TEDIM KAM KI ZA NA LAI
JUN KHA 1921
The Chin Hills News
Bu 2 Shim Na Pi 9
A SUNG A OM THU TE
Tedim kam ki za na lai
Kam ki za na lai
Shivue thu hil na
Sanda shing nung tak na thu
Lai shim na thu
TEDIM KA KI ZA NA LAI
A piang na kum 1919
Khalkha khua kha shim in a ki bawl hi.
Lai bawl pa ----- Sang Mang Pa
A hu te ----- Dam Shuan, Tun En
Kum khat a man hamu a hi hi.
Khalkha khua ------ Jun kha 1921.
______________________________
KAM KI ZA NA
Shivue khit ciang in Sang Mang pa in Dal Luang khua a pai a ni khat in mihing sawm ni le kua tui shung a phum hi. Tua mihing te in ning kum Tapidaw a shuak u hi. A hi hang in a shuak pen a pa in bu khu na na in a shi a tui shung a ki phum ke hi. Tu kum in Shia Tun Ngin in Dal Luang khua a lai a hil ding hi, thu a hil ding hi. Ama in Dal Luang a tung khit ciang in khat Tapidaw a shuak hi. Tua a hi ciang in Tapidaw te le Lawki te in a ki kim u hi.
Epi kha a Mual Kawi khua a in nga Tapidaw a shuak hi. Tua tham lo in tang val le nu ngak zong a shuak u hi. Amau u pa in ma sa pen Shia Po Ku khut tung a tui shung a kiphum hang in a tawp kik hi. Tu in Pashian thu a um kik hi. A hi hang in kha khat Tapidaw a shuak khit caing in u pa in a hai a hi ciang in mi dang te in a lau a tawp khin u hi.
Khalkha uk shung a gua tui a pha hi. Tu kum an haksa ke ding hi. A hi hang in Phalam uk shung le Lum Bang uk shung a gua tui a pha ke a hi ciang in an a haksa kik ding hi. Phalam te in Kumpinu kiang a tul sawm li bang a le tawi jo u hi.
Phalam khua gal kap mang pa khat a khua a cia a hi ciang in ama tha lai ding in mang pa thak khat a tung jo hi. Ama in ji le ta te a ne hi. Tu lai tak in Kham Tung to te lak a ji ne lo mang pa ni bek a awm hi.
Zang vun khua a Mang Kang Pawl Pi khat in Kham Tung a Kajian shia pa khat a kawi nuam hi. Amau in ama kha shum a he pi ding hi. Tua a hi ciang in Sang Mang Pa in Shia Shue Zan a sam kik hang in ama in: Tu in ta tam ka ne a hi ciang in pai man ke hi, a ci kik hi. Tua a hi ciang in Shia Aung Dwe in shia dang a zong lai tak hi.
Mang Kang phiang shia lio na nge na a tuam a ne hi. Kham Tung a in khat pek thum a lio hi. Kawl gam a lo shia le bu shia le a dang shia a lio hi. Amelikan gam a gam shung shum lut na phiang shia a lio hi. Shum peu ma in gam shung mihing a a pua ciang in gam gi a awm kumpi na sep te in shum a man bang ma in phiang shia lio hi. Shum juak ten a shum a shuak ciang in shum lei te kiang a phiang shia man a nga kik hi. Tua a hi ciang in mi khempeu phiang shia a lio hi. Tu kum in kawl gam le Mi Kang Te gam shung a tua ma bang in Kumpi te in phiang shia a nga ding hi.
Tu kum in Mi Kang te gam Menji pa thak a tung hi. Ama Itajila mi a hi hi. Ni dang lai in a Menji pa na sem ding in Itijila mi a ki kawi nge ke hi. Mi Kang te gam Menji pan in kum nga bek a na sem khit ciang Mang Kang te khua a cia hi.
Kum pi nu in kum sawm shung pan khat ve mihing khempeu a shim hi. Tu kum in mi shim na kum a hi hi. Kawl gam shung a uk pi bek ma sa a shim kum sang in tu kum mihing a tawm zaw a hi hi. Tua uk pi shung a Kham Tung a khat a hi hi. Ma sa in mihing 119000 pha a awm hi. Tu kum in mihing 109000 bek a awm hi. Tua a hi ciang in mihing 10000 a be hi. Kawl gam shung a mihing 1000000 a khang jo hi. Kham Tung a mihing tampi a ci a na lo mihing tampi gam dang a lal u a hi ciang in mihing a tawm zaw a hi hi.
Epi kha a ni dang lai Zamini kumpi pa a ji a shi hi. Ama pasal in a za a mang tang khit ciang in pha tak pi dam jo lo hi. Tua a hi ciang in a shi ciang in mihing te in a lung mang ke u hi. Kum pi pa in hawlan gam awm lai hi.
