PYIDAWTHA KHUA A KHANTOH NADING
Agelh ~ Kap Za Khai
Thupatna
Pyidawtha khua khantoh nading cih thulu tawh tukumin laigelh kidemna hong vaihawmkhia makaite tungah lungdam ka ko masa a, khua leh tui khantoh nadingin ngaihsutna hoih tuamtuam a phuangkhiat theih nading deihsakna lungsim leh a veinate uh thupi kasa hi. A thulu zong telsiam mahmah kasa a, mipite’ lungsim a lawngzo mahmah leh a thalawpsak kammal ding in ka ngaihsun hi. Hih thulu nuai-ah i khua a khantoh theih nading thu pawlkhat kikum ding hi hang.
Pyidawtha khua pen 1957 kum, January kha 16 ni-in khua-ah ten na kipan uh a, inn (5) bek na pha uh hi (Pa Thang Go Kap ii Pyidawtha khua tangthu ciaptehna laibu sungpan ka lak hi. Tua hun lai-in khua ten theihna phalna hong pia pen Taih Thugyi U Tun Pwint [Pinlong] hi. 1957 kum, January kha 16 ni-in phalna lai hong pia hi. Khua hausapa pen Pu On Za Do hi. Khuasatte- 1. Pu On Za Do, 2. Pu Kai Neng, 3. Pu Khual Cin Thang, 4. Pi Goih Ko Niang, 5. Pu On Za Thang cihteng hi.). Tua hun lai-in gammang tulakpi, khuaneu mahmah khat leh a khangto nailo khua khat ahih hangin tuni ciangin inn (800) val bang kiphata in khua mite nuntakzia zong kikhangto mahmah ta hi. Ahi zong tua pen a bucing khantohna hi nai samlo hi. Tua hi leh i khua a khantoh nadingin bang thu teng kisam ding, geel kul ding, neih kul ding leh sep kul ding ahi hiam? Abanban in ensuk ding hi hang.
Pyidawtha pen a Khangtosan Laitak Hi
Pyidawtha khua kum (57) a pha khit nungsiah hun beisa teng enkik leng tampi a kikhelna, a khantohna, a khuasuakna, a picingna kimu thei hi. Bii-inn panin sikkang inn-ah kilam to hi. Siinginn panin taihinn dongah kilamto hi. Buannawi lampi leh inn munte khempeuh sehnel lampi leh inn mun hoih in kipuah zoto hi. Sanginn-te, biakinn-te, an gawina leh sathau gawina setpi-te zong kinei zota hi. Ni dang bangin tuhun ciangin lamdung lamphei-ah mi zuune zuukham in pheng vakvak, a awngawng, a kitawngtawng, a kidodo cihte om nawn lo hi. Khuasung ah electric mei tang zihziah in innkim phial ah video, TV, radio, cassette cihte ahi zongin, setbing, motor-cycle, motor nam tuamtuam-te ahi zongin, phone, internet service, man leh video bawlna cihte ahi zongin, leitung lam leh biakna tawh kisai laihawm tuamtuam-te ahi zongin kitam mahmah khinta hi. Tu laitak in Nyipyidaw khuapi zah i khangto zo nai kei zongin i khua pen amah leh amah ahihna ciangkhat dongah a khangtoto laitak ahih manin kipaak mahmah hang. Mailam-ah hi sangin khangto zaw kan lai ding hi.
Khua Khantoh Nading Thu Pawlkhat
I khua a khantoh nadingin eiteng in itna, apicing le thukhualna lungsim nei-a ma i pankhop ding kisam hi. I khua sungah ei khom in mipil mi siam leh mihau kibehlap toto ta ahih manin lungdam huai sa ing. Mipil misiam leh mihaute in zong amau hihnate khua ading zatsiam ding kisam hi. Biakna lam-ah pawl lungsim neihna pan Khrih sungah pumkhat i hihna pom siam theihna ah, neih leh lam leh sum leh pai lam-ah angsung bek khualna panin gam leh minam khantoh nading-a veina ah, pilna lam-ah amin (degree) bek deihna panin pilna taktak deihna leh hanciamna ah i khantoh ding thupi hi. Itna bulphuh mapan khopna, kilawmtatna leh kipumkhatna tawh i kalsuan ding thupi hi. Paunak khat in “Kipawlna in thahat hi” ci hi. Kipumkhatna lo-in i khuabup in a bucing khantohna ngah theilo ding hi. Kipawlkhopna leh kipumkhatna tawh nasep khopna a thupitna hangin ei Zomi sungah GZA (GZA: Global Zomi Alliance {Leitung Bup Zomi Kipawlna}, hih pen 2010 kum, Tedim gam a kibawl Cope Kum Za Cin Pawipi-ah sim leh maal, leh leitung bup mun tuamtuam pan a hong pai Zomi makai honpi khat kimuh khawmna pan-a, amau lungkimna leh hoihsakna tawh hong piangkhia thu hi a, tua pen Jubilee Pawipi ni November 28 ni-in mipi mai-ah kikip sak hi.) kipawlna hong piangkhia ahi hi. Kipawlkhopna leh kipumkhatna in na lianpi, na thupi leh na haksa tampi semkhia zosak thei hi. Tua ahih manin i khuabup in itna bulphuh kipumkhatna neih ding kisam hi. Lung kituak takin tutkhop khawlkhopna, sinkhop kankhopna, khantoh khopna, sep khop liailiainate in khuasung khantoh nading lampi vive hi. Thuneu leh thuliante zong kipum khat ding kisam hi. Khua leh tui tawh kisai in mi khempeuh in suakta takin kihel theihna suahtakna (freedom) neih ding zong kisam hi. Khua sunga nasep nei lo khangnote leh mite don in nasep zon pih ding, zawnna hangin sangkah zolo sangnaupangte panpih ding, mi khempeuh amau talent kivakna ciat-ah zangngiat ding leh mi kim-in i sepding tavuan ciat pen thadah het lo-in citaktak in i sepngiat ding kisam hi.
Pilna (Education) thupisak ngiat ding kisam hi. Pilna a khanciang bekin hauhna leh khantohna khangpan hi. Tua ahih manin i neih Primary School leh Middle School-te panin High School dongah khantoh zawh ding kisam hi. Boarder phuatna ding, laisinna phual phuat ding, siamsin theihna tintan tuamtuamte phuat ding, laibusaal kician mahmah neih ding kisam hi. A pil a siam khangnote mundang pilna leh siamna sin in sawlkhia ngiat ding hi. Sengam a khantohna pen a gam sunga khangnote USA gam-ah pilna leh siamna a sinsak ngiatman hi. Sang pilna bek tham lo-in a dang khantohna (Development) lam zong limtak in sin in zatkhiat theih sawm ding hi hang. Lokhawh siamna, gankhawi siamna, pakhuan bawl siamna, singno suan siamna cihte ahi zongin puankhui siamna, puanphan siamna, siamgat siamna dongah kisiam in zang thei leng khuasung sumlut tam dinga kikhangto tuam mahmah ding hi. Sin theih, ngah theih leh zat theih pilna leh siamna a kici khempeuh i khuabup in ngah thei leng hoih ding hi. Lai leh ngeina kemsiam in zunsiam puahsiam ding zong kisam hi. Tu laitak i khuapihte pen laisim lo mahmah uh ahih manin i thumuh zah ding kimu lo a, i thu theih zah ding kithei lo ahih manin khangtoh zekai i hi gige hi. Lai leh pilna namkim a nei gam leh mite a sun a zanin khangto hanhan uh hi. Tuate theihsiam in pilna sinna lam-ah delhpah ni. Tua ciangin Pilna leh siamna lapsang kipawlna (Educational foundation) khat limlim kinei thei leh hoih ding hi. Naugpang lapsangna, khut leh khe kimlote lapsangna cihte ahi zongin, zatui zuakna leh zato hoih mahmah khat neih thei leng i khua zong lungnophuai hong suak dinga kikhangto tuam mahmah ding hi.
Khuabup in i nasepna-ah cihtakna, thumanna, kuhkalna, mi gitna, leh diktatna tawh i mainawt ding kisam hi. Hih teng pen mihingte’ manphatna hong lak vive ahih manin i nuntakna-ah i khahsuah loh ding thupi hi. Hausate in khua hong ukna ah ahi zongin, Pasian nasemte in a Pasian nasepna-ah ahi zongin, kumpi nasemte in a kumpi nasepna-ah ahi zongin, lokhote in a lokhawhna ah ahi zongin, vanzuakte in a vanzuakna-ah, sum thalawhte in a sum thalawhna-ah, sumbawlte in a sum bawlna-ah ahi zongin cihtakna, thumanna, migitna, diktatna, itna leh kuhkalna tawh semkim theiciat leng i khua pen a thuman, a etteh huai, a pahtak huai, a nopci, leh kumpi leh Pasian maipha a mu khua kisuak ding hi. Tua bang khua suak leng mi khempeuh in hong muang ding ahih manin kikhangto mahmah ding hi.
