TEDIM THU KI ZAK NA LAI ( The Chin Hills News) MAT KHA 1923

Date:

TEDIM THU KI ZAK NA LAI

MAT KHA 1923

The Chin Hills News

 

Bu 4  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Shimnapi-3

 

A SUNG A OM THU TE

  • Tedim thu ki​​ zak na​​ lai

  • Ki​​ zak na thu

  • Lushei tapidaw te shivuaji thu​​ 

  • Sanda Shing nung tak na thu 13

  • Tawngpila khua Jeshu shuak ni pawi kham na thu

  • Bawng an kuang shung ah om ui thu​​ 

 

TEDIM THU KI ZAK NA LAI

A ki pian na kum 1919

Khalkha khua ah kha shim in a bawl hi.

Lai bawl pa--------------Sang Mang Pa

A hu te------------------Dam Shuan, Tun En

Kum khat ah a man hamu a hi hi.​​ 

Khalkha khua------------Mat kha 1, 1923

______________________________________________

 

KI ZAK NA THU

Ni kum Amelikan gam shung ah pu tek khat a shi hi. Ama a pian nung sang kum 134 phaa a shih ma in leitung ah a khan sawt a tek pen a hi hi. A ji in a pian nang sang kum 34 bek a pha a a ta la tum pen shuak sang kum 4 bek a pha hi.

 

Ni kum in Engalan Kumpipa in Izalan gam khak a Izalan te amau gam shung ah thu khempeuh a uk uh hi. A hih hang in gam dang hopih na, shik khau leh gal do na ding Engalan​​ kumpipa in a uk lai ding hi. A hih hang in mi kim khat in thu khempeuh a uk khin nuam uh hi. Tua​​ a hih ciang in Izalan te amau mah a ki do uh hi. Kumpi te tawh ki pawl nuam te nakpi a tam zaw hang in mi dang te a hang mah mah uh hi.  ​​ ​​ ​​​​ 

 

Zamini te in gal do na a lio ding a lio nuam lo uh a hih ciang in Piancit te ading haksa ding hi. Zamini te in Piancit gam ah khua lian khua neu tampi shu gawp uh a tua khua bawl thak na ding Piancit te in Zamini te dangka a sam ding uh hi. Tua tham lo in Piancit te in dangka tampi a ba uh ahih ciang in tua a lei ba​​ loh na ding a mu zo kei uh leh bang a cih ding uh hiam a ki thei nai lo hi. Engalan leh Itali te in Zamini te a hehpi a kum nih bang lio lo in a om sak nuam uh hi. A hih hang in Piancit te leh Belzamte in a ngak nuam lo uh hi. Tua a hih ciang in Piancit te ih Zanuaji kha in Zamini gam lang khat a shut hi. Zamini te in do ​​ thei in midang te in a up hang in thau te, miakpi te a neih lo man ina a do zo kei uh hi. Piancit te a shut na​​ gam a neu hang in lei​​ shung ah shuang mei hol tampi a om a hih ciang in a juak leh dangka tampi a khang ding uh hi. Tu lai tak in gam te in shuang mei hol tampi om na​​ gam a nei kei uh leh a lian a shuak zo kei hi. Ni kum lam Pulan te in Zamini te shuang mei​​ hol gam lang khat a lak sak uh hi. Tu in Piancit te in lang khat a la leu leu uh hi. Tua a hih ciang in Zamini te a ding haksa dinghi. A lio ding u bang ci lio ding u hiam ki thei nai lo hi. Mang Kang te le Tulki te ki lem na ding a vai hawm lai uh hi. Khat vei ki lem zo lo in a ki khen dek tak hi. A hih hang in a vai hawm kik​​ uh hi. A hih hang in thu khat bek a ki tuak nawn lo hi. Hi thu in Mang Kang kam in Kapituleishan a hi hi.​​ Kapituleishan in a hi hiam. Tulki te in thu khen a shiam nai lo a hih ciang in amau gam shung ah Mang Kang te thu nei a om leh amau thu khen mang te kiang ah a pai uh hi.​​ Tu in Tulki te a kipha sak manun a gam shung ah mihing khempeuh ​​ khen sak nuam uh hi.