Epi kha a Hangali kum pi pa in ama za a nga kik nuam hi. Ma sa a khat ve ama khua pi te in ama a de lo man in a tai sak u hi. Ka khua ka cia le kum pi pa ka shuak kik ding hi ci in a ngai shun hi. A hi hang in a tung ciang in ama khua pi te in kum pi pa de nawn lo u a hi ciang in a lau a tai kik hi.
Kawl Pi lam a gan nat na a dai nai ke hi. Bawng, lawi, vawk, te in a shi khin dek tak hi. Tu kum Kawl te in bang ci in lo a kho the ding hiam a lung mang u a hi ciang in bu tang a juak ngam ke a bu tang man a khang sem sem hi. Kham Tung a Dimlo Khua te Shuangpi khua a shuak a shial tampi a shi hi. Vangte khua shial tampi a shi hi. Khalkha uk shung a gan na na a tuam a shuak a khua khat a shial za ni a si hi. Ak zong tampi a shi hi.
Sen te mihing te in Kawl te bang in mi lim a bia u hi. Amaw kum pi te in tua ma bang in mi lim a bia hi. A hi hang in tu kum in Pasian a pai kum pi pa a tel hi. Ama in a no lai tak in Amelikan gam a lai a shin a Pashian thu a za ciang in mi lim a bia nawn ke hi. Amau kum pi pa Tapidaw a hi ciang in a khua pi te in Tapidaw a shuak ding a ki um hi.
Sen te gam a kial pi a tung hang in mihing a ngai shun bang ma in mihing tampi a shi ke hi. An a awm ke a hi hang in khua dang mi, Mang Kang mi te in an tampi a he pi man in tu nung ciang in Sen te mihing a shi ke ding hi. Mang Kang te in dangka 30000000 an le ding a pia u hi.
Ni dang lai in a pa tek khat in ta pa te a hau hi. A ta teng a ki tawng tawng hi. Tua hang in a pa a lung a kham ma ma hi. Ki lem diam diam in, ci in thu a hil hi. A hi hang in ama thu a ngai ke u hi. A tawp ciang in a pil lo thu hil in a lung shim khua ngai shun hi. Ama ta te khem peu a sam khawm ciang in ciang lawm khat a la hi. Hi kuai tan di un. Na kuai tan jo u hiam, a ci hi, a ma ta te teng in a shi dek tak in a kuai a hen kawm a phel hi, Khat tek in a ta te a pia hi. Kuai tan kik tek un, ci a bai no tek in a kuai tan u hi. Tua a hi ciang in pa tek in: Ta te aw, en ta un. Na nau te zawng a ki ngawm khawm ciang in hi bang in a khau hi. Nau zawng ki he pi tek in ki pawl the lo u te kua ma in bang ma hong ci jo lo ding hi. Tua na pan in a na ki ngai shun ke u le ciang tang khat na kuai tan bang un mihing hong bawl ding, a hi hi. Tapidaw shuak lawm te aw, hi pa in a ta te thu a hil na ngai shun tek ni. Tapidaw shuak in mi in thum a hi zong in mi ni bang thum bang za bang I hi zong in lung shim ngai shun ki bang in awm le hang in hawi ding hi. Tapidaw shuak kiang pan in ki ngai mawk na thu te le ki en na thu le ki zak da na hong awm le Pashian kiang a ka thu nget a mal a cing ke ding hi. I thu a ki tuak ke le Lawki te shim maw na nui sat na in hong ne ding hi. Tapidaw lak pan ki hau na le ki ngai maw na a awm u le hi pa tek in a ta te thu a hil na thu na ngai shut u le a pha ma ma in ka um hi.
Lal Bawng
_________________________________
Shivueji Thu Hil Na
Zawhang Lai Shiang Tho a lian 13 a neu 18. Ke taw an ne khawm pai khat in a khe in hong shui hi.
U te Nau te aw, Topa Khaji gen ka mite in i za ciang in i lung shim bang a ci awm hiam. A nung jui te sawm le ni te tu in i mai ah hong ding le kua i dawng pen ding hiam.Peta in dawng ding i hi hiam. A hi ke le Zawhang Zako dawng ding i hiam. Tua hi lo hi. Shimun tapa Zuda Shiakajo dawng ding hi lo a hiam. Bang hang hiam i ci le Topa Khaji juak pa a hi man hi. Etaw in a gil kial a a shih dek tak ciang in a ta u pa za juak hi lo hiam. Nang in gim na a haksa bang na thuak ciang in Topa Khaji ko le te dangka sawm thum sang a a pha zaw a hawi zaw hong pia jo ding hi lo hiam.
