TEDIM KAM KI ZA NA LAI
NOVEMBA KHA 1920
The Chin Hills News
Bu 2 Shil Shim Na 2
TEDIM KAM KI ZA NA LAI
The Chin Hills News
Kha shim in Khalkha Khua abawl hi.
A bawl pa in ------- Sang Mang Pa
A hute in ------- Tun En;
Dam Shuan
A man kum khat in hamu a hi hi.
Khalkha Khua November 1, 1920
__________
KAM KI ZA NA THU
Khalkha Khua a Septemba kha ni 26 ni in Sang Mang pa in Tapidaw shuak thak 23 tui shung a phum hi. Tua shung pan in mi nam pawl guk a hi hi.
Septemba kha le Autoba kha in Zangvun khua gal kap Menji pa in Kham Tung gal kap te a et na-ding hong pai hi. Tedim khua taw, Phalam khua taw, Khalkha khua taw a pai hang in Lotaw khua a pai ke hi.
Tua lai takin Aizawl uk shung a Tapidaw 20,000 pha hi. Gam shung mihing khempeu se thum shung pan se khat Tapidaw a hi hi.
Phalam uk shung a tu kum in mi tawm a puk shi ci in ki za hi. Phalam hau sa pa in lo lai a nau pang ni a puk shi dek tak a mu a man lang in Phalam za to a pai pi a a hing hi. Ni ni in a pa the ke hi.
Tu kum in Sente gam kial a tung hi. Mihing 40,000,000 an ne lo hi. Mi tampi a puk shi hi. Nu pa te’n an le na-ding a ta te a juak the hi.
Autoba kha in Khalkha gam mihing shim ding in a ki pan hi.
Autoba kha ni 7 ni in Khalkha khua sang mang nu in a khua a cia hi. Ama in ta pa te ni a ne a amau kiang a a awm ding hi. A ta khat in Amelikan kum pi pa khut nuai a lam to mang in a awm hi. Ta pa khat in tang the mi lim a bawl hi. Tua ta te gel in ji a ne tuak hang in ta a ne ke hi. To nu a nau te a nung ta lai a amau kiang zong a awm ding hi.
Kum li shung pan le tung gam khempeu shung pan mi tha hat khat ve in a ki dem u hi. Mang kang te, Mi Kang te, Sen te a vek pi un a ki dem hi. Tu kum in Belgian khuapi a ki dem hi. Gal ki do te khua pa sal tampi a shi a hi ciang in ki dem na-ding in mi tampi a awm ke hi. Tua hi a Amelikan te in a jo hi. Tua khit ciang Suiden khua te’n a jo pen hi. A ki dem a vek pi in 20,000 pha hi.
Mishupatemia gam a Angalik te a uk hi. Mihing kim khat in amau a ki uk nawp man in kum pi nu a shuam hi. Khat ve ve mang pa le gal kap pawl khat gal guk in a lam guang a pang a that jel u hi. Gal kap tawm na khua a shim kawi kawi u hi. Me leng lam le leng lam a shu gawp u hi. A hi hang in gal kap te in tuak ciang in amau in mual pang a tai u hi. Kum pi nu gal kap te in van tung me leng in a del u a tampi a kap lum u hi. Kum pi nu a shuam te in kum pi nu gal kap te awm na khua a awm cip lai tak in kum pi nu gal kap te in van me leng in tua a awm cip te a kap in a tai mang hi.
Pulan te in Lushia gam a shim cil in a jo a gam tampi a nga hi. Tua khit ciang in Lushia te’n a jo kik a Pulan te a tai hi. Tua mihing pawl ni a ki lem the lo a Lushia te in Pulan gam a shim a kum pi nu khua pi a nga dek tak hi. Pulan te in a lau ma ma a: Hong hun in, ci a mang kang te kiang a gup na a ngen hang in mang kang te’n a hu nuam ke hi. Tua hi a Pulan te in pa sal le nu me a vekpi gal do a jo kik leu leu u hi. Lushia te in a gam lam a tai u hi. A hi hang in a tai lai tak in Zamini te a gam ta bang ma in in taw, lo taw, khua taw, an taw, sa taw a shut gawp khin u hi. Tua a hi ciang in Pulan gam a gim na tawl na tampi a awm hi. Tua tham lo in ci na na tampi a awm hi. Mang te in an hong vak a za tui hong pia u hi.
