TEDIM KAM KI ZA NA LAI
DISEMBA KHA 1921
The Chin Hills News
Bu 3 Shim Na Pi 4
A SUNG A OM THU TE
Tedim kam ki za na lai
Kam ki za na
Ju leh za a thu
Ek pha leh shi san ci nat na
Ki khel na thu
Sanda Shing nung tak na thu
TEDIM KAM KI ZA NA LAI
A pian na kum 1919
Khalkha khua kha shim in a bawl hi.
Lai bawl pa ------ ------- Sang Mang Pa
A hu te ------ ------- Dam Shuan, Tun En
Kum khat a man hamu a hihi.
Khalkha ------ ----- Desemba kha, 1922
____________________________
KAM KI ZA NA
Khalkha gam shung a mi a bei sem sem hi. Bang hang hiam i ci leh: “Khua hau sa a gi lo man ina Lushe gam a ka lal ding u hi,” a ci hi. Kim khat te in kawl gam a a lal shuk jo hi. Amau ten na mun in Kawlpi lam a te tawh ki bang ci nat na tam a awm kei hi. A ma a Khalkha gam a za khat a ten na khua a tu in sawm bek pha a awm hi.
Kum sawm shung pan in Kham Tung mi hing a kiam hang in Lushe gam shung a mihing te’n tul sawm giat leh tul kua pan tul sawm kua leh tul guk a khang to u hi.
Gandi thu hil pa in a lung mang mah mah hi. Bang hang hiam I ci leh: “kum khat ciang in Mang Kang te in a khua a cia ding hi. Tua ciang in ete in i gam i uk ding hi,” a ci u hi. Kum khat a ci’n a hi hang in Kumpinu in India gam a uk lai hi. Tua ahi ciang in Gandi in: “Kumpinu thu ngai kei un, phiang shia pia kei un. Na To te thu zong ngai nawn kei un. Thong shung a hong khum leh zong bang mah sam kei, kita kei un”, a ci hi. Mi kim khat te in tua pa thu ngai a kumpinu thu a ngai kei ding u hi. Amau in gim na tampi a thuak ding u hi. A hi hang in kumpinu te a khua a a cia kei ding u hi.
Mopla mihing te leh Kumpinu a ki no lai tak a hi hi. Amau khua lam a haksa mah mah hi. Bang ding hiam i ci leh kua ma in lo kho ngam lo a kua mah lam a pai nawn ke hi. Musalman te in Hindu te zaw thawh bawl a amau ngei na a tum sak lai u hi. Mopla te in gal kap tawh a ki tua leh a lel tawn tung a mau shung pan in mi kim khat a ki that thei hi. A hi hang in amau in lo kho te a hi hang in shum bawl te a hi hang in aman u a a that thei hi. Galkap tampi a awm hang in a shuam te in kham tung a tai ciang in gal kap te in a mat na ding a haksa hi.
Zapan gam a mi pawl nih a awm hi. Pawl khat in gal kap tampi deih u a gam dang a shim nuam ngit nget hi. Amau gam in a gawl pen gam a hi ci in a lung ngai a hi u ciang in gam dang a uk nuam u hi. Pawl khat te in mi khempeu tawh ki lem nuam a na a sem khawm nuam u hi. Mi khempeu tawh ki lem ding u a na a sem khawm nuam te pawl in tam sem sem a hi ciang in tu kum in kumpipa in amau laka ama u pa ding a tel hi. Tua a hi ciang in gal kap nuam pawl te a he mah mah u hi. Tua a hi man in kumpipa vai hawm pi pa khat Novemba kha in a that hi. Tua a hi ciang in gal kap pawl te in tua pa han shua hi, ci in a awm mawk u hi.
Tua tham lo in Mang Kang te khua a mi tampi ki that hi, ci in thu a ki za hi. Sebia khua a kumpipa vai hawm te thum ki that hi. Zamini gam a gal a ki do khit ciang in mi lian za thum a ki that hi. Novemba kha shung u pa khat a hawm lai tak in mihing khat in a that hi. Tua mi pa kuan that a hi hiam a ki thei kei hi. A hi hang in a za a mang kumpipa a lawm te in a that sak hi ci in a ki um hi. Tua te in kumpipa a leih kik hi. Tua a hi ciang in: Ka gam uk te leh mi lian khempeuh ka that u leh kumpipa in a za a ngah kik ding hi, ci in a lung ngai u hi. Pawtugal gam a mi pawl khat in gam a uk nuam u hi. Tua a hi ciang in kumpipa na sem te thum bang li bang a that u hi.
Amelikan gam a Tapidaw te in ni kum in Pashian thu ki hil nang dangka 600,000,000 a pia u hi.
