TEDIM THU KI ZAK NA LAI
EIPI KHA 1923
The Teddim Chin Hills News
Bu 4 Shimnapi 4 |
A SUNG A OM THU TE
Tedim thu ki zak na lai
Ki zak na thu
Sanda Shing nung tak na thu 15
Tapidaw te luah na ding hi
Khang lam sang mang te khual zin na thu
TEDIM THU KI ZAK NA LAI
A ki pian na kum 1919.
Kha shim in Khalkha khua ah ki bawl hi.
Lai bawl pa ------ ------ Sang Mang Pa
A hu te ------ ------ Dam Shuan, Tun En
Kum khat in aman hamu a hi hi.
Khalkha khua ----- ------ Eipi kha 1, 1923.
________________________________
KI ZAK NA THU
Pibuazhi kha ni 18 ni ah Sang Mang Pa in Luang Ei Tapidaw shuak thak 7 tui shung ah phum hi. A dang 20 bang in Pashian thu a um uh hangin a nung ciang a ki phum ding uh hi.
Mi kim khat in s, sh, z, zh, a ki zang na ding a thei kei uh hi. Hih bang in a ki zang hi. A, e, o, aw a mai lam in s leh z a ki at ding hi. A hih hang in ei, I, u mai lam sh leh zh a ki at ding hi. Masa ah j ki at nawn kei hi. zh a ki at ding hi. Bang ding hiam i ci leh Lushei ngeina tawh a ki tuak zaw hi.
Khamtung mihing te in nambat thu a ki kim thei kei uh hi. Tua a hi ciang in Thu ki zak na Lai shung ah a nung ciang in a nuai ah ki at bang in i zang tawntung ding hi. Khamtung mihing te in hi thu bang a zui uh leh a haksa kei ding hi.
1---------------------khat
10-------------------sawm
100-----------------za
1000---------------tul
10000-------------then
100000-----------sang
1000000---------mak
Mang Kang te in shik taw laibu a bawl zawh kum 600 a pha hi. A bawl masa pen pa in Lai Shiangtho 30 a bawl cil hi. Tua a hi ciang hih laibu mihing te in a deih mah mah hi. Tua laibu 30 shung pan in 11 bek a om lai hi. A hi hang in tua lak pan khat bek a ki cing hi. A dang te a hi leh lai dal kim khat a mang hi. A ki cing sa in Zamini gam shung ah a om hi. A hi hang in amau in dangka a sam mah mah a hi ciang in tua laibu a zuak ding uh hi. A man bang zah ki ngah ding hiam ki thei kei hi. A hi hang in khat vei a ki cing lo laibu a zuak ciang in dangka 1, 500, 00 a ngah hi.
Lushei gam shung ah mi kim khat in bong lo a kho uh hi. Hih lam uk Khamtung ah a hi leh zang lei tampi a om hang in mi in tu bek tawh a kho uh hi. A hi hang in tu kum lawi lo kho ding in Tapidaw khat a ki pan ding hi. A hawih thei leh mihing tampi te in a kho ki um hi.
Khua a ciah sak shia Caw Ken in a khua a cia shuk hi. Ama in Khuasak khua kum nih a om zo hi. A hi hang in letmat thu a ngah nai kei a hi ciang in lai a shin kik ding hi. Khuasak khua a om lai tak in tel tak pi a hil a ama sang naupang a tampi te in a shiam uh hi.
Khalkha shia Aung Duai a zhi te a ta te in Khalkha khua ah tung kik zo uh hi. A pai to uh lai tak in gim na tampi a tuak uh hi. Tua a hi ciang in a ci dam in a tung kik a hi ciang in a mau in a lung a dam uh hi.