Kho mun pum nga le ngasa tawn ni mihing tul nga val a vak le gai jo lo u a seng sawm le seng ni val lai ngaih sut huai ma ma hi. Salan Lai Siang Tho a lian 103 a neu 2 shung ah, Aw ka kha Topa Pashian hia thu pha hong pia in, ka shung a awm khempeu shiang tho na thu pha hong pia in, a ki at jo hi. Juda Shiakajo in Topa Khaji gup na a he pi na te a a mang ngil bai lua hi. U te nau te aw ciam te un. Juda Shiakajo in gu ta pa Bazaba bang a hi ke hi. Juda Shiakajo in Topa Khaji nung jui, Khaji taw an kuang um khawm a hi tham lo in Topa Khaji sawl tak a hi hi. A hi hang in a ma in Topa Khaji a juak, man a min pha a thang lo hi min shiat na a thang. Davui in a gel ma bang in: Ke taw an ne khawm ka zawl pa khat in a ding a a khe in hong shui hi.
Tua a hi ciang in Khaji gen ma bang in Tapidaw te khat le Shum le pai bawl in maw na khial na taw a ki shu kha pa pa hi. Shum le pai in Tapidaw te lawm Tapidaw gual a hi hi. Shum le pai a awm ke le Tapidaw te a ding in a hak sa ma ma ding hi. Shum le pai in Tapidaw te pumpi nawp sak na a pia na lam khat a hi hi. An nek tui dawn a hi zong nik te’n puan shil a hi zong pha tuam na lam khat a hi hi. Tua ciang in shum hek na a hi zong tu te ta te pil na shin na ding a hi zong shum le pai awm ke le bang ma a ki hi jo manlo hi. Tua a hi ciang in shum le pai in Tapidaw te taw a ki pawl hi. Tua khit ciang in Pashian gam a khan na ding in Tapidaw khat le khat pawl pi khat le khat a nai pawlpi a gam la pawlpi in thu hil shia te a ki pai sak na in shum bek a ki sawl jo hi.
Tu in zong Pasian gam Pashian thu a ki zak na ding in Kham Tung a Kajian Shia te hong pai thu hong hil hi. Khang lam Amelikan gam pi pan a shum pi Pashian a ding a pia tu in a ki vak a tua man in e Kham Tung mihimg te in Pashian thu i za a gup na i nga hi. Tu in e Jo mihing Tapidaw te khat le khat pawl khat le pawl khat Tapidaw a khang na ding in shum pi ki pia ciat hi.
Luka Lai Shiang Tho a lian 16 a neu 9 na Shung a Jeshu in: A man lo shum na lawm na piang in la a be ciang in a awm tawn tung in shung a amaute in nomau hong dawn na ding hi, a ci hi. A hi zong in shum le pai in Tapidaw te khat le khat Pawlpi khat le khat ki shiat sak jo na vang ne a hi lam lung ngai huai hi. Bang ding hiam i ci le Topa Khaji le Davui gen ma bang in, ke taw an ne khawm khat in ding in ke a khe in hong shui hi, na ciam te un. Tua a hi ciang in shum le pai in hong shui na thu Lawta ji na ngai shun un. Shum le pai a khen lo man a ci khuam shuak hi lo hiam. Shum le pai in Lawta ji khe a shui a tha khat thu a ci khuam shuak hi. Lawta in a ji bang za a it ding hiam ki gen the lo hi. A hi zong in ci khuam suak jo hi a ta nu te gel in nak pi a kap u hang in amau nu hi nawn lo hi. Lawta ji in a pa sal le a ta nu te gel sang in shum le pai it zaw a hi ciang in ci khuam a shuak hi. Tua thu Tapidaw te’n na mang ngil lo na ding in Topa Jeshu in hong hil hi. Lawta ji na ngai shun un a ci hi.
Tua ciang in shum hau pa khat in Topa Khaji kiang a pai le shum le pai in a mai tang a shui sak le ama nuam nawn lo hi. Tua a hi ciang in lai the te in shum le pai bawl shiat lo na ding in ki kep huai hi. Lai the te a ki kep zo ke le a the lo te gen na vang lak awm lo hi.
Luka Lai Shiang Tho a lian 16 a neu 19 pan in 31 dawng in shung a awm ma bang in, nawp sak na shung a huai ham na a tum jo lo hi, ki pha sak na a tum jo lo hi. Mi bawl shiat te, a zawng te, gim na thuak te a tum jo hi. Me kuang shung a tum zawk ciang in i ki nung shik hang in gup na ngah jo nawn lo hi. Me kuang shung tun ma a ki shik na ne a a ki kem te in a tawn tung in gup na a nga ngit nget ding hi. Tua a hi ciang in u te nau te aw Topa Pashian thu na pai khia lo na ding un kong han shua hi. Shum le pai na pai khia jo u le na pai khia jo un.
