TEDIM THU KI ZAK NA LAI
ZANUAZHI KHA 1924
The Tiddim Chin Hill News
Bu 5 Shimnapi 1 |
A SHUNG A OM THU TE
Tedim thu ki zak na lai
Kih zak na thu
Lai Shiangtho tang thu 6
Peng zhu shiang
TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
A kih pian na kum 1919
Khalkha khau kha shim in a bawl hi.
Lai bawl pa------------------------------ Sang Mang Pa
A huh te----------------------------------Dam Shuan leh Tun En
Kum khat ah a man hamu a hihi. Khalkha khau Zanuazhi, 1, 1924.
KIH ZAK NA THU
Phalam uk Khupleeng ah Lawki mei gong khat a om hi. A tapa in Khalkha Khau ah lai shin in a om hi. Tua mei gong a teek mah mah a shi dek tak hi. Meng meng in a shi ding hi ci in a up uh ciang in han a to uh hi. A hih hang in: Tapidaw ka shuak ding hi, a cih ciang in Tapidaw khempeuh te in a in ah kih khawm uh a thua nget sak uh hi. Zhing ciang a nuam tuam a a nung ciang in a dam kik hi. Tua a hih ciang in han a zang kei hi.
Autoba kha Sang Mang Pa in Phalam shia San Tun leh Haul Ngo shia Lal Bawng te tawh Zahau uk leh Laizo uk ah khaul zhin hi. Mi kim khat in Pashian thua ngai nuam uh hi. kim khat te in a deih kei uh hi. Khau nih ah mihing nga tui shung ah phum hi. Tua kha ah Mawlaik Sang Mang pa leh shia Tua Hang te in Kawl ah om khamtung te khau ah zhin uh hi. Shihauang khau ah mihing sawm leh nga tui shung ah phum hi.
Zashial Tapidaw giat thong in shung a shuak ta uh hi. Thum bek a om lai hi. Tua te in a pha tak pi a dam kei hi.
Shia Aung Duai a zhi in Novemba kha ta nu a shuah hi. Hih ta tawh ta te gunk a nei zo hi. A hih hang in khat a shi hi.
Kum 1922 kum in khamtung ah mihing zah nih val tui shung a kih phum hi. Kum 1923 kum shung ah mihing a tawm zaw kih phum hi. Tua a hih ciang in Pashian gam a zai sem seem hi.
Novemba kha Sang Mang Pa in la bu thak Zangvun ah bawl ding in kha shuk hi. Tua bu ah la zah nih le sawm giat a om hi. Tua te shung pan in leitung Tapidaw khempeuh a deih pen la a om hi. Kha nga khit ciang in a zo in kih um hi.
Kawl gam ah a gam kih uk nuam te in ni kum a kih khen uh hi. Bang hang hiam ih ci leh kim khat in Kumpi te tawh a kih pawl nuam kei uh a kim khat a hi leh: Ka ki pawl leh ka gam ah ki uk shiam zaw ding hi, a ci uh hi. A kih khen ciang in bang mah a bawl zo kei uh hi. A hih hang in tu kum a kih vaihawm kik uh a pawl khat a shuak kik uh hi. Amau khempeuh te in kumpi te tawh a kih pawl ding uh hi.
Tua bang mah in India gam ah gam kih uk nuam te in a kih khen uh hi. Gandi, a min nei, uk pa in a om lai tak in ama thu mi khempeuh a ngai uh hi. A hih hang in ni kum kumpi te in Gandi thong ah a khum uh hi. Tua nung ciang in kih hau na a khang to hi. Gandi in thong ah a om lai hi. A hih hang in upa a dang te in a shuak ta zo hi. Tua a hih ciang in mau a vaihawm khit uh ciang in: Kumpi nu upa vaihawm a shuak nuam te in shuak ta un a ci in thua pia hi. Tua a hih ciang in tu kum mi tampi te in upa vaihawm kih tel nah ding a hahkat ding uh hi.
India gam ah a tawntung Musalman te leh Hindu te a kih hau uh hi. A hih hang in gam kih uk nah ding in upa te in tua mi te a kih lem sak nuam uh hi. Mi lian te a ki lem thei hi. A hih hang in mi zawng-te a hih leh a ki it thei kei uh hi. Tua a hih ciang in khat vei vei kih hau a kih tawng uh hi. Hih mi pawl nih a ki lem zo lo leh cik mah hun in a gam ah kih uk zo kei ding hi.
