BIAKNA LEH NGEINA [ VI ]
PUPA TE BIAK DAWI TUAMTUAM
Agelh~Thang Siangh
Lawki ih Pu ih Pate in Muhtheihloh-kha khempeuh bia uh hi. Bia cih kammal pen Zokam thukzaw-in khai kici hi. Khai cih ciangin lungkimsak cihna hi. Kaneulai-in ka Pa tawh innbuk mual ah kapai uh hi. Innbuk mual pen hausapi cihbek in lo-ngam a zahtak mahmah hi. A ngaak om hi ci-in um uh hi. A mual kalutphet un aklui san khat leh zuha lui-in khai masa hi. Omkhopna munte ah naupangte gilkialin aukheukho thei hi. "Naupangte khai masa vo" peuh kici thei hi. Zahtakna leh itna sangin nawngkaisa aa lungkimsak hizaw leh kilawm hi.
Laisiangtho in Satan kici Dawimangpa acihpen ih Pu ih Pate in Lungzai ci uh hi. Miliam leh Saliam a kido laitakin, "Miliam gum ding maw Saliam," ci-in Pasian leh Lungzai kiho sak hi. "Saliam in mualah atuahleh ne loplop, guam ah atuahleh ne loplop. Miliam in Pasian tai hen lungzai tai hen ci, Miliam mah gumzaw ni," ci-in kiho uh hi. Dawibiate ci-in kiminvawh a, ahihhangin Pasian zong nakhahsuah tuanlo uh hi. Pasian ih biak ciangin itna, zahtakna leh muanna tawh kibia hi. Dawi pen kihtakman aa lungkimsak, hong nawngkaisak loding aa ki khai ahi hi. Khai cih kammal pen thoih cihtawh kibang hi. Dawithoih-dawiseem peuh kici hi. Kumpite kiangah deihkhat ih nget ciangin thoih masa leng hoih, kicise hi. Tua pen khuttawino khatpeuh tawh lungdamsak cihna hi.
Innsungpi thoihna
Innsungpi pen mintuamtuam kiguan hi. Pusa thoih, innsungpi thoih, Tong cih bangin kilo thei hi. Inn sungpi thoih dawipi thoih zong kici kawikawi lel hi. Innsungpi thoih ciangin pial or Phamawh, Baallei acihna mun kawmhek vanggei tengah kiseem hi. Ei huangsungaa kikhawi vokpi bek kizang hi. Siapi-sing kisui alu cialthum kigeek khuam khat inntual-mong sialkong-sak sanah kiphut hi. Tua pen Nuhdo-song kici hi. Tanu nihna ahi Sawlla in vokzawnna ding leh agolhna dingin sialsawl-maam nih la hi. Luisung-gelhauteh leh sialsawlteh-bawk la hi. Gawdawn-kui nih la-in Nuhdo-song tawh phutkhawm a, dawithoihna sa tultawh a khil khit ciangin sawlbawk tawh Nuhdo-song dawnah hen uh hi.
Dawithoihna-sa pen sanggam bul leh teek tengmah ngeina bangin pia uh hi. Inntek naupang teng pen Baallei geiah taangngan sih leh satui kuang-umsak uh hi.
A zingciang salu-suang kici hi. Nopna-mun ah khekleh kici se hi. Innsungpi sutpi nawlnungpen tungah salu kisuang hi. Dawithoihna gan kigo pen Siampipa bek in go thei hi. Tanupi in a nungzui-a, tuiphihna hai’ tawisak hi. Tua ahih ciangin Haitawi zong ci uh hi. Siampipa’ zu zong taksak [khaihsak] ahihmanin Tuitak zong ci uh hi. Siampi pen dawithoih thei maimai kiciallo hi. Pusa thoihna aa kizang Siampi pen Tuulpi kici a, Behkhatah khatciat kineikim hi. Ama sih mateng midang kizang theilo hi.
Kongsang Linggui kaih
Ih Pu ih Pate in bumh leh aitawi um mahmah uh hi. Cina a om ciangin, bumh tuak maw, gamdawi maw, inndawi maw, ci-in khat peuhpeuh tawh hamtang hi. Tawh, cihpen tuhun kamin khiat kici ding hi. Dawi namtampi athoih hangin hoihtakin kantel leng, Dawi la namkhat khawngmah a lumletlet himai uh hi. Bumhlehna leh a pet-dawite tungpan aa ngetkikna kammal vive ahi hi. Dawite leh cinate khemna ngentang hilel hi.
Kongsang, konglai, acih ciangin ciluang natna, gilsan leh cisa kithuah natna gim mahmahte bawlna ahi hi. Uital khat zang uh hi. Cinapa adinzawh liai leh a kawngah linggui khih a, lupnapi panin kaikhia hi. "Bang’sak aa mi kihem un, bang’khang aa mi kihem un, kongsak aa mi kihem un, kongkhang aa mi kihem un, kuamah zakta hikeng kuamah kihta hikeng, ni awi aa vak hing kha awi aa vak hing, keimah Gal Ngam tapa hing," ci-in innka dong hong paipih hi.