Hual Ngo Tapidaw te in ngeina thak khat a nei uh hi. Shiate in lawki te khua a pai uh ciang in mihing te in a ki khawm nuam kei uh hi. Tua a hih ciang in Tapidaw te om na khua ah shivuaiji no a tung sak u hi. Tapidaw tampi a pai uh a lasa a pha man ina lawki tampi te in a ki khawm a Pashian thu a za uh hi. Tu kum amau te in Saek khua, Vangva khua, Tuidil khua leh Bapi khua ah Shivuizhi a tung sak uh hi. Bapi khua ah mihing sawm nih bek a ki khawm uh hi. A hi hang in Vangva khua za khat bang a shuak uh hi. Lushei Tapidaw te in zong hong pai uh hi. Tua khuapi ah sang in a omlo hang in mihing te in Tapidaw te in shung ah ki khawm uh hi. Lawki tampi te in Pashian thu a za uh hi. A hi hang in Tapidaw a sang uh hiam. Vangva khua pan in Satawm khua mi in Tapidaw a shuak hi. Sa-ek khua ah shuak a om hi. A hi hang in Bapi khua Tapidaw a shuak nuam a om lo hi. Tua bang mah in a dang Tapidaw te in Shivuai no a tung sak leh a pha in ki um hi.
Piancit-te in Zamini-te gam lang a shut uh hi. Mihing-te in a lung-ngai bang-mah-in a gal do lo uh hi. A hi hang-in a ki shut-na gam shung-ah kua ma in piancit-te na a sem nuam lo uh hi. Shuang mei hol a sem mihing-te in a tel tak pi in a sem kei uh hi. Khat vei vei piancit gal kap-te leh zamini mi zawng-te in ki tawng uh a mihing ki that thei hi. A hi hang-in kua mah in ki lem nuam kei hi. Piancit-te in shuang mei hol vek pi a la a hi ciang-in Zamini-te in anei kei uh a mau in na a sem zo kei hi. Tu in Zamini-te leiba akhang sem sem a cik mah hun in a lo zo lo in mihing-te in a um hi. Tua a hi ciang-in mang kang khua shung-ah lung man-na thu bek a om hi.
Mang kang-te leh tulki-te in ki lem na-ding in kha nih a vai hawm uh hi. Khat vei vei aki tawng dek tak hi. A hi hang-in a vai-hawm kik uh hi. A hi hang in ki lem na thu a at khit ciang-in Tulki-te ina letmat a at nuam kei uh hi. Bang ding hiam i ci leh amau in a deih-na teng a ngah kei uh hi. Lushia-te in tulki-te a huh uh a letmat at lo na-ding in a han shuah hi. Tua ahi ciang-in tulki-te in mi dang-te tawh a ki lem lo a hi man-ina bang a shuak ding hiam kua-mah a thei kei hi.
Izalan khua-ah thu pha zaw a piang hi, masa bang-in mihing-te in a ki do lo uh hi. A hi hang –in a man tak pi nuam-na a piang nai kei hi.
Zhuda mihing-te in amau pu-te pa-te khua- ah ciah lai uh hi. Amau in hil sang in tam pi a lam uh a Pashian sang inpi a lam kik ding in a lung ngai uh hi. Topa Zheishu a el sak shiampi-te leh upa-te pawl a piang sak kik hi. A hi hang-in tapidaw-te leh musal-man-te in a lung a dam kei uh hi. Zhuda-te in amau gam a shut ding hi, ci in a ngai shun uh a hi ciang-in a he uh a khat vei vei a ki kum uh hi.
______________________________________
SANDA SHING NUNTAK NA THU
Kum 1918 kum in sang Mang pa khat in: India gam shung-ah mi Lian-te pawl lak pan mihing gam tampi- te Pashian thu a um shim uhhi, ci in ka lung ngai hi; a ci hi. A hi hang in sanda shing in hih mihing a om tak tak a lang sak hi. Bang ci in a ki lang sak hiam I ci leh ama in a kual zhin lai tak-India mi shiangtho puan a shil tawntung hi. India mihing-te in mi shiangtho a zahtak mah mah uh a sanda puan a mu ciang-in ama thu a tal tak pi ngai uh a ama tawh pha tak pi a hopi ngam uh hi. Kum 1912 kum-ah sanda shing in sadakhua-ah a tun ciang-in mi shiangtho pawl khat a mu hi. Ama in tua mihing-te tawh a hopi lai tak in Pashian a bia shim mi pawl a hi ci in a thei hi. Amau in 24,000 a pha uh a vai khua a om uh hi. Tua-te shung pan-in 700 te in thu hil –te a hi uh mi dang-te in nasem pawl a hi hi.
