pashian thu​​ a​​ za masa hi. A hih hang in Pashian​​ thua​​ mu dah hi. Bang ding hiam ih ci leh sang mang te in zato in-ah om te a mit tang dawkkhia a shik khau lai khak ding in za a bawl hi, a ci na​​ thu a​​ um hi. Sang mang te in Pashian​​ thu a​​ hil lai tak in Peng Zhu Shiang in a bawl shia hi. Ni khat in: mihing khat in na puan a shut leh na puan ak na lak sak in, a ci na thu Sang mang pa a hil lai tak in Peng Zhu Shiang in ama sabuai a shut hi. Ama​​ khua​​ ah pul tung​​ a gal kap te in dawi hawl khiat nah ding un​​ thau​​ tawh a kap mawk uh ciang in Peng​​ Zhu​​ Shiang in sang in a kap hi.

Kum 1900 kum in Sente in mi pawl dang te leh Tapidaw khempeuh a that nuam uh hi. Peng Zhu Shiang​​ khua​​ ah mi honpi te in sang mang te that nah ding in amau in ah pai a kong khak a shu shia lai tak un sang mang nu khat amau kiang ah pai khia a: Ko sang mang te in Sente lawm te ka hi uh hi. Bang ding in hong that na hi uh hiam a cih ciang in: Ka that ding uh hi, a ci uh hi. Tua a hih leh kei hong that in ka lawm te hong hehpih in, a ci hi. Tua​​ thu a​​ zak uh ciang in amau in zhum in a ciah uh hi. A hih hang in ni tak in a pai kik uh a tua sang mang nu man a zhing sang ciang in a that uh hi. Hih bawl na khempeuh Peng Zhu Shiang mu a a tawntung a lung ngai hi. Pashian​​ thu a​​ ngai nuam zaw hi.

Tua nung ciang in Peng Zhu Shiang in kumpipa​​ khua​​ ah om lai tak in meima a vei hi. Sente zato te a bawl nah ding dangka za leh sawm giat a ngen hi. Tua a hih ciang in Mang Kang zato kiang ah a pai hi. Pashian in nang hong it a na dam sak ding in kei hong​​ sawl zo hi, ci in mang pa ci in dangka a ngen kei hi. Peng Zhu Shiang in khat vei a na kik ciang in​​ khua​​ dang Mang Kang zato pa kiang ah a pai hi.. Masa ah mang pa a gen bang in hih mang pa a gen kik hi. Hih thu te in Peng Zhu Shiang a zak ciang in a lung a nem zaw hi.

Kum 1912 kum in Amelikan​​ khua​​ pan in sang mangpipa nih te in Sente gam ah Pashian thu hil ding a pai uh hi. Peng Zhu Shiang in a lawm te tawh ngai lai tak in a um Tapidaw a​​ shuak​​ hi. Lai Shiangtho a shim khit ciang in tui shung kih phum a Tapidaw tak tak a piang hi. A ki beh lap ding hi.

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related