TEDIM KAM KI ZA NA LAI
ME KHA 1920
The Chin Hills News
Bu 1 Shil Shim Na 8
SHIVUE THU
Tu kum Mat Kha ni 26-28 ni in Kham Tung Shivue in Hawng Nai Khua a tung hi. Hawng Nai mihing lo-ngal khua dang pan in mihing 105 hong pai u hi. Hawng Nai khua mihing te 200 val a awm u hi. Shivue khempeu hong pai khin dek tak u hi.
Kum dang Shivue sang in tu kum Shivue lam dang zaw hi. Bang bang in a lam dang zaw hi i ci le:
Tu kum a tui shunga a ki phum kum dang sang in a tam zaw hi. Tua te a vek pi in 152 pha u hi. Shum pi khia zong kum dang sang in tu kum tam zaw a ki pia hi. Shum pi khia na in dangka 1100 val pha hi. Tu kum in Phalam pawlpi le Nanzalu pawlpi, pawlpi ni a piang thak hi. Nanzalu pawlpi te in Lushe te a hi u hi. Amaute in Lushe gam pan in a hong lal u hi. Shia te thak guk a ki kawi hi. Tua shia te in khat Phalam, khat Tezang, khat Khalkha, khat Hai Cin, khat Khua Sak, khat Hawng Nai, khat Nanzalu khua a ki kawi hi. An ne lo mihing te in an le ding shum a letawi ciang in shum tampi a ki met hi. Tua a hi ciang in tu kum a mi zawng te in shum le tawi ding in shum 200 a ki kawi hi.
______________________
A nuai a Shivue shunga vai hawm na thu khempeu a ki at hi.
PAWLPI TE KI CIAM TE NA
Pawlpi Tapidaw Tuia Phum A shi A Tawp Kik Shumpi
Lumbang 37 0 1 1 69 9 4
Khalkha 157 51 0 7 313 8 9
Khua Sak 94 8 2 0 101 12 0
Te Zang 27 0 2 0 50 5 3
Hawng Nai 118 13 8 0 125 10 3
Kawlpi 53 8 0 0 114 7 3
Te Dim 97 49 0 1 154 1 6
En Dain 73 12 0 0 108 2 4
Nanzalu 63 11 32 14 6
Vekpi 718 152 13 11 1100 7 2
Phalam Pawlpi a ki ciam te na in Khalkha Pawlpi taw a ki ciam jo hi.
__________________
SHUMPI KEM TE A ZA KIK NA
Ning Kum in a val shumpi 136 6 7
Ning Kum a shumpi 813 13 2
Shumpi a vekpi 950 3 9
Kajen Lai Shiang Tho Sang In 25 0 0
Kawl Lai Shiang Tho Sang In 50 0 0
Kawl Gam Shivue Pi 175 0 0
Kajen Numei Lai Shiang Tho Sang In 20 0 0
Kawl Nume Lai Shiang Tho Sang In 25 0 0
Shia Tang Cin Kha Shum 240 0 0
Shia Lal Bawng Kha Shum 180 0 0
Shia Hau Gin Kha Shum 132 0 0
Shia Dam Shuan Kha Shum 12 0 0
A zang na a vek pi 854 0 0
Tu Kum a a val na in 91 3 6
____________________
SHUMPI ZANG VAI HAWM THO KI ZA NA
Kajen Nu Me Lai Shiang Tho Sang In 20 0 0
Kawl Su Me Lai Shiang Tho Sang In 25 0 0
Kawl Gam Shivue Pi 200 0 0
Kajen Lai Shiang Tho Sang In 25 0 0
Kawl Lai Shiang Tho Sang In 60 0 0
Kawl Gam a zang a vek pi 330 0 0
Kham Tung Shia Te Kha Shum 624 0 0
Le tawi sak shum 200 0 0
Kham Tung a zang a vek pi 824 0 0
Tu Kum a zang a vek pi 1154 0 0
________________
KHAM TUNG SHIVUE U PA VAI HAWM TE
Thu Ki Za Na
Ning kum ciang Kham Tung Shivue in Shia thum cial a kha shum a pia hi. Shia Tang Cin, Shia Lal Bawng, Shia Hau Gin. Tu kum a Shia nga i ciang ding hi. Shia Hau Gin in a na sep na a tawp nuam hi. Tua a hi ciang in amma za a lai ding Kai Za Kham i kawi ding hi. Nanzalu pawlpi in shia khat a ngen hi. Ama khua mi pa khat in Kawl lai a shin lai tak. Ama a shin lai tak ni pi ni in Nanzalu Tapidaw te thu a hil na ding, an a le na ding in kha shum nga i pia ding hi. Khalkha gam lam a thu hil shia ni bek pha a awm hi. Tua shia te a hu na ding in shia thak i kawi ding hi. Kua i kawi ding hiam Sang Mang pa, Shia Aung Dwe, Shia Lun le Shia Cia a vai hawm ding u hi. Tua Shia te a kha shum pia ding tu kum a ki zang na shumpi a nuai a ki at hi.