 

Lushia gam pan in thu man thu tak zak na ding a haksa hi. Mi kim khat in: Lushia gam a shi dek tak hi, gim na vi ve a thuak uh hi a ci uh hi. A hih hang in​​ mi kim khat in: A hi kei hi. Lushia​​ gam shung ah gim na a tam hang in ni dang sang in a nuam zaw hi a gam uh​​ shia​​ nawn lo ding hi, a ci leu leu uh hi.

 

Lushia gam ah​​ kumpipa a man lai tak in gam shung ah ama ngei na bang in Pashian pai ta hen, ci in thu a pia hi. A ma in Tapidaw tak tak a hi lo ciang in Tapidaw te a ding a haksa​​ hi a amau in dan tam veipi a thuak uh hi. A hih hang in kumpi pa shih khit ciang in gam uk te in thu khat a pia leu leu hi. Mihing khempeuh in a lung kim na bang a ut bang tek in Pashian a hih hang in dawi a a​​ biak khit ciang in mihing tampi Tapidaw a shuak hi. Khua shung khat ah Nipi ni khat in mihing 3000 val tui shung ah kiphum hi.

 

Tu kum Tawngpil sang nau pang 17 in lai dot na a zo uh hi. Ni kum ciang in tan thum lai shin ding a om ding hi. Lushei te lai a shin leh sang naupang tam a om ding hi. Tu kum Lushei gam ah an a ki hau mah mah a hih ciang in kua mah in an lei nuam lo hi. Mi kim khat in Kawl ah a lal nuam ciang in a lal zo lo uh hi.

 

________________________________________________

LUSHEI​​ TAPIDAW TE SHIVUAIJI THU

 

Tu lai tak Kawl gam ah Lushei Tapidaw 200 bang a om hi. A Shia pa uh Tua​​ Hang longal Kham Tung pau thei khat bek a om lo hi. Tua tham lo in amau in tui phum Shia a nei kei uh hi. Tua a hih ciang in Lushei upa​​ te in Mang Pa kiang ah pai a: Topa ko in tui phum Shia dei ka hi uh ciang in tua hang tui​​ phum shia in hong kawih sak leteh​​ ka lung uh a dam ding hi, a ci uh leh Sang Mang pa in: Note in Kham​​ Tung kam thei lo na hi uh ciang in Shivuiji khat na piang sak un. Tua​​ na piang uh leh tua hang tui phum shia in ka kawih ding hi,​​ a ci hi. Tua a hih ciang in tu kum Zanuaji kha 26, 27, 28 ni sung Lushei shivuaji Kapa khua ah a tung hi. Khua nga pan in LusheI​​ Tapidaw 150 bang a pai uh hi. Tua tham lo in Tawngpila mi, kawl Tuimui te in zong hong pai uh hi.​​ 

 

Kapa khua ah sang in a om lo hang in Tapidaw te in khat lam uh a jin khempeuh an a vak uh hi. Lushei te in la a sak uh ciang in khuang a tum uh a hih ciang in jin te in khuang​​ hong pua uh a thum a om hi.

 

Ni 26 ni in mihing te in thu a hil bek hi. Jing sang ni shun, ni tak in a ki khawm uh a mi khat in thu a hil hi. Shia khat bek a om hang in mi khempeuh thu hil a shiam kim uh hi. Tua a hih ciang in thu hil ding mi a​​ mu hak kei hi. Zan ciang in mi kim khat in in khat ah ki khawm uh a zan khua vak in la sa in thu ngen in a om uh hi.