Tulki gam-ah gim na tampi a om lai tak in Mudanman-te in a unau-te hehpih uh a shum 1,000,000 bang a khawm uh hi. A kem pa in tu in; Hih shum kimkhat a mang thang hi, a ci hi. a hih hang in shum kawi ah om hiam kua mah a thei kei hi.
Itali-te leh Galik-te a kih do kei uh hi. Kumpi a dang-te in a ki lem sak kik uh a Galik kumpi-te shum tampi a liu sak uh hi. Itali te a khau a shut teng Galik-te a pia kik uh hi. A hih hang in Itali gal kap mang-te a that te a kih thei nei kei hi. A hih hang in Itali-te in Zhugosavila-te tawh a kih do dek tak uh hi. Bang ding hiam na ci uh leh amau nih-te in khaupi khat a uk nuam hi. Kumpi-te a dang in a kih lem sak lai tak hi. Itali-te in amau kim kawt gam no a uk shiat nuam uh hi. Tua a hih ciang in gal do na shuak kik ding hi, ci in mi kim khat a um uh hi.
Sapein gam-ah mihing te in kumpi pa a it mah mah hang in a upa vai hawmte a muh dah uh hi. Tua a hih ciang in gal kap mang te in upa vai hawm a vawk khia a amuate in gam a uk sak uh hi. Kumpipa in a nial nuam kei hi.
Zamini gam shung-ah gim na a khang to hi. Gam ki shia dek tak hi. Ni dang lai in Zamini gam tak tak a om kei hi, gam neu tam pi a om hi. A hih hang in hausa pa khat a shiam mah mah a hih ciang in gam khempeuh a khawm sak hi. Tu in gam neu kim khat in a ki khen thang nuam uh hi. Tua tham lo in Piancit te a shut na gam mihing kim khat te in a gam kih uk nuam uh hi. Tua a hih ciang in kih tu na, kih do na tampi a piang hi. Mi tampi a ki that hi. Mi zawng-te in na a sem zo lo uh a an lei ding shum a nei kei uh hi. ‘Tu kum an nei lo mihing 10,000,000 a om ding hi,’ ci in mihing khat a gen hi. Piancit te in gam a shut ciang in ‘na sem kei un, an kong vak ding hi,’ ci in Zamini kumpi a ci hi. A hih hang in shum a bei ta hi. ‘Na seem kik un,’ a ci kik leu leu hi. A hih hang in mihing khempeu na sep na a ngah zo kei hi. Mang kang-te a kih do ma in Zamini gam in lei tung a lian pen lak ah hi hi. A hih hang in tu in gam a neu mah mah gam a hi hi.
Khat vei vei Engalan kumpipa in a ma a uk gam khempeu upa vai hawm a lian pen khawm a a kih vai hawm hi. Autoba kha leh Novemba kha a kih khawm uh hi. Amaute vai hawm na a lian pen in, na sem nei lo na sep a ngah nah ding thu leh gam dang tawh hohpih na thua hi hi.
Tu kum leitung tangval khempeu-te in Piancit gam ah pai uh a tai kih dem ding uh hi. Mang kang te bek a hih kei hi. Tua a hih ciang in India gam shung a tha hat pen tang val a zong uh hi. Khaupi khempeu a tai a kih dem sak hi. A zo-te in Piancit ah a pai ding hi. Masang ah Amelikan te a zo hi. A hih hang in tu kum in pawl dang a zo in kih um hi.
Zapan gam-ah a kih shiat sa khau a lam kik lai tak hi. Khaupi a lian pen nih a kih shia tham lo in khau neu tampi a om nawn kei hi. Engalan te leh amelikan-te in shum 50,000,000 a hehpih uh hi. Zapan te in a lam dang a sa uh hi. Bang thu hiam ih ci leh Zapan te lawki te hi a Mang kang-te Tapidaw te a hi uh hi. Ei tui phum pawl Tapidaw te a sang inleh lai hil sang in leh mangte in tampi kih shia a a lam kik ding in dangka 1,500,000 a sam ding hi.
