TEDIM THU KI ZAK NA LAI EIPI KHA 1923 (The Teddim Chin Hills News)

Date:

TEDIM THU KI ZAK NA LAI

EIPI KHA 1923

The Teddim Chin Hills News

 

Bu 4  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Shimnapi 4

 

A SUNG A OM THU TE

  • Tedim thu ki zak na​​ lai

  • Ki zak na thu​​ 

  • Sanda Shing nung tak na thu 15

  • Tapidaw te luah na ding hi

  • Khang lam sang mang te khual zin na thu​​ 

TEDIM THU KI ZAK NA LAI​​ 

A ki pian na kum 1919.

Kha shim in Khalkha khua ah ki bawl hi.

Lai bawl pa------------Sang Mang Pa

A hu te  ------------Dam Shuan, Tun En

Kum khat in aman hamu a hi hi.​​ 

Khalkha khua-----------Eipi kha 1, 1923.​​ 

________________________________

KI ZAK NA THU

Pibuazhi kha ni 18 ni ah Sang Mang Pa in Luang Ei Tapidaw shuak thak 7 tui shung ah phum hi. A dang 20 bang in​​ Pashian​​ thu a um uh hangin a nung ciang a ki phum ding uh hi.​​ 

Mi kim khat in s, sh, z, zh, a ki​​ zang na ding a thei kei uh hi. Hih bang in a ki zang hi. A, e, o, aw a mai lam in​​ s leh z a ki at ding hi. A hih​​ hang in ei, I, u mai lam sh leh zh a ki at ding hi. Masa ah j ki at nawn kei hi. zh a​​ ki at ding hi. Bang ding hiam i​​ ci leh Lushei ngeina tawh a ki tuak zaw hi.

Khamtung mihing te in nambat thu a ki kim thei kei uh hi. Tua a hi ciang in Thu ki zak na Lai shung ah a nung ciang in a nuai ah ki at bang in i​​ zang tawntung ding hi. Khamtung mihing te in hi thu bang a zui uh leh a haksa kei ding hi.

1---------------------khat

10-------------------sawm

100-----------------za​​ 

1000---------------tul

10000-------------then

100000-----------sang

1000000---------mak​​ 

Mang Kang te in shik taw laibu a bawl zawh kum 600 a pha hi. A bawl masa pen pa in Lai Shiangtho 30 a bawl​​ cil hi. Tua a hi ciang hih laibu​​ mihing te in a deih mah mah hi. Tua laibu 30 shung pan in 11 bek a om lai hi. A hi hang in tua lak pan khat bek a ki​​ cing hi. A dang te a hi leh lai dal kim khat a mang hi. A ki​​ cing sa in Zamini gam shung ah a om hi. A hi hang in amau in dangka a sam mah mah a hi ciang in tua laibu a zuak ding uh hi. A man bang zah ki ngah ding hiam ki thei kei hi. A hi hang in khat vei a ki cing lo laibu​​ a zuak ciang in dangka 1, 500, 00​​ a ngah hi.

Lushei gam shung ah mi kim khat in bong lo a kho uh hi. Hih lam uk Khamtung ah a hi leh zang lei tampi a om hang in mi in tu bek tawh a kho uh hi. A hi hang in tu kum lawi lo kho ding in Tapidaw khat a ki pan ding hi. A hawih thei leh mihing tampi te in a kho ki um hi.

​​ Khua a ciah​​ sak shia Caw Ken in a khua a cia shuk hi. Ama in Khuasak khua kum nih a om zo hi. A hi hang in letmat thu a ngah nai kei a hi ciang in lai a shin kik ding hi. Khuasak khua a om lai tak in tel tak pi a hil a ama sang naupang a tampi te in a shiam uh hi.

Khalkha shia Aung Duai a zhi te a ta te in Khalkha khua ah tung kik zo uh hi. A pai to uh lai tak in gim na tampi a tuak uh hi. Tua a hi ciang in a ci dam in a tung kik a hi ciang in a mau in a lung a dam uh hi.