Tua mihing-te in tui shung a ki phum uh a leng gah tui leh an lum Tapidaw ngeina bang-in a ne uh hi. Shun lai tak in Pashian bia ding in a ki khawm ngam kei un a zhing tung in Hindu bia-na in tawh ki bang in shung-ah ki khawm uh a Pashian a bia uh hi. Sanda shing in hih mihing-te kiang-na hehpih-na tampi a mu zo a khat vei ama in Nepal gam shung-ah thong in shung-ah ki khum a ashi dek tak khit ciang-in a dam sak kik uh hi. Amau in ki khawm uh ciang-in Lai Shiangtho a shim uh a thu hil-te in a khiat-na thu a hil hi. A thu a nget uh ciang-in lei-ah a bawk uh hi. Tua tham lo in amau in Thu Ki Zak Na lai a nei uh hi. Amau shung-pan shum hau tampi a om a thu hil te khual zhin ding-in tampi a huh uh hi. Sanda Shing in a mau ki khawp na a tum zo a amau in a ki lang in Pashian bia ding-in nakpi a han shuah a amau in : ‘A nung ciang-in na ci bang in ka bawl ding uh hi,’ uh hi.
Sanda Shing in khat vei thu a a hil lai tak in mihhing-te in: “Nangma deih uh hang-in na thu ka ngai nuam kei uh hi. Hih khua shung thu hil pa khat kiang-ah na hawh leh ka deih uh hi,’ a ci uh hi. A hi hang-in mihing tampi-te in tua thu hil pa thu ngai nuam a hi man-in nithum shung pan in Sanda in ama a ki shi zo kei hi. A hi hang-in a nung ciang-in a ki shi a a hopi lai tak in thu hil pa in Tapidaw a hi ci in a thei hi. Ama in: ‘Ka nau, nang leh keima nasepna a ki khat hi,’ a ci ciang-in sanda in: ‘Tua a hi leh bang ding in Zeishu thu na hil lo hiam,’ a gen hi. Thu hil pa in: ‘Lo kho ma in khaici vawh mihing khat a om hiam. Tu in keima in tua-te kiang-ah thu man ka hil hi. Amau in a deih khit ciang-in Zeishu thu ka hil ding hi.Tu kum mi lian mihing sawm leh nih-te tui shung-ah ka phum hi,’ a ci hi .Tua ciang-in ama Lai Shiang Tho a mu sak hi.
Khat vei Sanda in khua khat shung-ah a om lai tak in Pashian a bia shim mi pawl-te in amau bia-na in shung-ah a lak hi. tua in shung-ah amau laibu khat a om hi. Hi laibu shung ah tang thu khat a om hi. Tua thang thu in: ‘Topa Zheishu in a shuak lai tak in ni shuak-na lampan a bia ding hong pai mi thum lak-ah khat in India gam-ah hong pai a Zheishu thu a hil hi. A nung ciang-in Zheishu in a nasem lai tak-in Zhezhuasalen khua-ah a pai kik a Zheishu a mu hi.’ Khat vei Zheishu a nungzhui-te in: ‘Topa, tu ni ei tawh a ki pawl lo mihing khat in na lam dang-na a bawl ka mu uh ciang-in ka kham uh hi,’ a ci uh hi. Tua a kham pa in ei mi pawl a hi hi, ci in lai shung ah a ki at hi. Tua ni pawl-te in a masa-ah nakpi in Pashian thu a hil ngam kei hi hang-in India gam a tung cil sang mang pa kam shung pan-in a Pashian thu a zak kik uh ciang-in a up-na a lian a Tapidaw shuak sak nuam uh hi.
