PU KAM HAU GAM, SUKTE GAM UK NA

Date:

PU KAM HAU GAM, SUKTE GAM​​ UK NA

 

I. TEDIM KHUA SAAT NA

 Pu Kam Hau Lamzang khua ah kum 5 sung hausa a sep khit ciang Tedim khua ah teeng nuam a hih man in Ramthlo hausa Thang Cil kiangah pai in​​ “Galhat sahat khat peuh ka tuah leh hong huh in la, kum thum sim in sialtal (zabo) khat hong pia ning”​​ ci in a gen ciangin Thang Cil lungkimin a saang hi. Tua hun main Tedim khua ah Guite na teng zel uh aa, gal leh sa hatlua ahih man in na teeng suak zolo uh hi.

Tua bangin huh na a nget khit AD 1806 kum pawl ciangin Pu Kam Hau in Lamzang khua pan Tedim khua satin a teeng hi. Inn le lo zong guang man nai lo in Zo leh Thahdo te in na sim pah ahih manin Pu Kam Hau Lamzang khua ah ciahkik hi. Tua ciangin Pu Kam Haul eh Khoi Lam te in Falam gam Ngalti khua a teeng Mang Gin zol uh a, AD 1810 kum in Tedim khua ah a teeng kik uh hi. Midang te in Tedim khua hong bel uh a, inn 30 hong pha in, Mang Gin leh Khoi Lam te in upa sem uh a, Pu Kam Hau in hausa a sem hi. Mi hong khang semsem in Tedim khua, khua lian hong suak hi. Tua ciangin gam leh lei ukna ah kikuppih ding mipil kisam sa ahih manin Mualbem khua Pu Hauh Tuang ta Pu Pau Vum sap ding a ngaihsun hi.​​ 

Ni khat ni in Pu Pau Vum zol dingin Pu Kam Hau Mualbem khua ah va pai a, Pu Pau Vum tual a lam kim lai samkhia in,​​ “Tedim ah hong teeng in la, kei nuai ah upa lianpen sem in, kum simin innkhat pan thakhat kong kai sak ding a, innmun logam na deihna kong pia ding hi”​​ ​​ ci in a zol ciangin Pu Pau Vum zong lungkim in na zui aa, Pu Kam Hau in zong a kamciam bangin a pia hi.

Tua khit Zo leh Thahdo te in Bunglung a teeng Kawl te glacial in Tedim khua hong sim leuleu uh hi. Hih nih vei a simna ah Tedim khua mei tawh a haltum uh hi. Pu Kam Hau te gamsung ah tai in gal ven ciangin Tedim khua a zuan kik uh hi. Gal nanna dingin Tedim khua kimkot ah kanh to uh a, tua kanh te tu dong kimu thei lai hi.

Tedim khua ah Pu Kam Hau in ukpi sem a,​​ u​​ pa Pau Vum, Mang Gin, Khoi Lam te tawh vaihawm in hong minthang mahmah uh hi. Tua ciangin mun tuamtuam pan minam tuam tuamte Tedim khua ah hong teeng uh a, inn 300 bang hong pha uh hi. Tua bang a hong minthan uh ciangin a mau kivak na zui in Vaiphei te in hih la na phuah hi.

a) Sinthu soi ding Tual On pa aw, do cih tulut Am Thang pa aw,

 (b) