SIMLEIMI KHEN THUM
(3 types of humanity)
Agelh ~ Rev. Dr. S. Pau Khan En
Minam, pau le ham, biakna, mel leh sa, mun leh gam, ahau azawng, apil ahai, cihbang in paak bang a, a meel hoih, kibatlohna, (colorful diversities) leh kilamdanna pak atuamtuam tawh a kizeem simlei mihing te – ihi hi. Minam leh pau le haam, mel le sa cihbang suahken akikheltheilo kilamdanna a om mah bang in, biakna teenna giahna mun, cih bangin a kikhel thei kilamdanna zong tampi mah na na om hi. Tua hi-a, hih i kibatlohna leh kilamdanna pen asia hi zenzen lo- in paak banga hoih Pasian hongbawl meelhoih kilamdanna ahi hi.
Hibang a kheltheih leh kheltheihloh kilamdanna tampi a om nianua lakah taangtawng mipil Greek mite- in, simlei mi khempeuh pen minam vai tawh kisai- in khen thum in na khenlek uh a, tua nam thumte atom a etpak ding in lahkhiat hongtum kahi hi. Greek mite pen BCE kum zalom guk(6th.century) akipan thuthuk pilna philosophy tawh akhangkhang in leitung na huzap a, thuzawh zote uh ahi hi. Socrates (BCE470-399) Plato (BCE428- 348) Aristortle ( BCE 385 - 322) te-in amau pilna suahkhia uh a, gamuk na lam ah zong tuahun lai a- a kithei leitung bup a kici liang (Mediterranean kuam teng) a uk mipil Aristotle pattah, galkap kumpi, Minthang Alexander the Great (356- 323 BCE) kumpi khan a kipan, amau thuthuk pilna (philosophy) kampau (language), ngeina (culture) tetawh leitungbup a huzaap zo uh ahi hi. A thuthuk pilna leh ngaihsutna (philosophy)te - in hoh tuni ciangdong leh mailam khanghun saupi leitung a huzaap dending hi lai hi. Genpak lehang, tuhun a leitung bup in i ultun sak Democracy bangdep hoh hih Greek mipilte hong pat khiat mah hi a, leitung khanghun beidong akip paisuak ding ahi hi. Khaileh! tua ahihleh tu- in minam vaitawh kisai in hih Greek mipilte in khen thum a, a khenna uh enzual dih ni.
ANGSUNG BEK KHUAL
(I d i o t s)
Greek taang mipilte khen na ah, a nam masa penpen in Angsung bek akhual te, ahi hi. Alamdang takin amau kam in IDIOT cimawk uh hi. IDIOT cihbel mangkam in MI HAI cihna hi- a, ahizong in Greek mipil te khenna a khen masa IDIOT te mawk bel, haivet lo- in pillua kisa- a, ama' metna ding leh a angsung ding bekbek thei a, ama' metna ding leh ama angsung ding ahih keileh a khutmee zong a taangsak vet lote-a hi uh hi. Biakna vai, minam vai(racial agenda) cihte amau ading in nak thupi lo hi.
Austria gam Vienna khua a psychologist minthang Sigmund Freud (1856 - 1939) in minam thum a, a khenna ah, a nam nih na ama' aituam ding bek a, a nungta (ego) namte hi ding hi. Hihte pawl pen in amau' aituam phattuam nading longal thudang dang peuhmah ngaihsun thei mawngmawng lo- uh hi. Biakna (ego centric life)
MINAM BEK LAITAAK (Tribe centered)
Taanglai Greek mite'n mihing tate a khenna uh a dawlnihna pen minam bulphuh na ahi hi. Thudang ladang mahmah ngaihsun theilo in minam, minam bekbek in a nuntakna uh uk in mi khempeuh in zong amau mah bang in minam bekbek mah ultung sak le- uh ut thong uh hi. Amau zah a minam ultung saklo te minam itlo leh minam vei lo-in ngawh pah lianlian uh ahih manin amau pen atheihloh kal un miluanglet (extremist) leh muhna toi (narrow thinker) hongsuak ziau uh hi
A tung a igen khatna, ama' angsung bek thei a, a nuntak pih te sangin lah hoihzaw tham pek hi. Minam ading a kicihnak leh gending, semding, pia khia ding in kiging sa- in om den uh a, phal uh hi. Thudang peuhmah ngaihsun thei nawnlo- uh ahih manin minam pen amaute Pasian hongsuak hi. Pawlpi kipuahphat hun kum zalom 16 hun a, Pawlpi makai Martin Luther (1483- 1564) in, "Mite lungsim a bup uk khat peuhpeuh pen a pasian uh hi," nana ci hi
Tua hi-a, hi bang a, thudang ladang mahmah ngaihsun theilo khop a, minam vai bekbek a ngaihsun te pawl pen a pasian uh a Minam (tribe) hong hi-in, a biakna uh zong Minam biakna (tribalism) hipah hi, ci- uh hi Mundang ah lecture kapiak ciang leh lai ka gelh ciangin hih pen tualniam lungput ka ci hi.