Amelikan gam khang lam a mi neu pawl khat a awm hi. Tua mi neu te tu kum bek in mi dang te in a mu u hi. Amau in pi li bek a sang u hi. Tua mi te in thau a nei kei u hi, a in u a ki um kei hi, a in u shing te tawh a lam u hi, sa a bet ciang in thal pi tawh a beng u hi. Amau khua a khua lum a hi ciang in puan a shil ngei kei hi. Aphalika gam a zong tua bang mi neu pawl te a awm hi.
But khu nat na in Shian gam a a piang kik hi. Mandali khua a zong a awm hi. A hi hang in Kham Tung a a piang kik leh mi tampi a ci na pha in ki um maw kei hi. Mi Kang te gam a lei tung mual a sang pen a awm hi. Tu dawng in kua ma in a tung a tung jo kei hi. A hi hang in tu kum in mihing pawl khat in a ka to na lam a zong u hi. Amau in gim na tampi a thuak u hi. Khua a dam mah mah hi. A hi hang in lam a mu hi. Tua a hi caing in ni kum ciang in amau in a tung a ka to ding u hi.
_______________________________
JU LEH ZA THU
India gam a za to mang pa in Kawl gam a hong jin a Insen khua kajian leh kawl te Lai Shiang Tho sang in a a pai a hi thu a hil hi. Hi bang in thu hil hi: “Nau te aw, Kawl gam a lung man huai tampi ka mu hi. Mihing te in pil na tampi a nei kei hi. Tua a hi ciang in mihing te in ki that na taw gu tak na taw, ci nat na taw tampi a piang hi. Tua gim na te in kawi lai tak a i mu hiam i ci leh ju te hu hang te za tep te za muam te tung a i ngah hi. Gui thei kham thei ju te za te i tep ciang in pumpi shung a i shi hui i hui tha gui a khak sat thei hi. Tua i shi hui leh hui tha gui a bing sak thei hi. A bing gen lo in tua te vang neu leh mihing te ci nat na a piang pah thei hi. Tua tham lo in gui thei ju khu leh za tep khu te in i khuak shung a pi a i khuak a jel hi. I khuak jel san leh mihing tampi in ki pil jo nawn lo hi. Tua a hi caing in mi ki tawng mun, mi ki sel mun te in gui thei tampi a tep mihing te ki ci in ngai shun ciat ta un. Tua tham lo in gui thei a ne kei le mi te in kum sawm guk a nung tak ding a hi leh a peh kei hi. Kum sawm guk a nung ta ding hi.
Gui thei a tang lo a ne sem sem te in kum sawm guk a nung tak ding a hi leh kum sawm li bek a nung ta ding hi. Ke ma in ci nate ka vel ciang in za tep gu leh jugu te mihing shung a a tam pen ka mu hi. Tua a hi ciang in ju leh za tep te ki tang jo lo a hai pha mah mah mi te in mi haute a hi kei hi. mi zawng pha mahmah te ahi hi. Nau te aw, note in Kawl gam khua khempeuh a thu hil pa na hi ding u hi, ha kat in thu na hil ta un. Mihing gui thei tang in ka um hi. Tua hi le mihing a ci a dam ding hi. Kema ka tek ta hi. Mihing lung shim a ki khel sak ding in Topa Pashian in note pai na teng a hong kawp kawi kawi ta hen aw. Kema tu in India gam a ka cia ding hi. Note tung a Pashian he pi na thu pha hong tung ta hen, ci in mang pha hong khak khit ciang in India gam a a cia kik hi. Hi lai a shim u te nau te in jui pah ning ci in ngai shun ciat ta un aw. Dam Shuan.
_______________________
EK PHIA LEH SHI SAN CI NAT NA
Ek phia in an nek tui dawn na a piang a hi zong in an tam nek luat hang a hi zong piang thei hi. Tua ciang in khua lum leh khua dam tha khat a a ki khel lai tak a hi zong in puan shil te a ki khel ciang in a tua ci nat na a piang thei hi. Tua bang ci nat na vei le hang na sem lo in an cim bek ne in lup na a lum le hang a ki dam kik thei hi.
Ek phia a shi san pai te in a gil shung pan a piang ahi hi. A hi hang in ek phia sang in a na pha zaw hi Bang hang hiam I ci leh gil shung lam pan a na a ek phia pen in ek san phia hang in tua ci nat na a ki thei hi. Hi bang ci nat na a pian cil na thu in ek phia tawh a ki bang hi. Tua ciang in nat tun in zong ek ssan in a piang thei hi ci in a ki um hi. Tua bang ci nat na in a dam kik na ding haksa a hi man in in a lau huai ma mah hi. Tua a hi caing in za to te kiang a man lang in a pai pi leh hang a hawi pen ding hi. Tua ci nat a dam khit ciang in a zawng a piang kik thei lo na ding pha tak in na nek ki kem leh hang a hawi ding hi.