 

Ni 27 ni in in shun lai tak in thu a vai hawm uh hi. Tapidaw khat a ji in tangval tawh mawh a hi lam a pasal in a thei ciang in a lei na a man a ngen kik hi. Tapidaw te in hi thu a khen zo lo a hih ciang in upate leh Sang Mang pa a khen sak uh hi. Nai khat bang a hopih khit uh​​ ciang in​​ a​​ thu uh ki tuak lo a upa​​ te in: Sang Mang pa thu hi ta hen,​​ a ci uh hi. Tua ciang in Mang Pa in: A ji a mawh khit ciang in pasal in heh mah mah a a sam a sat a hih ciang in a​​ ji tung ah a khial kik hi. Tua a hih ciang in bang mah ngah kik kei leh hawi in ka um hi, a ci hi.

 

Piatana nih bek a kawi uh hi. Thu khat in Kawl mihing te in Zo ju a duh mah mah uh hi. Tua a hih ciang in Tapidaw kim khat in ju ne lo pi ju sa in Kawl mihing te a juak nuam uh hi. A hih hang in Tapidaw te in: Ju ne lo pi ju sak ding in ki lawm lo ta tak hi, a ci uh hi. Thu nih na in, Kawl hausa te in thu a khen ciang in gal guk piate​​ in​​ zu​​ sa thei hi. Tua a hih ciang in Tapidaw kim khat in galguk a pia nuam hi. A hih hang in a dang Tapidaw khempeuh in ki lawm a sa kei uh hi.

 

Ni pi ni shun lai tak ah Shivuaji in shia Tua Hang tui phum shia a kawih uh hi. Tua Hang in Lushei gam pan in Tapidaw a shuak a ji a nei hi. Kawl ah a tung khit ciang in lai shiam pen a hih man ina Lushei Tapidaw te in amau shia pa in a kawih uh hi. Kham Tung shivuaji in ama kha shum a pia hi. A hih hang in ama in tui phum shia a hi kei hi. A masa pen in ama in Tapidaw shuak na thu a gen hi. Anung ciang in Pashian nasep na thu a gen leu leu hi. A tawp na in ama thu up na thu a gen hi. A gen khit ciang in thu tawm a dong uh hi. A thu dot na a haksa mah mah zong in Tua Hang in a tel tak in a dawng kik thei hi. Tua a hih ciang in Tapidaw te in a hawi kim uh a tui phum shia​​ shuak ding a ki lawm hi, ci in Sang Mang pa in a lu tung a a khut nga a thu a nget khit ciang iin: Ama in tui phum shia pa a hi, a ci hi.

 

A nung ciang in Tapidaw shuak thak tui phum ding 10 a om a hih ciang in tua mihing te Tapidaw te mai ah ki khawm sak a sang mang pa in tui kiphum na a khiat na thu tawm a gen khit caing in gun pi ah pai uh a tui shung ah a phum hi. Ni kai caing in Tapidaw te in leng ga tui leh kho mun a ne khawm uh hi.

 

Lushei Tapidaw te in Kham Tung shivuaji shung ah a om lai ding hi. Kham Tung kam a thei te in Kham Tung Shiavuaji ah hong pai ding uh hi.

 

 

_______________________________________

SANDA SHING NUNG TAK NA THU 13

 

Sanda Shing in Tebet gam ah a khual jin lai tak in mual a sang bel shuang hawm shung ah a shi mateng ah Pashian thu lung ngai ding​​ mi​​ shiangtho a zong tawntung hi. Mi om na tawh a kih gam la​​ Himavuanta mual dawn shuang hawm shung ah a min Kalash Malalashi mi shingtho khat a om hi. Ama om na kiang nai Buda sang in khat a om hang in kua mah in a om kei hi. Ni khat Sanda in shuang hawm shung ah mihing guh a mu hi. Tua pa in mi shiangtho hi a Pashian thu a lung ngai lai tak a shi hi.