Hual Ngo Tapidaw te in ngeina thak khat a nei uh hi. Shiate in lawki te khua a pai uh ciang in mihing te in a ki khawm nuam kei uh hi.​​ Tua a hih ciang in Tapidaw te om na khua ah shivuaiji no a tung sak u hi. Tapidaw tampi a pai uh a lasa a pha man ina lawki tampi te in a ki khawm a​​ Pashian​​ thu a za uh hi. Tu kum amau te in Saek khua, Vangva khua, Tuidil khua leh Bapi khua ah Shivuizhi a tung sak uh hi. Bapi khua ah mihing sawm nih bek a ki khawm uh hi. A hi hang in Vangva khua za khat bang a shuak uh hi. Lushei Tapidaw te in zong hong pai uh hi. Tua khuapi ah sang in a omlo hang in mihing te in Tapidaw te in shung ah ki khawm uh hi. Lawki tampi te in​​ Pashian​​ thu a za uh hi. A hi hang in Tapidaw a sang uh hiam. Vangva khua pan in Satawm khua mi in Tapidaw a shuak hi. Sa-ek khua ah shuak a om hi. A hi hang in Bapi khua Tapidaw a shuak nuam a om lo hi. Tua bang mah​​ in a dang Tapidaw te​​ in Shivuai no a tung sak leh a pha in ki um hi.

Piancit-te in Zamini-te gam lang a shut uh hi.​​ Mihing-te in a lung-ngai bang-mah-in a gal do lo uh hi.​​ A hi hang-in a ki shut-na gam shung-ah kua ma in piancit-te na a sem nuam lo uh hi.​​ Shuang mei hol a sem mihing-te in a tel tak pi in a sem kei uh hi.​​ Khat vei vei piancit gal kap-te leh zamini mi zawng-te in ki tawng uh a mihing ki that thei hi.​​ A hi hang-in​​ kua mah in ki lem​​ nuam kei hi.​​ Piancit-te in shuang mei hol vek pi a la a hi ciang-in Zamini-te in anei kei uh a mau in na a sem zo kei hi.​​ Tu in Zamini-te leiba akhang sem sem a cik mah hun in a lo zo lo in mihing-te in a um hi.​​ Tua a hi ciang-in mang kang khua shung-ah lung man-na thu bek a om hi.

Mang kang-te leh tulki-te in ki lem na-ding in kha nih a vai hawm uh hi.​​ Khat vei vei aki tawng dek tak hi.​​ A hi hang-in a vai-hawm kik uh hi.​​ A hi hang in ki lem na thu a at khit ciang-in Tulki-te ina letmat a at nuam kei uh hi.​​ Bang ding hiam i ci leh amau in a deih-na teng a​​ ngah​​ kei uh hi.​​ Lushia-te in tulki-te a huh uh a​​ letmat at lo na-ding in a han shuah hi.​​ Tua ahi ciang-in tulki-te in mi dang-te tawh a ki lem lo a hi man-ina bang a shuak ding hiam kua-mah a thei kei hi.

Izalan khua-ah thu pha zaw a piang hi,​​ masa bang-in mihing-te in a ki do lo uh hi.​​ A hi hang –in a man tak pi nuam-na a piang nai kei hi.

Zhuda mihing-te in amau pu-te pa-te khua- ah ciah lai uh hi.​​ Amau in hil sang in tam pi a lam uh a​​ Pashian​​ sang inpi a lam kik ding in a lung ngai uh hi.​​ Topa Zheishu a el sak shiampi-te leh upa-te pawl a piang sak kik hi.​​ A hi hang-in tapidaw-te leh musal-man-te in a lung a dam kei uh hi.​​ Zhuda-te in amau gam a shut ding hi,​​ ci in a ngai shun uh a hi ciang-in a he uh a khat vei vei a ki kum uh hi.

______________________________________

SANDA SHING NUNTAK NA THU

Kum 1918 kum in sang Mang pa khat in: India gam shung-ah mi Lian-te pawl lak pan mihing gam tampi- te​​ Pashian​​ thu a​​ um​​ shim uhhi,​​ ci in ka lung​​ ngai hi;​​ a ci hi. A hi hang in sanda shing in hih mihing a om tak tak a lang sak hi.​​ Bang ci in a ki lang sak hiam I ci leh ama in a kual zhin lai tak-India mi shiangtho puan a shil tawntung hi.​​ India mihing-te in​​ mi shiangtho a zahtak mah mah uh a sanda puan a mu ciang-in ama thu a tal tak pi ngai uh a ama tawh pha tak pi a hopi ngam uh hi. Kum 1912 kum-ah sanda shing in sadakhua-ah​​ a tun ciang-in mi shiangtho pawl khat a mu hi.​​ Ama in tua mihing-te tawh a hopi lai tak in​​ Pashian​​ a bia shim mi pawl a hi ci in a thei hi.​​ Amau in 24,000 a pha uh a vai khua a om uh hi. Tua-te shung pan-in 700 te in thu hil –te a hi uh mi dang-te in nasem pawl a hi hi.