Ci nat na tawh i ki pelh na ding thu jui leh hang ek phia ci nat na leh gil san zong a ki vei kei ding hi. A gawl pen in an nek na a ki kem leh hang a hawih ding hi. Bang ci ki kep ding i hi hiam i ci leh a min pha lo shing ga te a min lua shing ga te, an te shial te, a pa hak na sak te in i ne kei ding hi. Ni tak lup hun kuan ciang in an tampi i nek lo na ding in i ki ngaih shun ding a i ciam the ding hi. I pum pi tek ki kem in. i ci lum sak tawn tung ding hi. In pua lawm a huih vawt taw a ki shuk khak na ding a i lum kei ding hi. I gil pi huih in hong sem khak sak leh ci nat a piang thei hi. Tua ciang in khua lum leh khua dam ki khel lai tak in i ki kem ding hi. Khua lum a hi zong in khua dam a hi zong in gil san ci nat na a piang sak thei hi.
Gil san vei te a ek in mi dang te zong a law thei a gil san ci nat na a piang sak thei hi. Tua a hi ciang in tua ci na te ek dawn a shung a tang vai a shun khit ciang tua tang vai leh ci na pa ek in man lang a a shin tawh i shin khit ciang in khua tawh i gam la dai nawl lam i phum ding hi. Tua bang in phum kei leh hang tho vai te in tua ek tung a a awm khit ciang in i an nek na tung hong awm a hi zong in bawng nawi tung a kia a hi zong in tua gil san ci nat na a gu in tua bawng nawi tung a a bang ding hi. Tua a hi ciang in pha tung a a bang ding hi. Tua a hi ciang in pha tak pi a ki kep na ding thu a awm hi.
____________________________
KI KHEL NA THU
Mihing in a ki pat in a nu gil shung a a awm hi. Tua khit ciang in a shuak a mihing a piang hi. Tua khit caing in a lian a a nu a pa thei hi. Tua khit ciang in puan a deih thei hi. Tua khit ciang in a shiam a u lian a shuak thei hi. Tua ma bang in e Kham Tung a a ki pat in kumpinu in hong uk kei hi. Tua bang in puan shipha kei, lai shin sang in a awm kei, a lai thei i awm kei hi. Pashian thu i za ngei kei hi. Dawi i bia hi. Tua a hi ciang in ni dang lai leh tu tampi a ki lam dang hi. Tu in lai shin sang in a awm a lai thei i tam jo hi. Pashian thu zong i zak a Pashian bia tam jo ta hi. Ni dang lai in i pu i pa lai in dawi a bia hi. A hi hang in dawi a ki pat na a tawp na i dawng leh a thei kei ding in ka um hi. A hi a hi hang in tu in a man bel Pashian lam i thei hi.
Mihing in nau pang tangval, pa sal u pa tua bang in a ki khel thei i mu hi. Tua bang ma in ni dang lai leh tu lai tak in a tampi a ki khial jo hi. A hi hang in bang sam lai hiam i ci leh Pashian i biak ding a sam lai hi. Tua a hi ciang in nau pang te in neu lai a a puan a let ciang in a shil thei lo bang in ete zong in dawi biak na i pai khia ding a Pashian i bia leh a pha hi. Tua khit ciang in Pashian ka bia hi, tun a lam dang khat zong a awm hi. Tua bia na zong a man kei hi. Bang hang hiam i ci leh Topa Jeshu in: Topa, topa ci khempheuh van tung gam shung a tung thei kei ding hi. Tua a hi ciang in tua lam thu man a hi kei hi. Bang tawh ki bang hiam i ci leh Vuandawk Topa kiang a i ngen ding thu khat an huan pa kiang a I ngen leh nawp tuam a awm kei ding hi. Tua tawh a ki bang hi nau pang in a ki khel bang ma in e Kham Tung mihing te zong a ki khial ding a Pashian lam i jui leh a pha hi, ka ci hi. Tua a hi ciang in hi lai a shim khempeuh in hi thu na ngai shun un la a ma lam na jui un.
Shia Lian Zam.