Shia Tang Cin 240
Shia Lal Bawng 120
Tua Hang 60
Kai Za Kam 60
Khalkha Shia Thak 144
A vek pi 624
_______________
NI KUM CIANG SHIVUI- VAI HAWM TE KI ZA KIK NA
Ni kum ciang in Kham Tung Shivue in Lumbang Khua a tung ding hi. A tung na ni in Mat Kha ni 25 ni a hi ding hi. A vai hawm na thu le thu hil na thu in nung ciang in a ki at ding hi.
__________________
PIATANA THU VAI HAWM TE KI ZA NA
Tapidaw te in a ki pi ciang in Lawki bang ki teng ma sa a a nung ciang in Tapidaw nge na bang in ki pi kik na a pha lo ka sa u hi.
Ta nu sa a ki pia tuak ka sa lo u hi.
Tedim Thu Ki Za Lai in Sang Mang Pa guak a bawl hi. Tu nung ciang in mihing thum Shivue i kawi tuak ka sa u hi.
A zawng Tapidaw te in dangka le tawi na ding in shum a ki kawi tuak ka sa u hi.
Tapidawte in nu me man a ne lo tuak ka sa u hi.
Tua piatana nga shunga Shivue in thum khen hi. Ni a khen thei kei hi. nambat 1,3,4 Piatana a hawi sa hi. Nambat 2 le 5 in pawlpi te khen tek ta hen, ci in Shivue thu a vai hawm u hi.
Sang Mang Pa a hu na ding in Tun En, Hau Gin le Dam Shuan in Shivue Uk pa a kawi hi. Shum le tawi sak na ding in Sang Mang pa, Shia Aung Due, Shia Tang Cin le Dam Shuan in Shivue Uk pa a kawi hi.
_____________________
NI CIAM TE NA THU
Salan Lai Shiang Tho a lian 90 a neu 12. Eite in pil na thu i lung shim shunga i guan na ding i ni ding i ciam te jo nang in i hil ding hi.
Ei Kham Tung mihing a pawl a pawl a ki pan Lushei mi khempeu in zong a shuak kum a shuak kha in a hun lai shunga ciam te lo a amaute a na sep na, lo kho na, a le in kum bang za kho in, tua kum in tua ta te ne ing in amau ta te shuak kum in a ciam te the u hi. Tua a ta te in zong a nu a pa ma bang ina a’ ciam te lel tak u hi. A hi zong in a ni a kha a hun a the lo man in a up mawk hang in a gen u hi. Tua ciang ina Kawl mihing te in a van nuai a te in amau ta te a shuak ciang in a kum a kha in tang khuai te tung a hi zong in gau phel tung a hi zong in a gel ina a ciam te u hi. Tua ciang ina a ta te awm in zong a shuak ni a min zang in a phuak the u hi. Tu in Lai Shiang Tho shunga ni te in i shin na ding zong a awm hi. A kua a kua a hi ta le ama shuak ni a ki pan tu dawng in tu ma lam in bang ci bang gim na bang ci bang Pashian he pi na a thuak na thu in ni khat khit in ni a tel in ciam te thuak hi. Bang ding hiam na ci le Itijila mihing te in Egutu gam kum tampi sal a a awm lai in amau in shun ci lo zan ci lo sek bawl, le sek hal, leng kai khempeu in ni a sa a khua a dam zong tawp nga lo in nak pi tak na a sem u hi. Tua khit ciang in Pashian in Mawshi hang in amaute Khana Gam a a kha hi. A kha na lampi in gam la a haksa ma ma lam a hi man in gim na tawl na a pawl pawl a thuak u ciang in mi kim khat te in kap dek tak in Mawshi maw na a pia u hi. An pha tak ne lo in tui pha tak a dawn lo ciang in a kha pa tunga nakpi a he u hi. Hi bang a Mawshi tunga maw na a pia ciang in Egutu gam a sal awm lai u a a na sep te u ngai shun kik lo mi te a hi hi. Amau thuak gim na tawl na te a ni a kha a ciam te lo man u a maw na a pia u hi. A jen jen in Egute gam a sal a ka awm na pan in tu in ke ka shuak ta hi. Bawng nawi le khuai zu a luang na gam a ki ci Khana gam ke tung dek tak ing, ci a a lam et mi te a hi le tua bang in maw na a pia ding hi ke hi.
Tua ma bang in Kham Tung mihing te in amaute a pu a pa a khang lai in ki that na ki gal bawl na, gu ta na, do na, ki shut na a pawl pawl awm a hi ciangin amau na sep a ki pan a vak to na u a lung hi maw na taw ki pel nge lo u hi. Tua khit ciang in tua hun in hong kheng ta a Mang Kang te hong pai u a a hong uk khit ciang in Kham Tung mihing te ki uk na thu in nil khia a amaute nge na ma bang in a khen u a a uk hi. Tua bang a khen a uk na mi kim khat te in a men nuam bang in a awm u hi. Bang hang hiam na ci le kuli pua na hi a lam bawl a sep u ciang ina nakpi tak in gim a ki sa u hi. A hi zong in amau nu te pa te khut tung pa a thuak u gim na tawl na a ni taw a te kan leng tua gim na tawl na te in bang ma hi lo hi, a bai ma ma hi. Tu a bang a khual lo a ngai shun mihing te i et ciang in pil na ne lo Lawki mi te nung lam mai lam a lung ngai the lo. Topa Pashian thu a ha kat lo mi te bek a hi hi.