LAI SHIANGTHO TANG THU
IZET
Izet a no lai tak ah a pa Abiahang in pawi a kham hi. A lam lai tak in Haga ta Ishmila in Izet a zahko hi. Tua a hih ciang in Saiza in: ‘Na sal nu a ta kei ta tawh a om khawm zo lo hi,’ a cih ciang in Abiahang in Haga sam a an le tui a pia khit ciang in a hawl khia hi. A mau pu shuak a gam pa lak ah vak kawi kawi hi. An leh tui a beih ciang in Haga in a ta shing kung nuai ah kawi a lei dang ah pai hi. ‘Ka ta a shi na ka en ngam kei hi,’ a ci hi. A hih hang in Pashian in: ‘Haga aw na ta a shi kei ding hi,’ a cih ciang in Haga mit a tui khuk khat a mu hi.A ta tui a piak khit ciang in gam dang ah lal uh a Ismila in Eguthu nungak khat tawh teeng a ta tampi a nei hi. Ama shuan leh Izet shuan-te a tawntung a kih tu uh hi.
Izet kum sawm le kum nih a phak laitak in Pashian in: ‘Abiahang aw, na it na tapa khat bek Izet kei hong biak ding in na that in ka gen sa mual ah ka to in la na that in’, a ci hi. Abiahang in, ‘Pha hi, Topa, ka mang ding hi’, a ci hi. Zhing sang ciang in Izet sam a shing a puak sak a amah in mei leh nam a tawi hi. A nih in lampi-ah pai lai tak-un Izet in: ‘Pa aw, shing a om, mei a om, a hih hang in go nah ding kawi a om hiam,’ ci in a dot ciang in Abiahang in: Pashian in hong pia ding hi, a gen kik hi. Mual dawn ah tun ciang un Abiahang in shuang tawh tau bawl a shing a kawi khit ciang in Izet khau tawh a hen hi. A hih hang in nam la a a that dek tak ciang in Pashian in vantung mihing khat in: ‘Abiahang aw, na tapa that kei in. Nang mah in keima thua pha tak pi nial lo in na mang ding ka thei hi.’ a cih ciang in Abiahang en a ling kung lak ah a tut um kih man in a mu a hih tu a go hi.
Tua nung ciang in izet a nu Saiza a shi hi. Abiahang in Lawki te kiang ah lo khat a lei nuam hi. A hih hang in amau in Abiahang a zah tak man un: Kong pia ding hi, a ci hi. Abiahang in shum a pia a tua lo lai ah shuang hong shung ah Saiza a vui hi.
Tua lai tak in Abiahang a vuai zo hi. Tua a hih ciang a nasem pa khat sam a: ‘Nang in ka ta Izet a lawm nu komau kimkawt Lawki nungak na zong lo ding in na kih ciam in’ a ci hi. A nasem pa in a kih ciam khit ciang in Abiahang in: Tu in ka u Nahaw khau pai in la ama in kuan shung pan keima mi pawl nungak khat zong in hong paipih in a ci hi. Tua a hih ciang in zhing sang ciang in nasem pa tho a kala o tuang a Nahaw khau ah pai a tung hi. Khau pua tui khut kiang ah a om lai tak in Pashian kiang ah thua ngen hi. Maw Pashian, tu dong in na hong hehpih zo hi. Tu in ni tum dek tak a hi. Tua a hih ciang in nungak te in tui tawi ding un hong pu shuak caing in tui hong hehpih in ka cih ciang in tui dawn ding hong pia tham lo in ka kala o nek ding a tawi nungak in Izet lawm nu hih ding in thu hong hepih a ci hi. Thua nget khit ciang in Nahaw ta nu Zhibeka a min nei nungak khat hong pai hi. Ama a pha mah mah a a mel a pha hi. Nasem pa in: ‘Ka nau aw tui hong hehpih in’, a cih ciang in nungak in ama umpi lei tung ah kawi a tui dawn ding a pia khit ciang in: ‘Na kala o nek ding kong tawi ding hi’, a ci hi. Tua lai tak in nasem pa in Pashian hehpih na phat a: ‘Abiahang Pashin a pha hi’, a ci hi. Ka nau na in shung ah keima le kala o tung ding a om hiam ci a dot ciang in Zhibeka in Ka pa in ah an le lopa tampi a om hi, hong pai a ci hi. Tua lai tak amah tai a a u kiang ah thu khempeuh za sak a Abiahang nasem pa a piak sa ngun leh kham a lak sak hi. Tua a hih ciang in a u pu shuak a nasem pa a tung sak hi. Ama in Abiahang pan in hong pai a thei uh ciang in a nuam mah mah uh hi. An a ne mah in Abiahang nasem pa in Abiahang thu khempeuh leh Pashian kiang ah thu nget na khempeuh a za sak hi. Tua a hih ciang in Zhibeka a ngen hi. A nu, a pa, a u a nau te in: ‘hih thu in Pashian thua hi hi. Ko ka nial ngam kei uh hi. Zhibeka a awi leh ka kham kei ding hi’, a gen uh hi.