Shia Cia
SANDA SHING NUNG TAK NA THU
Sanda Shing a pa in Panzabi mi a hi hi. Ama in shum a hau, min thang ne a Patiala gam shung a mi a lian le lo tam ne mihing lak pan mi khat a hi hi. Sanda Shing a u lian ni in a pa lo a kho u hi. A dang u-nau te in Panzabi nge na bang in gal kap na a sem u hi. Sanda Shing in Septemba kha ni kum 1889 kum in Lampu khua shung a shuak hi. Ama no lai tak a gam ta na thu tampi a ki the ke hi. A hi hang in ama in a nu a it ma ma a apai na lam khempeu a nung a jui hi. A nu a lai shim a shiam, biak nawp na lung shim a ne hi. Tua a hi ciang in Sanda Shing in a let ciang in ama zong in biak nawp lung shim a ne hi.
Mi Kang te gam shung a nu me te in dawi thawi na le bia na a hi a mi lim a kem u hi. Tua hi ciang in nau pang lak pan biak nawp lung shim in a nu lung shim taw a ki bang a hi ciang in a tawn tung ama nung a jui hi. Ni shim in a nu in mi lim bia na ding in bia na in shung a lut ciang in Sanda in zong a lut a mi lim mai a bawk in a bia hi. Ga le pak nam tui phui sam te kiang a pia hi. A nu in kha shim in thu hil te kiang a a haw ciang in Sanda in a sawt pi in tu a mau thu hil na tel tak pi a ngai hi.. Tua tham lo in gam lak a awm mi shiang tho te kiang a thu ngai na ding in khat ve ve a nu taw a pai ciang in amau haksa nung tak na le amau lung shiang tho na a tawn tung a ciam te hi. A nu in tua mi shiang tho te a zak ta a ama ading a hi zong in a in kuan pi te ading ahi zong in amaute thu a ngen sak nang a thum hi. Hi gam ta na khempeu Sanda Shing a mu a ngai shun hi. Ama in: Hi mi shiang tho te a mai tang hawi ka et ciang in ka lung dam a amau bang in shuak na ding in ka lung ngai hi, a ci hi.
Lai Shim Na Thu
Sanda Shing in Punzabi mi a hi hi. Ama lung a dam ngit nget a ki mai tawn tung hi. Ama lawm te lak pan in u pa a hi hi. Tua tham lo in Ama in a lung khau the hi. Lai shin ding a ki lawm hun a tung ciang in Sanda Shing in Amelikan sang mang pa sang in shung a lai a shin hi. Tua sang in shung a ni shim in na nau pang te in Pashian Lai Shiang Tho a shin u hi. Sanda Shing in a pu a pa nge na a tel tak pi a jui a hi ciang in amau Pashian lo ngal a dang Pashian thu a za nai ke hi. Tua a hi ciang in sang in shung a Topa Pashian thu a za ciang in a he in a huat hi. Nakpi lai a shin a hi ciang in kum shim in lai dawng na a jo the a shiam na a khang sem sem hi. A hi hang in a shiam na a khang lai tak in Pashian thu a huat sem sem hi. A no lai tak in Pashian thu a ngai shun tak zo ke hi. A hi hang in a let ciang in Pashian thu in thu shia a sa a a ngai nuam ke hi.
Sanda Shing in Hindu te nge na a de ngai ngai a hi ciang in mi pawl dang bia na thu a ngai nuam ke hi. A hi hang in ni shim in sang in shung a Pashian thu a zak hi. Tua a hi ciang in ama a pai khia a kumpinu sang in lai a shin hi. Tua sang in shung a huat sa Pashian thu a za ke hi.
A hi hang in Kumpinu sang in tai thum gam la khua dang a awm hi. Sanda Shing in mi tha hat a hi ke a ni shim in tai guk a pai ciang in a gim ma ma a a pai jo ke hi. Tua a hi ciang in Sang Mang pa sang in a lai a shin ke le lai a shiam jo ke hi. Ama in: Shia pa in Pashian thu a hil ciang in ka ngai ke ding hi, a ci hi. Tua a hi ciang in Shia in Pashian thu a hil ciang in Sanda in a nui san a hi zong in, thu mawk a dawng a hi zong in, Lai Shiang Tho a shia sak a cil pi hi. A sawt ve pi hi bang in a gam ta hi. A hi hang in ama in lai shin a jo dek tak ciang in a pu a pa te biak na thu a ngai shun zaw the hi. Tua a hi ciang in Hindu lai Shiang Tho a nak pi in a shin hi.
A be lap ding hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