Tua mihing-te in tui shung a ki phum uh a leng​​ gah tui leh an lum Tapidaw ngeina bang-in a ne uh hi.​​ Shun lai tak in​​ Pashian​​ bia ding in a ki khawm ngam kei un a zhing tung​​ in​​ Hindu bia-na in tawh ki bang in shung-ah ki khawm uh a​​ Pashian​​ a bia uh hi. Sanda shing in hih mihing-te kiang-na hehpih-na tampi a mu zo a khat vei ama in Nepal gam shung-ah thong in shung-ah ki khum a ashi dek tak khit ciang-in a dam sak kik uh hi. Amau in ki khawm uh ciang-in Lai Shiangtho a shim uh a thu hil-te in a khiat-na thu a hil hi. A thu a nget uh ciang-in lei-ah a bawk uh hi. Tua tham lo in amau in Thu Ki Zak Na lai a nei uh hi.​​ Amau shung-pan shum hau tampi a om a thu hil te khual zhin ding-in tampi a huh uh hi. Sanda Shing in a mau ki khawp na a tum zo a amau in a ki lang in​​ Pashian​​ bia ding-in nakpi a han shuah a amau in :​​ ‘A nung ciang-in na ci bang in ka bawl ding uh hi,’​​ uh hi.

Sanda Shing in  ​​​​ khat vei thu a a hil lai tak in mihhing-te in:​​ “Nangma deih uh hang-in na thu ka ngai nuam kei uh hi. Hih khua shung​​ thu hil pa khat kiang-ah na hawh leh ka deih uh hi,’​​ a ci uh hi. A hi hang-in mihing tampi-te in tua thu hil pa thu ngai nuam a hi man-in nithum shung​​ pan in Sanda in ama a ki shi zo kei hi. A hi hang-in a nung ciang-in a ki shi a a hopi lai tak in thu hil pa in Tapidaw a hi ci in a thei hi. Ama in:​​ ‘Ka nau,​​ nang leh keima nasepna a ki khat hi,’​​ a ci​​ ciang-in sanda in: ‘Tua a hi leh bang ding in Zeishu thu na hil lo hiam,’ a gen hi. Thu hil pa in: ‘Lo kho ma in khaici vawh mihing khat a om hiam. Tu in keima in tua-te kiang-ah thu man ka hil hi.​​ Amau in a deih khit ciang-in Zeishu thu ka hil ding hi.Tu kum mi lian mihing sawm leh nih-te tui shung-ah ka phum hi,’​​ a ci hi .Tua ciang-in ama Lai Shiang Tho a mu sak hi.

Khat vei Sanda in khua khat shung-ah a om lai tak in​​ Pashian​​ a bia shim mi pawl-te in amau bia-na in shung-ah a lak hi. tua in shung-ah amau laibu khat a om hi. Hi laibu shung ah tang thu khat a om hi. Tua thang thu in:​​ ‘Topa Zheishu in a shuak lai tak in ni shuak-na lampan a bia ding hong pai mi thum lak-ah khat in India gam-ah hong pai a Zheishu thu a hil hi.​​ A nung ciang-in Zheishu in a ​​ nasem lai tak-in Zhezhuasalen khua-ah a pai kik a Zheishu a mu hi.​​ Khat vei Zheishu a nungzhui-te in:​​ ‘Topa, tu ni ei tawh a ki pawl lo mihing khat in na lam dang-na a bawl ka mu uh ciang-in ka kham uh hi,’​​ a ci uh hi.​​ Tua a kham pa in ei mi pawl a hi hi, ci in lai shung ah a ki at hi.​​ Tua ni pawl-te in a masa-ah nakpi in​​ Pashian​​ thu a hil ngam kei hi hang-in India gam​​ a tung cil sang mang pa kam shung pan-in a​​ Pashian​​ thu a zak kik uh ciang-in a up-na a lian a Tapidaw shuak sak nuam uh hi.