Uital pen a kamah vaimiim kung petsakin hen hi. Vaimiim kung mahtawh a neelvang hu hi. A eek tul zenzen leh buai ding ahihmanin. A nunglam khe leh a mailam khe tungah linggui khauvawhin kuah hi. Innka laizangah cinapa tusak aa, phuisam kawmkawmin cinapa kimkotkot in laam hi. A uikuah pen khuangin zanga ataw beng hi.
"Vanlaipan khuang a tum ee..ee..ee.., Kanungah khim khua kazingsak, kamai ah taikhua kavaal sak, Tuipi luanglai katan a, a laiah ee temzungsan katawi ...tak ah luang hen, kacihleh a luang, vei ah luang hen kacih leh a luang, ..vanlai tapa Pa Ngam... kamkei katungnung e... " ci-in awi ngeungeu in sa hi.
A aw laih leuleu a, a kitawngdanin awgam’ mahmah tawh, "Kasep seemlah keng kabawl bawllah keng ,..ni awi aa vak hing kha awi aa vak hing, ka khua awi aa vak hing katui awi aa vak hing, kapu awi a vak hing, kapa awi a vak hing, ..Kapu kapa aa kipan dawisagui hing ei, siampigui hing ei, Neeklawh gui hing ei, taklawh gui hing ei," cihleh a ui kuahlai innkatung hong denna hi. Dawite bang kimu thei hileh laulua-in kithaangtheh zai keii leh kilawm phialmawk hi.
Naangpek suihiam in temta bawl a, anuaiphah dingin naangpeek mah bawl hi. Aisan hawngmetsa tawi a, cinapa taltang tungah naangpeek phahin naangpeek mahtawh tantan hi. Aisan leem a attante anuaiah hoihtak a kiphah leh aphun ngah kici hi. Aphun a ngah ciangin, "Kik tapa, Zauhaang tapa kabawl eh," ci hi. Thumvei bang tua bangin hihzel hihzel hi.
Aisan, ailaivom, aibungbu, khimpi, sutzo gawizanin asuk khit ciangin, ui’ sisan tawh helin cinapa dawnsak hi. Ui’ sisan pen sa mahmah ahihmanin, sihui nasepna thahaat sakin malhsak hi. Aitui zong phuisam selo-in natna tuamtuam dam thei hi. Ui’ sisan dawn beklo-in a baan tung leh taltang tungah taat hi. Dipngeekna te uisi dawnsak thei hi.
Kongsak leh kongkhang ah singpuate ludawn thawl dingin singmaamka nih phut uh hi. Singmaam khat phaitehtawh tuamin a kankhit ciangin, kongsak leh kongkhang kalkak aa kiphut khuamka tungah khung hi. Uikam balin ciangtang khattawh khak a, zawl laizang takah suang hi. Aisa kilemte tuultawh a khilkhit ciangin phaitehtawh atuam zawl tungah munsagih ah phutin suang uh hi. Tua pen galvil dan a, dawite’ kihtak ding aa kikoih ahi hi. A tatak hiam i thei kei hi. Thang Ho leh Lian Do galsim aa a kuanlai-in Aipi zungsan khim hi, kici hi. Galte in tua aipi zungsan hangin mutheilo uh hi, ci hi. Lian Do dialkhip pen galten uilu suan in kaikhia a, galten mu-in that hi, kici hi. Khangluiten zong uphuai nono amau biakna thapia thei taangthu neise uh hi.
Bum leh Kongsawltun
Lawki hunin bumleeng-aileeng kici aa lau mahmah uh hi. Phuisamna zang ahih ciangin dawitawh kop hi, ci-in um uh hi. Dawithoih khempeuh in bumleh lo-in omlo hi. Aakno, vokno neihsunsun tawh kisut uh hi. Vok a zat ciangin "Kameitual hong saang aw," ci uh hi. Aak a zat ciangin "kalui khuang hong sang aw," cise hi. Kapikaang tan, kapivom tan, kaluikhuang tan, kameitual tan cih bangin samdiatdiat thei uh hi. Kapteel khua-ah teeng' kahih ciangin un, Dawisa-siampite in hibangin phuisam hi.
"Tuni-in Tun Thual suutna.. kavokno-dawng, ka-aakno-dawng, kakhimpi-zu, kakhuaipi-zu tawh hong kuan ing ei,...kameitual hong saang aw, [ kaluikhuang hong saang aw, kapikaang hong saang aw, kapivom hong saang aw, .] Ciangsawn aa suakin sa hong saang in, Lennupa aa suak in sa hong saang in, Thuamvum aa suakin sa hong saang in, Innbuk aa suakin sa hong sang in, Kasialtal hong sang in ka uital hong saang in, kakhimpi zu-in hong tan ing kakhuaipi zu in hong tan ingh, kaluikhuang tan hong tan ing, kapikaang tan hong tan ing, Hong tan ing, hong tan ing, ka aipi zungsan tawh hong khim ing, kakhimpi tawh hong khim ing, .....Vanlaipa vanlai aa nu sangsing dawnah hong leeng ta cin, Teutavum ah hong leengta cin, ..tuisukluang hong zui tateh, tuito luang hong zui tateh, singlumlet in hong pai tateh, suanglumletin hong pai tateh,...khuaimu-in hong leeng tateh, pangpaanin hong kai tateh,...khuangphiliit in hong hamta teh,...Dip aa pangpa sut ning, tai aa pangpa sut ning, khutguhteep sut ning , kheguh teep sut ning, sun aa tumpa sut ning, zan a tumpa sut ning, pheizang aa luaipa suut ning banzang aa luaipa sut ning, kasut sutlahlo hing, kabawl bawllah lo hing," acih khit ciangin kamphunin hong pautiptip a, a gan hong go hi. "Auu singseng o, pall singseng o, thalawh bang o lingkhei bang o," ci hi.