__________________________________________
TAPIDAW TE LUAH NA DING THU
Masa-ah unau nih a om hi. Upa in in luah pa a hi hi. A hi hang-in ama in in luah na ding thu a lung ngai lo a muda hi. A hi hang-in a naupa in a lua na ding thu a ngaishun tawn tung hi. Ni khat upna in sabet-na pan a ciah a a gil a kial mah mah hi. A naupa in an a huan lai tak hi. ‘An hong pia in,’ ci in a naupa kiang-ah a nget ciang-in: ‘In luah na-ding thu nong piak leh an kong piak ding hi,’ a ci hi. Upa in in luah sang-in an a duh zaw a hi ciang –in: ‘bang pha mawh kei, kong pia ding hi,’ a ci ciang-in a naupa in an a pia hi. Tua a hi ciang-in unau-te a pa a shi khit ciang-in naupa in in a luah hi. A upa in a he mah mah a naupa a that nuam hang-in in a luah zo kei hi. Ama in a nawp-na thu a muh dah hi, a deih kei hi. Tua a hi ciang-in in luah na-ding in a ki lawm kei hi.
Hi thu in Tapidaw-te lung ngaih ding a hawih hi. Bang ding hiam I cih leh Tapidaw-te in in luah te a hi uh hi. Zawhang Lai Siangtho shung pan-in: ‘Ama thu a um mihing-te in Pasian tapa-te shuak ding in Zheishu in thu a pia hi,’ a ci hi. Pawl in: ‘Eite in Pashian in luah pawl ka hi, Zheishu tawh in luah ding mi ka hi uh hi,’ a ci hi. Tua a hi ciang-in Tapidaw-in Pashian in luah pa-te a hi uh leh leitung khempeuh amau in a nei ding uh hi. Shial a hi bang in, shing kung a hi bang in, gam a hi bang-in a ki mu sa teng a ki ngaih-shun sa teng a luah ding uh hi. Zheishu in: “Lung ki niam sak-te in thu pha a ngah ding uh hi. Bang ding hiam i cih leh a mau in leitung a luah ding uh hi, lo a hing sa a et uh ciang-in a eng zo kei ding hi. Bang ding hiam i cih leh amau in tua-te khempeuh a luah ding uh hi, hih teng Phashian na-te a hi hi. Eite in shum pha bang ih bawl hiam, in pua lam ih kawi mawk hiam, ih kem kei hiam. A hi kei hi, a pha tak pi shik kuang sung-ah ih kawih a ni shim in hih shum ih ngaihshun hi. Hih shum a bei leh ih dah mah mah hi. Tua bang in Tapidaw-te in Pashian luah na ding thu lung ngai ding uh hi. Mihing kim khat-te in Tapidaw a shuak khit uh ciang-in a luah na-ding thu muda a nung ciang-in a tawp kik uh a khan tawn a luah na a ki khek uh hi. Upa in a luah na ding thu a zhuak man-ina: Mi hai a hi,” ih ci thei hi. Tua ma bang-in Tapidaw-te in Zheishu mawh ki phel-na a thuak khit ciang-in dawi a biak kik uh leh a hai uh hi. Zheishu in: ‘Mihing khat in lo kho ding in a ki pan khit ciang-in a tawp kik leh tua pa in van tung khua a tun na ding-in ki lawm kei hi,’ a ci hi. Hebia Lai shiangtho shung pan-in: ‘Mihing khat in Tapidaw shuak a van tung lung dam na thu a sang khit ciang-in a hek kik leh a shin a shiah tak tak ding hi.’ a ki at hi. No Tapidaw-te in na luah na ding thu pha tak pi na kem ding uh hi.