 

Kum 1912 kum in Sanda Shing in tua gam shung ah mi shiangtho mu nuam in a vak kawi hi. Tua gam et na ding a hawi mah mah hang in lam om lo a a haksa man in Sanda Shing in a gim mah mah hi. Ni khat shi dek tak lam a pai lai tak in bang mah thei lo in lam khial in a gam mang hi. A tho kik ciang in shuang hawm lian mah mah mu a tua kawm hawm shung ah Malalaishi Pashian thu lung ngai a tu a mu hi. Tua mi shiang tho pa a tek mah mah a a sam sau mah mah​​ a hih ciang in ganhing tawh ki bang zaw hi. Mi shiang tho ka mu hi, ci in Sanda Shing in a theih ciang in a lung dam mah mah a kam khat pau hi. A aw shiang tho pa in a za a khua dak leh Samda Shing mu a: Khuk din in thu ngen ni a ci hi. Ama in thu tampi a nget khit ciang in Jeshu a min tawh a tawp hi. Tua nung ciang in Malalishi in lai bu lian khat lem a Mate Lai Shiangtho a shim hi. Tua lai bu in Galik kam tawh ki at a lui mah mah hi. Tua a Laishiangtho in a tung masa bel sang mang pa tung pan in a ki ngah hi. Tua sang mang pa in Sapeng mi hi aa neu lai in a gi kei mah mah hi. A hih hang in Tapidaw a shuak khit ciang in leitung mihing khempeuh kiang ah Pashian thu a gen nuam mah​​ mah​​ a hih ciang in India gam, sen te gam leh a dang gam khempeuh ah pai in Pashian thu a hil hi. Ama in khua khat a sawt vei tam lo a hih ciang in mihing te Tapidaw a shuak kei uh hi. A hih hang in ama gamtat napha in mi dang te a han shua hi. Tua sang mang pa a shih zawh​​ sawt mah mah a hih ciang in Malalishi in a tek mah mah ding hi. Tua lai tak in Malalishi in Sanda Shing kiang ah a nuntakna thu a hil hi.

 

Ama in Egutu gam a shuak a a nu te a pa te in Masalman mi a hi hi. A neu lai in Masalman ngeina jui a biak na khempeuh a shiam hi. A pian zawk kum 30 a phak ciang in thu lung ngai ding in leitung nu-shia in sang in shung ah a om tawn tung hi.​​ Masalman lai shiangtho a shim ciang in a lung a dam lo in a dah mah mah hi. Tua lai tak in mi siangtho khat in Pashian thu hil ding in Egutu gam a tun thu a za hi. Tua a hih ciang in ama in shiangtho pa kiang ah pai a Pashian thu um in a shia pa khual jin​​ na teng a jui hi. Malalishi in Pashian thu a thei tel tak khit ciang in ama thu bang in Pashian thu a hil thei na ding a shia pa in thu a pia khit ciang in ama in sau vei pi a vak kawi kawi in Pashian thu a hil hi. A hih hang in a tek ciang in Pashian thu a lungngai ding in mual dawn ah a kah to in Sanda Shing mu na mun ah teng hi.​​ Tua shiangtho pa in sawt veipi a om lai tak in gampalak ah an mu na ding a shiam hi. Sanda Shing in a muh ciang in a khua dam in a shi dek tak hi. A hih hang in mi shiangtho pa in shing na khat a pia a tua a nek a a pum a sa pah hi.​​ 

 

Sanda Shing in tua mi shiangtho pa sawt veipi thu ki kum a hih ciang in mi shiangtho pa tung pan in thu lam dang tampi a thei hi. Mi shiangtho pa in a mang shung ah thu lam dang tampi thei zawh a hih ciang in a thu lai shung ki gel leh mi dang te in, Laishiang tho tawh ki bang a sa ding uh hi. Ama in thu gente na tawh thu hil a hih ciang in a khiat na thei ding in a haksa mah mah hi. Sanda Shing in tua pa thum vei a hopih zo na pi a hawh nuam lai hi.

___________________________________

 

TAWNGPILA KHUA JESHU SHUAK NI PAWI KHAM NA THU

 

Shia Tang Cin naupa Zalian in ei Topa Pashian lung dam na pi bawng khat tawh vawk sa tawh, tang tang ip li tawh, Tapidaw te a pia hi. Tua a hih ciang in ni nih an ki vak hi. A ne mihing te in a lungdam mah mah uh hi.