KHUAPI LUNGSIM
(Citizen)
Greek taangtawng mipilte simlei mite akhen na-uh a khenthum napen "Khuapi lungsim" (citizen) hi-a, asangpen mah hipah hi. A minam it in kiptak in dinpih in, ahi zongin mi dangte simmawh, mudah selo in it in zahtak uh hi. Tua ahih manin amau minam zong midang te'n it sak in zong zahtak sak pah uh hi. A kithuk ahi hi. Tualniam lungsim hi lo, tualsang lungsim, khuapi lungsim(citizen) leh mi picing te lungsim puak hithiat zia ahi hi.
ZOMI i itleh hih gampi, mipi lungsim leh khuapi lungsim paai i tum ding hi. Tua hileh minam dang te- in zong i ZOMI NAM hong it, hong zahtak sak panding uh hi. Ki ZOMI itsak a, atang neih, ngaihsutna kicing lo, mi tawmkhat te’ buai bang in ibuai hehu (nervous) kha kei ding hi. Tua pen, mi tualsang, mi picing, mi namlian te muhna ah zum huai hi. I Zomi i it ding a, i hihzawh zahzah in itha ingal leh i siamna, neih leh lamte i phal ding hi. Ahi zongin mi nuihsat ding in, tualniam le picing lo te it bang in i it kha hetkei ding hi. Tualsangleh mi picingte it bang in it in khut kilen kawm in i ZOMI nam i kipsak, i phungvuh khawm tek ding hi. Hih pen taangtawng Greek mipil te simlei mite anam a, a khenna ah asang pen, nampi lungsim pen, a cidam huaipen leh adeih huaipen mihing dinmun ahi hi. Tuabang hi leh i it mahmah i Zomi nam pen mi namdang te in zong hong itpih, hong zahtak pih ding hiphing hi.
A tung a igen Sigmund Freud khendan in hi te pen super ego hi-in mi picing te ciding hihang.
Kongit ka Zomipih khempeuh aw, Pasian hong piaksa i Zomi nam i it ciat a, midang te'n zong hong itsak, hong zahtak sak ding i utciat hi. Minam neu, mi tualniam a hongmuh ding uh i ut kei tek hi. Tuabang i hih ngelngel leh bel anihna bang in tualniam om hetlo-a, hih athumna bang a khuapi (citizen)lungsim i neih ding kisam dinghi.
I ZOMI nam (tribe) pen Pasian in neikha lo-in, i Minamvai (tribalism) zong biakna in neikha het lo- a, Pasian mah Pasian in nei-in, Amah tawh i it i ZOMI nam puahkhawm zuunkhawm dih ve ni, ci-in kong hanthawn hi.
Tulaitak a i ZOMI nam sung ah i kipuahphat ngel ding khat om kasa -a, tua in biakna vai ahi -a, leitung vai ahi zongin i kibatloh i kilamdan na khempeuh ah aman, akhial, adik amawh kituh in i tuahna munmun ah i kitalsik, in ki thalnialna (confrontation) izang pahpah a, i ki akgualkhen pahpah thong hi. Tua ding hi peuhmah lo-in, ki lutuah ngiungeu a, ahoih pen zonkhawm na (negotiation) i neih ding hizaw hi. Hih thu tawh kipeh in America te President 37 na Richard M. Nixson (1913- 1994) in a President saan na ding a, thugenna (inaugural speech) kong hawmsawn nuam hi.
"Ours is not an age of confrontation, but an age of negotiation"
ci geugeu bek hi.
Ei khanghun pen kitalsik ding hun hinawn het lo- a, kileptuah ding khanghun hita hi.
Ci thei kasa lua-a, ka pakta hi. Zomi te ading a hong gen sak hiam? bang ka ci khaphial hi.
ZOMI aw, tho in la, taang in! PASIAN KHUAVAK in nang hongtaan khinzo hi.