Ete Tapidaw te in zong i shuak ni a ki pan Tapidaw i piang ni dawng in tum khat Tapidaw khit ni a ki pan tu ni dawng in tum khat hi hang in tum ni shuak a i lung ngai le ema ni a hun in bang ni bang kha hi ci a man tak in i the ding hi. A masa in ni shuak khia ni a ki pan Lawki i hi hi. Dawi mang pa khut shunga sal a awm a gim na tawl na te in ngai shun a ding thu a awm hi. Dawi mang pa khut shung a awm mihing khempeu in dawi mang pa de na bang piang na ding za ta na taw gan a pawl pawl khempeu a bia tham lo in mi dang te a zaw taw bawl na ding un ha kat a amau ne sa shum te pai in la khia u a be na ding ina pawi kham na a ki pan ki pha sak na pawl pawl khempeu in a bawl the u hi. Tua ciang in ci na thu pan in zong gan hing a pawl pawl a go the u hi. A hi zong in tua bang nge na pawl te a de lo a tua bang nge na te pai khia Tapidaw nge na shung I tum ciang in ama a ka gen sa dawi khut shunga shila na awm lai na na sep te in na na sem lo in Khaji de na bek jui na hi ciang in na lung shim le na pumpi ina nawp sak na na nga jo u hi. Tua a ki pan in a ki pat na a masa a Tapidaw shung a tum mi te in bang za awm hiam ci a hi zong pil na ahi zong shin na ding i ngai shut ciang in Tapidaw te tawm bek a awm hi. Tua Tapidaw te in tua pil na te the lo a la sa na zong the lo bang ma the nai lo mi a hi hang in tu ni in ki khawp mi shunga hong pai u ciangin amaute khut shunga Lai Shiang Tho le la bu tawi in hong pai the jo u hi. Tua a a hi ciang in Tapidaw shuak tung le tu ni in nakpi in in ki lam dang hi. Hi bang a ki lam dang na pha tak pi a the khin te in lung pil na thu pha nga the a hi ding hi. Tua pilna in Lawki te in the nai lo u hi. Bang hang hiam na ci le a nu a pa te jui na bang ha kat a a dang nge na te lung ngai lo ha kat lo u hi. Nge na a hawi thu te a ki gen a ki hil hang in the jo lo u hi. Bang ci bang hiam na ci le ko te in thu ka hil u ciang in pha tak pi ngai u hi ci in komau ma in kong hil na thu a hawi hiam, ci a i dawt ciang in: Hawi hi. Shia aw, nakpi hawi a ci kik the hi. A hi hang in a dang mi khat in tua Lawki mihing te kianga: Shia pa in bang hong gen hiam, ci a a dawng awm ciang in’ Ke’n the keng, Amau pau la ka the kei hi. Bang gen a hi hiam the keng, a ci kik the hi. Tua bang ma in Sang Mang te in zong thu a hil ciang in: A hawi hiam, ci in i dawng le, Hawi ma ma hi, Topa aw, a ki ci the u hi. A hi hang in mi khat peu ma in: Topa in bang hong hil a hi hiam, ci in dawng le: Ke’n the ke, ama pau la ka the ke hi. Bang gen a hi hiam ka the ke, ci in a gen kik the hi.
Tua ciang in sang in a lai shim Lawki mihing te in Pashian a thu lam sang pil na thu te lung ngai lo in lai shin in a lai a the u ciang in na sem a kha shum nga nang za the u hi. A man tak pi a pil na thu nga a hi ke hi. Tu lai tak in gam khempeu a lai shin na sang in ki bawl a hi ciang in mi khempeu in lai tawm tek the u hi. A hi hang in lai a the khempeu te in thu pha pilna taw dim hi ci huai lo hi. Bang hang hiam na ci le sang a awm lai a Shia te hil na bang in bek the a Topa Pashian thu pha pil na lam sang lung shim shung a kawi lo in awm the u hi. Lai shim a tawp ciang in amaute nge na bang ina sem a ju hang ne a nawp sa ina lam sang jui ina a naw nung bel a hi ki shia gawp na mun a tung the u hi.
Lung pil na a nga tak tak te le sang a awm lai a ki pan lai shim a tawp kik dawng in a tek nmateng Pashian thu mang ngil lo in lung ngai tawn tung ding awm the u hi. Lai Shiang Tho shung a a awm bang in, Topa Pashian ki ta na lung shim in pil na a bul pi a hi hi, a shiang tho a awm Pashian the na lung shim in pil na lian bel a hi hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