__________________________________________

TAPIDAW TE LUAH NA DING THU

Masa-ah unau nih a om hi. Upa in​​ in​​ luah pa​​ a hi hi. A hi hang-in ama in in luah na ding thu a lung ngai lo a muda hi. A hi hang-in a naupa in a lua na ding thu a ngaishun tawn tung hi. Ni khat upna in sabet-na pan a ciah a a gil a kial mah mah hi.​​ A naupa in an a huan lai tak hi.​​ ‘An hong pia in,’​​ ci in a naupa kiang-ah a nget ciang-in:​​ In luah na-ding thu nong piak leh an kong piak ding hi,’​​ a ci hi.​​ Upa in in luah sang-in an a duh zaw a hi ciang –in:​​ ‘bang pha mawh kei,​​ kong pia ding hi,’ a ci ciang-in a naupa in an a pia hi.​​ Tua a hi ciang-in unau-te a pa a shi khit ciang-in naupa in in a luah hi.​​ A upa in a he mah mah a naupa a that nuam hang-in in a luah zo kei hi.​​ Ama in a nawp-na thu a muh dah hi,​​ a deih kei hi.​​ Tua a hi ciang-in in luah na-ding in a ki lawm kei hi.

Hi thu in Tapidaw-te lung ngaih ding a hawih hi.​​ Bang ding hiam I cih leh Tapidaw-te in in luah te a hi uh hi.​​ Zawhang Lai Siangtho shung pan-in:​​ ‘Ama thu a um mihing-te in Pasian tapa-te shuak ding in Zheishu in thu a pia hi,’​​ a ci hi. Pawl​​ in:​​ ‘Eite in​​ Pashian​​ in luah pawl ka hi,​​ Zheishu tawh in luah ding mi ka hi uh hi,’​​ a ci hi.​​ Tua a hi ciang-in Tapidaw-in​​ Pashian​​ in luah pa-te a hi uh leh leitung khempeuh amau in a nei ding uh hi.​​ Shial a hi bang in,​​ shing kung a hi bang in, gam a hi​​ bang-in a ki mu sa teng a ki ngaih-shun sa teng a luah ding uh hi.​​ Zheishu in:​​ “Lung ki niam sak-te in thu pha a ngah ding uh hi.​​ Bang ding hiam i cih leh a mau in leitung a luah ding uh hi, lo a hing sa a et uh ciang-in a eng zo kei ding hi. Bang​​ ding hiam i cih leh amau in tua-te khempeuh a luah ding uh hi, hih teng Phashian na-te a hi hi.​​ Eite in shum pha bang ih bawl hiam, in pua lam ih kawi mawk hiam, ih kem kei hiam.​​ A hi kei hi, a pha tak pi shik kuang sung-ah ih kawih a ni shim in hih shum ih ngaihshun hi.​​ Hih shum a bei leh ih dah mah mah hi.​​ Tua bang in Tapidaw-te in​​ Pashian​​ luah na ding thu lung ngai ding uh hi.​​ Mihing kim khat-te in Tapidaw a shuak khit uh ciang-in a luah na-ding thu muda a nung ciang-in a tawp kik uh a​​ khan tawn a luah na a ki khek uh hi.​​ Upa in a luah na ding thu a zhuak man-ina:​​ Mi hai a hi,”​​ ih ci thei​​ hi. Tua ma bang-in Tapidaw-te in Zheishu mawh ki phel-na a thuak khit ciang-in dawi a biak kik uh leh a hai uh hi.​​ Zheishu in:​​ ‘Mihing khat in lo kho ding in a ki pan khit ciang-in a tawp kik leh ​​ tua pa in van tung khua a tun na ding-in ki lawm kei hi,’​​ a ci hi. Hebia Lai shiangtho shung pan-in:​​ ‘Mihing khat in Tapidaw shuak a van tung lung dam na thu a sang khit ciang-in a hek kik leh a shin a shiah tak tak ding hi.’​​ a ki at hi.​​ No Tapidaw-te in na luah na ding thu pha tak pi na kem ding uh hi.