Zhing sang ciang in nasem pa tho a: Hong ciah sak un, a cih ciang in Zhibeka in kuan te in: Khawl in, Zhibika a meng meng in la kei in a cih ciang in nasem pa in Hong nial kei un tu dong in Pashian hong hehpih zo hi. Ka Topa kiang ah ciah ding in thu hong pia un a ci hi. Zhibeka kiang ah ‘Tu in pai nuam na hi hiam’ ci in a dot uh ciang in ka pai ding hi a ci hi. Tua ciang in amau nih te Abiahang kiang ah ciah uh hi. Ni khat ni a tum lai tak in Izet in lo lai a vak lai tak in kala o hong pai a mu hi. Izet a hi ci in Zhibeka a theih ciang in a kum shuk a ama in ah tum a amau nupa a shuak uh hi. Tua a hih ciang in Izet a lung a dai hi.
Abiahanga piang zawk kum zah khat tawh kum zawm sagih tawh kum nga tawh a phah ciang in a shi hi. A ta nih, Izet, leh Ishamila te in a zhi Saiza han shung ah a phum uh hi. Tu nung ciang in kialpi a tung hi. Izet in Piliti gam ah an zong ding a pai hi. Tua gam ah lo kho a an leh shum tampi a ngah hi. Bang ding hiam ih ci uh leh Pashian in hong hehpih hi. A hih hang in Piliti hausa te a nuam kei uh hi. Izet a kihta uh hi. Tua a hih ciang in Izet in a khau a ciah hi. A hih hang in a ma nasem te leh Piliti nasem te a kih hau tawntung uh hi. Izet in tui khut a to khit ciang in Piliti te a shut hi. A to kik leh a shut kik leu leu hi. Tua a hih ciang in Piliti hausa te hong pai a Izet tawh kih lem na thua kih ciam uh hi. A nung ciang in tui khuk a kih hau nawn kei uh hi.
Zhibeka in ta a nei thei kei hi. A hih hang in Pashian kiang ah a nget uh ciang in a hong hehpih a nau a pai hi. Ama gil shung ah ta nih a om a theih ciang in Zhibeka a lau hi. A hih hang in Pashian in: Lau kei in. Na gil shung ah mi pawl nih a om hi. Khat in a tam pi a lian zaw ding a a upa in a nau sal a piang ding hi a ci hi. Tua a hih ciang in ta a shuah ciang in a masa pen a shuak in a sen a a min Etaw a phuak hi. A nau a shuak ciang in a u khe tul a len hi. Tua a hih ciang in a min Zako a phuak hi.
Kum shim in Khamtung Tapidaw te in bil ngong sang in ah om naupang leh nu ngak shum a hehpih uh hi. Tua mi no te a zawng mah mah a bil a ngong man inah nasep na mu ding a haksa mah hi. Tu kum Sang mang Pa in Tapidaw te hehpih na a khak shuk khit ciang in lai khat a ngah kik hi. Hih lai Ngul Shuan in khamtung kam a at kik hi. A nuai ah a om hi.