 

Tua nung ciang in a dang mi te in dangka 16 ki khawm uh a tua dangka in niang tui le​​ mol na​​ in ki bawl hi.​​ 

 

Disemba kha ni 24 ni n​​ itak khua mial ciang in a in tek leh a lam tek ah khuai mei a vak hi. A nung ciang in a khua mial a Tapidaw te in ki khawm uh a la sa uh hi. Zan kim nai sawm leh nai nih ciang in Lian Bia in Pashian Tapa Jeshu shuah na thu a gen hi. La sa a khua vak dawng in a om uh hi.

 

Jeshu shuah ni jing sang a Hang Zal in leitung lungdam na thu a gen hi. Tua nung ciang in kawl te leh Kawlpi khua pan hausa pa tawh sang shia te tawh mi tampi hong pai a hih ciang in mol na ki bawi hi. Ni tak lam nai khat ciang in shia Mang Kam in Pashian ei leitung mi hong hehpi na leh hong it na thu a hil hi. A hil khit ciang​​ in Tapidaw te khat leh khat ki it na a ki pia na a shia pa in a hawm hi. Ni tak khua a mial ciang in hausa pa Lei Mung in Topa Pashian le Tapa Jeshu ei leitung ah nawp na hong piak na​​ ah thu a gen hi. A jing ciang zong in a tampi mol na ki bawl lai lai hi.​​   ​​ ​​ ​​​​ Kang Kam.

___________________________________________

 

BAWNG AN KUANG SHUNG AH OM UI THU

 

Khat vei bawng in gampalak ah a om lai tak in ui khat in ama an kuang shung tum a i-mu hi. Bawng in a ciah​​ ciang in kuang shung a om lopa ne ding a ki thawi hi. A hih hang in ui in bawng a pet hi. Tua a hih ciang in bawng in: nang in bang hang in hong pet na hi hiam. Nang ui na hi na pi in lopa na ne zo lo hi. A hih hang in keima in nek ding na awi lo in na hong pet hi, a ci hi.

 

Tua ui bang in lei tung ah mihing tampi a om hi. Amau in a zo zo lo leh mi dang te a zaw lo nah ding in thu a shialh sak thei hi. Mang kang te in tua mihing, bawng an kuang shung ui ahi, a ci hi. Nau pang kim khat in a kidem lai tak in a zo kei uh a heh uh a a tawp uh hi. Mi kim khat in mi dang a lungdam na a mu ciang in a lung dam lo, a a heh uh hi. Mi kim khat in jum in pan in thu a zo lo leh a heh mah mah a lei dang a lal nuam hi. Mi kim khat in upa a hih bang in hausa a hih hang in a shuak zo kei leh hausa leh upate a gen shiah uh hi. Tapidaw kim khat in a dang Tapidaw kiang ah khial na a thuak leh a taw pai hi, Pashian thu a um nawm lo hi. Meimiu khua a pai gal kap kim khat in meng meng in bu pa a shuak lo ciang in a heh in a tawp uh hi. Tua mihing khempeuh in bawng a pet ui tawh ki bang hi. Amau in a zo zo lo a hih ciang in mi dang te a zo lo nah ding in a shia sak nuam hi.

 

Pashian thu bang a hi hiam. Pawlu in hi bang a ci hi: Tapidaw te in pum khat tawh ki bang hi. Tua a hih ciang in pumpi na khat in a dah leh a dang khempeuh in zong a dah ding hi, na khat in a lung dam leh a dang nate in zong a lung a dam ding hi, a ci hi. Tua a hih ciang in Tapidaw shung pan in tua ui tawh ki bang a om thei lo hi. Tapidaw te in khat leh khat a ki it ding hi, khat leh khat a ki eng kei ding hi. Jeshu in leitung ah a om lai tak in mi zawng bang ma a om hi Ama tung ah mi tampi a om hi. A hih hang in a tawp pen in Jeshu in​​ van​​ leh lei​​ uk pa a shuak hi. Tua ma bang in Tapidaw te in tu lai tak a lung ki niam leh a nung ciang in lung a dam ding hi.

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related