________________________
SANDA SHING NUNG TAK NA THU
Sanda Shing in Panjab gam leh Katlamila gam leh Aphuganistan gam a khual jin khit ciang in a ten na Kawtagal khua a cia kik hi. Tua Kawtagal khua in Sanda Shing tawl dam ngah na khua ahi hi. Kum shim in Pashian thu hil ding a khual jin a hi ciang in a gim mah mah hi. Tua a hi ciang in ama in tua khua a kha khat bang kha nih bang Pashian Lai Shiang Tho a shim hi. Bang hang hiam i ci leh ama in a khual jin sang na sem a a ki pat ma ina Lai Shing tho a shim man ngei ke hi. Sanda Shing in Lai Shiangtho a shim nuam mah mah hi. Tua bang in a shim ngit nget kei leh Pashian thu pha man lang in a ngah kei ding hi. “Pashian thu in keima khe kiang a mei vak a hi ciang in ka pai na ding lampi a vak sak hi”, a ci in Davui in a gen bang ma in Sanda Shing in zong a theih ciang in Pashian tawh a ki nai in a theih hi. Pashian tawh a awm khawm nuam khempeuh mah in Pashian Lai Shiangtho shung a lam pi na muh ding hi. Pashian kiang a mi hau mi uk te mi lian te in mi zawng mi, tha zawng mi, mi gina lo te a hi u hi. Tua te in Pashian kiang a awm ngit nget a ama tawh a vai hawm khawm u hi.
Kawtagal khua in khua neu a hi hang in a gina lo a hi kei hi. Mual tung a tang bang mah in a sang a shik khau in zong a awm hi. Tua khua pai na lam in Tibet gam lam a hi hi. Tua khua sang mang pa khat leh sang mang nu khat a awm u hi. A kim kawt a awm mihing te in mihing gina lo pawl te a hi hi. Amau te in lau thei a pil na ci lo mihing te a hi tham lo mi gi lo mah mah u hi.
Sanda Shing in Kawtagal khua a awm lai tak in a min Stokes a ki ci Mang Kang sang mang pa khat tawh a ki tuak hi. Tua sang mang pa in Mi Kang te a he pi man in a ma in, a u a nau a nu a pa te a sang gam te nu shia a India gam a hang pai hi. Ama in Sanda Shing tawh a ki muh khit ciang in ama tawh ki bang in a awm a India mihing te a hu khawm thei pen ding hi, ci in a lung ngai hi. A nung ciang in ama Pashian in sawl a Sanda Shing Pashian na sem a shuak sak khit ciang in a nih un Pashian na a sem khawm u hi. Tua ciang in ama in a nei sa a juak khit ciang in puan hawih lo shil in a Sanda Shing tawh khual a jin khawm u hi. A hi hang in Mang Kang pa in India mi thu hil bang ma awm ding in haksa mah mah hi. Tua a hi ciang in mi dang te in lam dang a sa mah mah u hi. A hi hang in tua sang mang pa in kum sagi Sanda Shing bang mah in na a sem hi. Tua bang mah in Jeshu in a nung jui te kiang a a ci na thu in: “Lam pi a na zat ding kham, ngun, shum ngo ten a kawng gak shung u a na vawm kei un. Thung ip a hi zong in khe dap te, ciang khut te a hi zong in na keng kei un. Bang ding hiam na ci u leh a sem mi in a ki vak na ding a ki lawm hi,” Ete Pashian in thu man Pashian a hi hi. Ama na sem te a tha hat sak hi. Ama thu a ngai mi te ading ama ciam ten a a pel ngei kei ding hi. Van tung leh lei tung abei mateng in nomau tawh ka awm khawm ding hi, a ci hi.
Tua lai tak in Panzah gam a awm Tapidaw te a up na u a khang to sem sem hi. Sanda Shing in tang val bek a hi hang in a thu up na mi te a lawp hi. Stokes mang pa leh India hau sa pawl tang val nih in Sanda Shing ma bang in a piang a hi mi te a tu dawng in zong Sanda Shing ngei na a jui u hang in a up na u lian a hi lo man in a tawp kik u hi.
Khat vei Sanda Shing leh Stokes mang pa in khual a jin kawm lai tak un a min Kandi a ki ci khua khat a tung u hi. Amau ngei na bang in nithum mateng in a Pashian thu a hil u hi. Khua mial ciang in an nek ding leh lup na ding a zong u hi. A hi hang in tu in amau Tapidaw hi ci in mi khempeuh in a thei jo u hi. Tua a hi ciang in kua ma in jin a dei kei hi. Tua a hi ciang in amau in lam a a pai u hi. Mual a awm talap te in zang lei a awm talap tawh ki bang kei hi. Nam shia leh tha pi kang a awm hi. Tua tham lo in shual pek tung a buan vi ve a awm a nam shia mah mah hi. Amau in tua talap shung a a I mu thei kei u hi. A hi hang in kua ma a he pi nuam kei u hi. Sanda Shing in: Tua lai tak in je et na ka thuak tak tak uh hi, ci hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