Van nuai gam khempeu a na sep kim khat te in amau to te taw a ki thu tuak ke u hi. Tua na sep te in kuli ta man a khang na-ding a de hi. A to te in: Hong pia ke ning, a ci ciang in a vek pi un a na sep na u a tawp khin hi. Khat ve ve a tawp khit ciang in a to te in a dang kuli te a cial hi. Tua a hi ciang na sep a tawp te in a cial kik kuli te taw a ki tawng u hi. In te a shu gawp sak a mi tampi liam sak hi. Tua khit ciang in a to te in ta man a khang sak a a tawp te in a sem kik hi. A hi hang in a to te in mi lung khau a hi man in ta man a khang nuam ke le na sep te a-ding hak sa a an a be ciang in a: Tu ma ka sang za u nong pia ding hi, ci in a sem kik u hi. Bang ding in tua bang na a tawp hiam i ci le ta man sang in an le shum le pai le man tampi in a khang zaw hi. Tua a hi ciang in shum le pai man a kiam ciang in na sep te in ta man a khang lo a de ke ding hi.
__________________
PASHIAN LE AMA BAWL NA THU
I mu khempeu na te in a thu bul a awm hi, ci in a ki thu kim hi. Ete in in lian pi khat i mu ciang in a mi khat peu ma in a masa in tua lung ngai khit ciang in tua in a lim bang gel a tua lim pan ina khut shiam te in in lam u hi, ci in ki the hi. Lim in ama lim a gel the lo a hi ciang in mihing khat lung shim shung a a jung a hong ki the khia hi, ci in ete in i the hi.
Mihing bawl khempeu bang hi le bang hi le tua taw ki bang hi. Me leng lam a hi zong ni ciam te na a hi zong, shik le a hi zong, a hi ke le ling khe na phim no khat na-ngawn a ki pan na khempeu te in thu pha hong piang a tua pan in mihing khat peu ma mihing lung shim shung a tum hi. Ete in kim i pam a lian a za ma ma van tung a awm le, kha, akshi te ete in tua ma bang e a ngai shun nuam hi in mihing khat peu ma in tua thu te ma bang in te, ci in ete i the hi. Tua mihing pa in Pashian hi. Lai Shiang Tho shung a awm ma bang in: A ki pat cil in Pashian in van tung le le a bawl hi, ci in i shim hi. Lung shim a hi zong pum pi shung a hi zong mihing khat a na sep na in tua pa lung shim shung shiam na a lak sak hi. Tua ma bang in mual te le tam zang te, gun te le tui pi te i mu ciang in le tung in bang za tak in a lian the a tua le a bawl Pashian a lam dang ma ma vang lian na a thang hi. A hi zong in ete in le lang khat kheng a akshi a et ciang in ete lam dang sa i awm hi.
Davui kum pi pa in hi thu a lung ngai ciang in ama’n a gen in: Aw ka pa u Pashian aw, na min in le tung khempeu a lian hi. Na vang lian in van tung a awm tawn tung hi. Khut a ki ci Pashian van tung a hi zong, a bawl sa kha, le akshi a hi zong ete in lung ngai le mihing in bang ci bang mi a hi hiam ci in mihing tapa in bang ci bang mi hi a ete ong en ding a hong kum shuk a hi hiam, a ci hi.