Hih thu pan-in lawki lung ngai ding a om hi. Bang lung ngai ding a om hiam ih cih leh upa bang-in nawp-na thu a deih kei uh leh nawp-na kawi pan a ngah ding hiam. Zhuda mihing na ngaihshun ding hi. Tua Zhuda-te in a cil pan in Pashian a bia uh hi. Pashian in amau kiang-ah kam sang tampi asawl hi, amau in Lai Shiangtho a nei hi, Zheishu in leitung ah hong kum shuk ciang-in amau khua a tung hi, khua dang a pai kei hi. Amau in Zheishu tampi a thei uh hi. A hi hang-in amau in tua thu pha a deih kei a Zheishu a that uh hi. Tua ahi ciang-in Zhuda-te in bang a thuak uh hiam. Tu in leitung-ah Zhuda mi tampi a om hi. A hi hang-in gam a nei kei hi, kumpipa a nei kei hi, min than-na a nei kei hi, ki it-na a thuak kei hi, bawl shiat-na a thuak hi, ki huat-na a thuak hi, kua mah in a deih kei hi. Amelika gam leh Engalan gam shung dai-te in a om thei bek uh hi. A pu-te a pa-te in mi lian a hi hi., amau kumpipa in leitung kumpi-te shung pan-in a lian pen a hi hi. A hi hang-in tu in amau in mi neu pen a hi hi. Bang hang in tua bang in bawl shiat na a thuak uh hiam, ih ci leh Pashian Tapa Zheishu thu a deih kei uh hi, amau bawl tawm thu a deih zaw uh hi. Tua ma bang-in lawki-te In Pashian thu a deih kei uh leh gim-na a thuak ding uh hi. Zhuda mihing-te Zheishu thu a ngai nuam lo ciang-in dantat-na a thuak uh ma bang-in Khamtung Lawki-te in dan a thuak ding uh hi.
_____________________________________
KHANG LAM SANG MANG TE KHUAL ZHIN NA THU
Khang lam pan in Sang Mang nih-te hong pai ciang-in Khamtung sang mang pa in Gun Khawm-ah a muak shuk hi. Zan khat Nacigon-ah giak khit uh ciang-in Hong Nai khua-ah tung uh hi. Hi khua-ah in pi pa a ci-na a hi ciang-in mihing a deih na bang a bawl zo kei uh hi ah hi hang-in mihing thum tui shung ki phum khit uh ciang-in Tapidaw khempeuh te in sang in shung ki khawm uh a mang-te in thu a hil uh hi. Tapidaw-te in thu tampi a dong uh hi. Nino ni amau in Kawlpi ah tung uh a ni tak ciang-in Nanzalu khua-ah pai uh a Lushei Tapidaw-te tawh ki khawm uh hi. Nipi ni zhing ciang-in Mang-to in Kapa khua pai masa uh a Lushei te tawh a ki khawm khit uh ciang-in shun lai tak Tawngpila khua a pai uh hi. Hi khua nih shung-ah amau in thu a hil uh hi. Kawlpi pan in Mang-te in Teizang khua a tung to uh a tua khua Tapidaw-te tawh ki khawm uh a thu a hil uh hi. Teizang Tapidaw-te in bong khat a go uh hi. Thang-ah zan khat a giak khit uh uh ciang-in amau in Tedim khua a tung uh a ni nih a tam uh hi. Tedim pan in Tonzang khua Nipi ni a tam hi. Ton zang khua ah Tapidaw a om kei a hi ciang-in Nipi ni zhing ciang Mang-te in Tuitum khua pai uh a Tapidaw-te a mu uh hi. Tuitum khua ah tui tawm bek a om a hi ciang-in ni tak lam Tapidaw-te in Tonzang khua –ah hong pai uh a mihing khempeuh-te in lui-ah pai shuk a Sang Mang Pa in Tapidaw shuak thak nih tui shung a phum hi. Tua a nung ciang-in khua dang a bawl bang mah in leng ga tui leh an lum a ne khawm uh hi.
Tonzang khua pan in amau in gun gal lam tuapi khua a pai uh hi. Hi khua shung-ah lawki vive a hi hang-in zan-ah mang-te in thu a hil uh ciang-in mihing tam pi in ki khawm uh a a mau thu a ngai uh hi. Amau in tuidil khua-ah tung nuam uh hang-in Tuithang khua lam, Paiza khua lam, mualnuam khua lam a zhin uh a tuidil khua atung uh hi. Mang-te in khamtung Tapidaw a mu uh ciang-in a lung dam uh a khamtung mi ngaina-te a mu uh ciang-in a lam dang a sa uh hi A lung dam pen na-ding a hi leh Kham tung mihing tampi-te Pashian thu deih a Tapidaw a shuak hang a hi hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