Hih thu pan-in lawki lung ngai ding a om hi.​​ Bang lung ngai ding a om hiam ih cih leh upa bang-in nawp-na thu a deih kei uh leh nawp-na kawi pan a ngah ding hiam.​​ Zhuda mihing na ngaihshun ding hi.​​ Tua Zhuda-te in a cil pan in​​ Pashian​​ a bia uh hi.​​ Pashian​​ in amau kiang-ah kam sang tampi asawl hi, amau in Lai Shiangtho a nei hi, Zheishu in leitung ah hong kum shuk ciang-in amau khua a tung hi, khua dang a pai kei hi.​​ Amau in Zheishu tampi a thei uh hi.​​ A hi hang-in amau in tua thu pha a deih kei a Zheishu a that uh hi.​​ Tua ahi ciang-in Zhuda-te in bang a thuak uh hiam. Tu in leitung-ah Zhuda mi tampi a om hi.​​ A hi hang-in gam a nei kei hi,​​ kumpipa a nei kei hi,​​ min than-na a nei kei hi,​​ ki it-na a thuak kei hi,​​ bawl shiat-na a thuak hi,​​ ki huat-na a thuak hi, kua mah in a deih kei hi.​​ Amelika gam leh Engalan gam shung dai-te in a om thei bek uh hi. A pu-te a pa-te in mi lian a hi hi.,​​ amau kumpipa in leitung kumpi-te shung pan-in a lian pen​​ a hi hi.​​ A hi hang-in tu in amau in mi neu pen a hi hi.​​ Bang hang in tua bang in bawl shiat na a thuak uh hiam, ih ci leh​​ Pashian​​ Tapa Zheishu thu a deih kei uh hi,​​ amau bawl tawm thu a deih zaw uh hi.​​ Tua ma bang-in lawki-te In​​ Pashian​​ thu a deih kei uh leh gim-na a thuak ding uh hi.​​ Zhuda mihing-te Zheishu thu a ngai nuam lo ciang-in dantat-na a thuak uh ma bang-in Khamtung Lawki-te in dan a thuak ding uh hi.

_____________________________________

KHANG LAM SANG MANG TE KHUAL ZHIN NA THU

Khang lam pan in Sang Mang nih-te hong pai ciang-in Khamtung sang mang pa in Gun Khawm-ah a muak shuk hi.​​ Zan khat Nacigon-ah giak khit uh ciang-in Hong Nai khua-ah tung uh hi.​​ Hi khua-ah in pi pa a ci-na a hi ciang-in mihing a deih na bang a bawl zo kei uh hi ​​ ah hi hang-in mihing thum tui shung ki phum khit uh ciang-in Tapidaw khempeuh ​​ te in sang in shung ki khawm uh a mang-te in thu a hil uh hi. Tapidaw-te in thu tampi a dong uh hi.​​ Nino ni amau in Kawlpi ah tung uh a ni tak ciang-in Nanzalu khua-ah pai uh a Lushei Tapidaw-te tawh ki khawm uh hi.​​ Nipi ni zhing ciang-in Mang-to in Kapa khua pai masa uh a Lushei te tawh a ki khawm khit uh ciang-in shun lai tak Tawngpila khua a pai uh hi.​​ Hi khua nih shung-ah amau in thu a hil uh hi.​​ Kawlpi pan in Mang-te in Teizang khua a tung to uh a tua khua Tapidaw-te tawh ki khawm uh a thu a hil uh hi.​​ Teizang Tapidaw-te in​​ bong khat a go uh hi.​​ Thang-ah zan khat a giak khit uh uh ciang-in amau in Tedim khua a tung uh a ni nih a tam uh hi.​​ Tedim pan in Tonzang khua Nipi ni a tam hi.​​ Ton zang khua ah Tapidaw a om kei a hi ciang-in Nipi ni zhing ciang Mang-te in Tuitum khua pai uh a Tapidaw-te a mu uh hi.​​ Tuitum khua ah tui tawm bek a om a hi ciang-in ni tak lam Tapidaw-te in Tonzang khua –ah hong pai uh a mihing khempeuh-te in lui-ah pai shuk a Sang Mang Pa in Tapidaw shuak thak nih tui shung a phum hi.​​ Tua a nung ciang-in khua dang a bawl bang mah in leng ga tui leh an lum a ne khawm uh hi.

Tonzang khua pan in amau in gun gal lam tuapi khua a pai uh hi. Hi khua shung-ah lawki vive a hi hang-in zan-ah mang-te in thu a hil uh ciang-in mihing tam pi in ki khawm uh a a​​ mau thu a ngai uh hi. Amau in tuidil khua-ah tung nuam uh hang-in Tuithang khua lam, Paiza khua lam,​​ mualnuam khua lam a zhin uh a tuidil khua atung uh hi. Mang-te in​​ khamtung Tapidaw​​ a mu uh ciang-in a lung dam uh a khamtung mi ngaina-te a mu uh ciang-in a lam dang a sa uh hi A​​ lung dam pen na-ding a hi leh Kham tung mihing tampi-te​​ Pashian​​ thu deih a Tapidaw a shuak hang a hi hi.

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related