I khuasungah a gualzote pahtawi in a guallelte laptoh ding kisam hi. Leitung mite ngeina hoihlo khat in a gualzo leh a lawhcingte haza in a guallelte simmawh nuamdenna ahi hi. Ahi zongin khua leh minam khantoh ding i ut leh a gualzote pahtawi in a guallelte domtoh siam ding kisam hi. Tua pen innkuan lungsim hi-a, i khuabup ii neih ding lungsim zong hi. I khuabup in i lungsim puakziate a hoih lam-ah kikhel leng i khua khuasuah nuntakzia zong hong kilamdang mahmah pah ding hi. I gamtatte zong hong khangto mahmah ding a tualsang nuntakzia (High Living Standard) kiban pah ding hi. Khuasung ki-ukna-ah zong mikim in Upadi bawltheihna thuneihna (Legis Lative Power), Ki-ukna-ah thuneih theihna (Administrative Power), leh thukhen/neih theihna-ah thuneih theihna (Judicial Power) i neihkim theih ding kisam hi. Mihing hihna thupha (Human Right) a kicingin nei ding cihna hi. Gam leh minam nuntak khuasuahna a khantoh, a picing nadingin Human Right kisampen hi. I khuasungah Human Right mi khempeuh in i neih zawh masiah kikhangto lo ding hi.
I khuabup in Pasian liansak den ding, Amah taisan ngeilo in i upna sungah i kipden ding kisam hi. Khuabup in a piangthak taktak hih ding thupi hi. Late 33:12 na-ah “Topa pen Pasian aa anei minam, ama luah ding aa teelna angah minam in thupha ngah ahi hi,” a cih bangin Zomite pen Pasian’ teltuam minam i hi-a, a diakdiak in ei khua pen a beisa in bangzah in thangtat in buaina a tuamtuam om tase leh Pasian in tuni dongin a vangliatna tawh hong kem in thupha hongpia den hi. Tua ahih manin i Pasian tungah ding tawntung ni. Pasian deihloh nasepte, guihtheih khamtheih zuakna leh zatnate, kumpi deihloh gamtatnate i khua sungah beisak sitset in khua siangtho sak ding kisam hi. A nungta Pasian a lamto, a piangthak khua leh minamte pen Pasian in zong lamto in khangto sak ding hi ci-in ka um hi.
Thukhupna
I khua pen a beisa hun-a sangin tampi in khangto khin hitase mah leh puahpuah ding, zunzun ding kisam lai-a, a bucing khantohna dongah i kalsuan zawh ding thupi hi. Tua bangin khua khantoh nading sepna sungah i sephuaite, i neihhuaite, i theihhuaite theih-neihna ciang bek tawh khawlcip lo-in lungsim takpi, khuak, leh khut leh khe tawh lawptak leh kuhkal takin sepkhiat ngiat ding kisam hi. I khuabup in lungsim puakzia kikhel sak ding, muhna, zakna leh ngaihsutnate zaisak, thuksak, limci sak ngiat ding kisam hi. Khua khantoh nadingin mi pawlkhatte’ pilna siamna leh hauhna bek tawh kisem theilo hi. Mihing khat leh nih bek ii nasep bek tawh kingah lo hi. Biakna lam bek tawh kicing zolo hi. Leitung nasep bek tawh zong hikhin theilo hi. A bucing pilna siamna, Pasian thu sungah a bucing pianthakna, a bucing lungsimneihna, a bucing sepkhop theihna cihte bek in khuakhantohna hong piangsak theipen ding hi. Hi sungah khantohna cih kamal limlim pen ‘kikhelna’ (change) hi-a, tua pen a tunga kigelhsa thute in i khua kikhelna hongpia zo ding hi ci-in ka um hi.
NB: 2014 Kum Pyidawtha Uplift-te’ laigelh kidemna ah A khatna ngahna hi.
Etkak Laibu-te:
Zolus Journal, No. 16, 2012. Zangkong.
Tongsan Kum (5) Cin Phawkna Magazine (2006-2010), November, 2010.
Tedim Lai Siangtho.
The Leader, No. 37, Vol. 1, August 16, 2013.
Knowledge Magazine, ed. Tin Tun Oo, 1993, Yangon. Pa Thang Go Kap ii Pyidawtha khua tangthu ciaptehna laibu.