Ngai shun, a ki ci kam ina nak pi tak in a lian hi. Mihing te in a ngai shun neu kha khawl in lung ngai le hi le tung a dan na thu hong ki pehl ding hi. Mi dang te hong he pi na I lung ngai na in e a-ding bek lung ngai na le huai ham nate awm na a shuan ding hi. De na le da na in a kiam ding hi. Mi pawl khempeu a do ding a ki sa a khawl ding hi. A hi ke le ete khat le khat shia mang I bawl na ding a tawpo ding a mi nam khempeu in lung shim ki khat in Pashian tak tak khat bek biak na ding lung pil na a nga ding hi.
Davui kumpi pa in a lung ngai na in eite’n hi pa a ki mang lo thu te ngai shun nuam hi ci tuak lo hi. Ama in Pashian bawl sa van tung a kha le akshi a ngai shun hi. Ete in Davui le Pashian thu um akshi le kha shim the te ma bang in ete in Pashian bawl sa van tung lam en ciat ni.
Le tung a vai tai 8,000 a kim kawt in tai 25000 pha hi. Ete mai a nak pi tak a lian hi. Bang ding hiam I ci le mihing te in kum 6000 bang a awm hang in mit ki mu nai lo, a khe a ki shik khak nai lo na tampi a awm lai hi. A hi hang in Pashian bawl sa na khempeu lak a a neu ma ma pen a hi lam I the ding hi.
Ete in van tung lam I et ciang in a masa bel I mu, kha a hi hi. Bang ding hiam I ci le ete le taw a ki nai bel a hi hang hi. Tua kha in le tung in tai 238000 a pha hi. Kha shim in khat vei le tung a kim kawt in a pai hi. Kha a vai in tai 2100 bek a pha hang in le taw a ki nai man in a lian ma ma ki sa hi.
Le in sawl a ki ci, ni kim kawt a pa akshi tam pi lak pan khat a hi hi. Tua sawl te khat a lian in le tung sang in 1300 ve in a lian zaw a, kha giat in ama kim kawt a pai hi. A dang khat in 1200 ve in le tung sang in a lian zaw a kha sawm zong a awm hi. Sawl ni ki kal a akshi no 700 a awm lai hi. Tua akshi no kim in a vai tai sawm bek pha hang in ni kim kawt a pai hi. Jeshu in: Ka pa in shung a awm na tampi a awm hi, a ci hi. Tua akshi no in awm na neu ma ma a hi kha maw ke ding hi.
Ni in le tung taw tai 93,000,000 a pha hang in kha sang in tawm no lian zaw in a ki the hi. Ahi hang in a vai in tai 865,000 pha a me kuang in jel a tua me kuang zal zal in tai 200,000 bang a ban to hi. Ete in ni let na thu i the na ding a haksa ma ma hi. Ni in le tung sang in 1,200,000 ve a lian zaw hi. Le tung in ni shung a lai zang a kawi le kha in bang lak a awm ding hiam. Kha in zong ni shung a awm ding hi. Mihing khat in le tung pan in tai 238,334 a pai khit ciang in kha a ban ding hi. Tua kha pan in tai 194, 166 a pai khit ciang in ni tual a tung ding hi. Tua za teng in ni a vai lam lang khat hi pan hi. Tua thu teng pan in ni in bang za tak a gawl lam neu kha i the ding hi.
Davui kum pi pa a gen thu te in na en di un. Ke in kha le ni te ka ngai shut ciang in, a gen hang in, ete in; ni, kha, akshi, ka gen ma bang in bang ding in a gen lo hiam. Bang hang hiam i ci le ni akshi khat a hi a akshi za in gam la le a dang akshi te sang in a neu zaw in ki mu ding hi.
Ni taw akshi a nai pen in ete taw tai 25,000,000,000,000 pha gam la hi. Ete i the sa bang Ashia akshi in van tung pan akshi khempeu lak pan a lian bel a hi hi. Tua akshi in ni sang in a za tam ve pi in lian zaw hi ki ci hi. Tua akshi in ni ciam te khat shung in tai 300,000 bang a pai hi. Nak pi gam la a hi ciang in a masa bel mihing Adan in a shi na pan hong pai kik le kum 6,000 shung a neu kha bek a khel lo ding ahi lam ki the hi.