Voklu, aaklu, uilu, agawh peuhpeuh tawh cinapa bi-in, hmleh,.. hmleh...hmleh..ci-in tah zelin dokkik zel hi.
"Aitawi kalehna, kalehna aitawi kalehna, Kolnu aitawi kalehna aitawi kalehna, Thahdo aitawi kalehna, kalehna aitawi kalehna, Lusuang aitawi kalehna aitawi kalehna, Gal Ngam aitawi kalehna, kalehna aitawi kalehna, Bumleeng kalehna, kauleeng kalehna, tuisuk luang aa bawlpa sut ning tuito luang aa bawlpa suut ning, ..sunkim aa bawlpa sut ning, zan kim aa bawlpa sut ning, cipei a bawlpa sut ning, zagam a bawlpa sut ning, ...Kasut sutlah lo hing , kabawl bawllah lo hing, thalawh bangin lingkhei bang hen kaciai," acih khit ciangin taiteh zuu phuuuu ci-in phih ziaizuai hi.
Dawibiakna aa kizang nate
Dawibiakna kizang nate pen, innkhawi ganno khat peuhpeuh, aisa, ngasa, aikam, toktol cihte kizangmun pen hi. Ganhing ahilo zattuamtuam om a, kaphawkkhakte sungpan, aipawlteh, linggui, phaiiteh, siapi-sing, sialsawl-sing, gelhau teh, sawlsanteh, zu, taiteh, aisan, ailaivom, aibungbu, sutzo , khimpi, khausan khauvom, tungman, sising, sipitang, khuaipinun, kaiteem, naang, mawngteh, kanval, vagu sing, sialluangteh, aithaanglo, vomhkhau, bepitang, khiangsing, phawkkhakloh a tamzaw omlai kha ding hi.
Dawinam tuamtuam
Pusa dawi, huan dawi, sumtawng dawi, naupang dawi, Kongsaang kongniam, baangtung, dawisia, gunlam-lawmkhen, Gampi dawi, Tualbiakna, Khakham, Lingnanna, kimitet, kikhakhup, siamhpal, [dawite siam palkha]kaupeh-kauvalh, ngill[naungeek ngil] ci-in min tuamtuam tawh kibawl uh hi.
Zatui aa kizang nate;
Uisi, zawngsi, vom sinkha, ngausi, thaamsinkha, sazuk kidawng, tuibuuk, za-ek, siing, innkhing[khinking] aisan, aibungbu, ailaivom, khimpi, sutzo, vomsinkha, khuaizu. ahi hi.
Zato leh MBBS physician omlo-in hibang teng tawh kinamtak uh hi. Kum-100 nai vive mah nungta uh hi. Amauzat vante pen tuhun aa Kawl-zatui siate vanzat teng kim hi. Zomi ih Pu ih Pate in zatui ahihlam banghunin na thei uh hiam, koipan mu uh hiam? Dawi in hilh hiding hiam? Dawibiak a kipatcil aa kipan a kizangpah ahihleh bel advance mahmah ding hi. Uisi pen gilsan leh cisa aadingin hoih ci uh hi. Kongsaang athoih ciangin uisi leh aitui dawnsak hi. Aaksi, voksi kidawnsak ngeilo hi. Tuhun MBBS sinte in zatui phuaktawm theilo uh hi. Taanglai siampite pen Kawlgam Medical Doctor te sangin saangzaw kasa hi.
Gilgum natna a bawl ciangin siing phih hi. Phuisam kawmkawmin a damna van zang kawmkawmin kibawl uh hi. Upna leh lungkimna in sisan malh sak a, natna tampi dam hi. Lungmuanna guanin damna zatui pialai ahihmanin tua sangaa hoihzaw cina bawldan omnawn lo hi.
Tuhun siavuante leh siama pawlkhatte in, cinate tawng ziahziah thei uh hi. Tua pen natna behlapna gutuikhauh mahmah ahi hi. Dammawhte maitaina leh thapiakna in zatui hoihte tawh a haatna kikim hi. Lungnopna in sisan thahaatsak sisan malhsak ahih ciangin natna lungnote in silel mahmah hi. Tua laitakin lungno thahna a buak sawnsawn ciangin, natna olno takin damzo ahi hi.
Haangsante leh maitai theilote in, dammawh kepna munah naseem keileh hoihpen hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