Kong it mah mah lawm te aw, na kiang u ah lai tawm khat ah thu kong za sak nuam hi. U te naute a hehpih na lung shim tawh kote ka sang in tam nah ding uh dangka 40 val nong pia uh a hih ciang in nakpi tak in nong hehpih zo uh hi. U te nau te in a gamlapi a om na hih hang un kote sang ah om beng ngong te leh naupang te nong ngaihshun a hih ciang in nakpi tak in ka nuam uh hi. Ko ten sang in ka lam khit uh ciang in gam khempeuh a mi pawl dang beng ngong nau pang te pil na hong shin ka deih uh hi. Mi kih shi lai pi shung pan en leng beng ngong zo mi pawl 1225 a om hi. Tua a hih ciang in u te nau te inah kote shum tawh nong hehpih uh a hih ciang in kum sagi a cing mahteng beng ngong naupang te pil shin nah ding in puak leng heh pih na lian bel a hih hi. Numei no te hih ta leh pasal no te hih ta leh ngah zo leng hehpih na lian bel a hi hi. A zawng mah mah te in a shia gawl nu Chapman kiang ah lai hong at le uh cin kong pai a kong la ding hi. Ute nau te aw nong puak uh kih it na thu in kote ka vekpi un ci dam in nuam sa in ka om uh hi. Ute nau te in nakpi mah in nong hehpih zo uh hi.
PENG ZHU SHIANG
Sen-te gam in Lawki gam a hih hang in Tapidaw 400,000 a pha uh hi. Tapidaw te a tawm hang-un amau te lak ah mi shiam, gam uk, mangte a om uh hi. Mangpi te shung pan-in gal kap mangpipa Peng Zhu Shiang a om hi.
Tua Peng Zhu Shiang in kum 1880 kum in a shua hi.A nu a pa te in mi zawng a hih ciang in lai a shim zo lo man in ah a let ciang in lai a shiam kei hi. Kum 1897 kum in Peng Zhu Shiang in gal kap a shuak a Pashian thu a za masa hi. A hih hang in Pashian thua mu dah hi. Bang ding hiam ih ci leh sang mang te in zato in-ah om te a mit tang dawkkhia a shik khau lai khak ding in za a bawl hi, a ci na thu a um hi. Sang mang te in Pashian thu a hil lai tak in Peng Zhu Shiang in a bawl shia hi. Ni khat in: mihing khat in na puan a shut leh na puan ak na lak sak in, a ci na thu Sang mang pa a hil lai tak in Peng Zhu Shiang in ama sabuai a shut hi. Ama khua ah pul tung a gal kap te in dawi hawl khiat nah ding un thau tawh a kap mawk uh ciang in Peng Zhu Shiang in sang in a kap hi.
Kum 1900 kum in Sente in mi pawl dang te leh Tapidaw khempeuh a that nuam uh hi. Peng Zhu Shiang khua ah mi honpi te in sang mang te that nah ding in amau in ah pai a kong khak a shu shia lai tak un sang mang nu khat amau kiang ah pai khia a: Ko sang mang te in Sente lawm te ka hi uh hi. Bang ding in hong that na hi uh hiam a cih ciang in: Ka that ding uh hi, a ci uh hi. Tua a hih leh kei hong that in ka lawm te hong hehpih in, a ci hi. Tua thu a zak uh ciang in amau in zhum in a ciah uh hi. A hih hang in ni tak in a pai kik uh a tua sang mang nu man a zhing sang ciang in a that uh hi. Hih bawl na khempeuh Peng Zhu Shiang mu a a tawntung a lung ngai hi. Pashian thu a ngai nuam zaw hi.
Tua nung ciang in Peng Zhu Shiang in kumpipa khua ah om lai tak in meima a vei hi. Sente zato te a bawl nah ding dangka za leh sawm giat a ngen hi. Tua a hih ciang in Mang Kang zato kiang ah a pai hi. Pashian in nang hong it a na dam sak ding in kei hong sawl zo hi, ci in mang pa ci in dangka a ngen kei hi. Peng Zhu Shiang in khat vei a na kik ciang in khua dang Mang Kang zato pa kiang ah a pai hi.. Masa ah mang pa a gen bang in hih mang pa a gen kik hi. Hih thu te in Peng Zhu Shiang a zak ciang in a lung a nem zaw hi.
Kum 1912 kum in Amelikan khua pan in sang mangpipa nih te in Sente gam ah Pashian thu hil ding a pai uh hi. Peng Zhu Shiang in a lawm te tawh ngai lai tak in a um Tapidaw a shuak hi. Lai Shiangtho a shim khit ciang in tui shung kih phum a Tapidaw tak tak a piang hi. A ki beh lap ding hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