Akshi za khat bang a gam la na a ki ciam te the hi. Akshi a dang te in gam la man in a ki gam la na a ki ciam te jo lo hi. Van tung a akshi 3,000 pan 5,000 dawng mit tang in ki mu the hi. Lim lang pai shuak le mi lim bawl na en leu leu leng tul za bang khang a ki mu the hi. Van lam mi lim bawl na in lim lang pai shuak taw en leng akshi 1, 6000,000,000 bang ki mu hi. Vuk lam a ki ci van tung a kang in a ni khawl awm a hi hi. Tua awm na mi lim bawl na i kawi khit ciang in lim lang pai shuak in en leng tua mi lim bawl na pawl li shua pawl khat shung a ni 500,000 bang a ki mu hi. A awm lai te in khua vak bang a hi tua te in ni 1,000,000 pan 1,500,000 bang ni a awm hi.
Kua ma in akshi bang za a pha hiam ci a shim the ke hi. Pashian khat bek in a the hi. A hi zong in ama’n Tapdaw Lai Shiang Tho shung a akshi shim jo lo bang za a awm hiam a lim a lak jo hi. Pashian in Abiahang kiang a gen ma in: Nang na ta nu na ta pa na shuan na khak in van tung a awm akshi le le tui pi ge a se nel za in tam ta hen, a ci hi. Tui pi ge a pai in la se nel na khut dim pham in la, tua se nel hum khat in shim in. Tua khit ciang in tui pi ge khempeu in en in la ngai shun in. Tua hi le akshi bang za awm hiam ci a tawm kha bek na the ding hi. Pashian a bawl sa a lian bel van tung a hi hi. Tua shung pan in ni khempeu sawl khempeu akshi nel kai khempeu in van tung lai zang in amau lam pi chiat a pai u hi.
Tua Davui kum pi pa gen thu te in ciam te di un. Davui a gen na pan in: Nangma’n na khat na bawl sa ka ngaih shut ciang in, a ci hi. Hi na te in Pashian in a khut no taw a bawl a hi le a vang lian a vekpi in bang za bawl jo ding hiam. Khat ve na ngai shun un. Pashian to khawm pi in van tung a kawi hi, a ci hi. Tua bang a hi le a lian ma ma Pashian ete in biak huai a min phat huai a hi lo hiam. Hi thu te in i lung ngai ciang in Davui kum pi pa in: Mihing te bang a hi hiam ci na ding ki lawm hi.
Khat ve a sang ma ma in tung pan in le tung a pai mi te en leng a neu ma ma a amau khe a nung le a mai a kim a khel khel i mu hi. A sang sem sem ka to in en leng a neu sem sem hi. A tung a tai nga a hi zong tai sawm a hi zong ka to in mihing i mu jo nang lim lang pai shuak i de ding hi. Van tung a awm Pashian to-khawm tung a ka in en le mihing te bang bang ding hiam. Pashian in a gen in: Hi le tung a awm mihing khempeu in tui phel shung a a tak tui mal khat za bang bek hi. A hi kei le i nak ciang i hu mut khia jo nin neng taw ki bang bek hi. A hi kei le amau te in Pashian mai a bang ma a hi ke u hi, a ci hi. Hi le tung a mihing a ki shim 1,500,000,000 za tak a pha in Pashian mai a bang ma a hi ke le mihing khat in bang gen na awm ding hiam.
Davui kum pi pa in thu gen na ngai lai un. Mihing te in bang ci bang mi hi a Pashian ngai shun the hiam. Mihing ta pa in bang ci bang mi hi a Pashian ngai shun the hiam. Mihing ta pa in bang ci bang mi hi a a en ding hong kum shuk a hi hiam. A hi hi. A lian ma ma Pashian in mihing te a ciam te hi. Mihing in gan hing te bang in a hi ke hi. Mihing te in lung shim a ne hi. Amaute in ngai shun the a khen the hi. Tua a hi ciang in Pashian in mihing te a ciam te hi. Mihing te ina a man pha a hi hi. Lung shim ne a kha ne a hi ciang in a tawn tung dam na a hi ke le da na a awm ding hi. Pashian in mihing te ngai shun a gup na lam amaute a-ding a lak jo hi.
A masa bel Adan in maw na bawl a Pashian thu kham a man lo man in na le shi na mihing te thuak sak ciang in Pashian in Edun huan shunga amaute en ding in hong kum shuk a a sap na in: Adan aw nang kawi a awm na hi hiam, a ki ko hi. Tua ni a ki pan in Pashian in mihing te kiang a: Hong ki he kik in, hong ki he kik in. Bang hang a shi ding na hiam, ci in hong sam hi. Tina Mual tung a kote maw na hong lak na-ding in thu kham na hong pia jo hi. Ama in ete maw na hong tan ding in a ta pa Jeshu hong pia hi. Ete lam hong hil ding in ama Lai Shiang Tho hong pia hi. Ama gup na ete hong pia nuam hi. Ete maw na i kishik nang in Jeshu ete hong pa ding ka sang a tua Jeshu min shuang in e maw na ki phel ding in Pashian kiang a thu ngen mi te in maw na a ki phel ding hi. Pashian in ete in ama it na taw a thu i mang na ding in lung shim a thak hong pia ciat ding hi. Ama na i sep na-ding thu ete hong pia tham-lo-in hing na tawn tung zong hong pia ding hi. Ete pum pi a shi a le a shuak zong in a ki hing kik a Pashian taw a tawn tung a nung-ta khawm ding hi. Ama in ete kiang a hong haw a et pum pi ama sang in a shuak sak nawp tham-lo in ete taw a teng khawm nuam hi. Jeshu in: Ke hong it mi te in ka thu a ngai ding a ka pa in zong tua mi a it ding a ama kiang a ete zong ka awm ding hi,a ci hi.
U te nau te aw, hi thu na shim u le na lung ngai ta un. Van tung kha le akshi a bawl a be the lo Pashian in na lung shim shung u tum in a awm nuam hi. Topa Jeshu nang ma maw na a shuak a gup na hong pia Topa aw, ci in nang in tua Topa na mang lo a mawl na hong pia a tawn tung a hing na na la ding hiam. Ke kiang a hong pai mi khempeu in cik ma hun in ka hawl khia lo ding hi, Jeshu a ci hi.
_________________
CI DAM NA LAM PI THU
An Pha Na Thu
Ete in ki vak na-ding an thu. Ete in an ka ne ke le i pum pi in dam tak a gawng a i shi ding hi. Mihing a ci sa in bang ci pai a hi hiam. Shuang mi lim in an a ne lo hang in a gawng the ke hi. Tua thu in ngai shun le mihing te in na a sem hi. Shuang mi lim te in na a sem ke hi. Mihing te in a thu gen teng a kal shuan teng pumpi in tawm tek a kiam a tua kiam te in an in ki dim kik hi. Me leng in sau ma ma ki zawm leng te a kai jo na-ding i mu hi. Tua me leng in gawl ma ma kam ne a tua kam shung a shing le shuang me hawl ki mat in khul hi. Shuang me hawl te me leng in ne hi i ci ma bang in a ki zang a na sep na a sem the hi. Shuang me hawl le shing awm ke le me leng in pai the ke ding a khawl ding hi. Tua bang ma in mihing zong a na sep na jo na ding in an in tha hong piang sak hi. Mihing a pum pi kiam za bang in shung a guang the hi.
An in ete i tha piang sak tham-lo in i ci zong a lum sak the hi. Me bang a kuang ke hang in tawm kha me bang ma in ete na ne gil pi shung a lum sak hi. An i ne lo ahi le i pum pi in tawm kha vawt the hi. An pha i ne ciang in pum pi hong lum the hi. Tui bel khat a so na ding in pum pi ni shim in sa a piang hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
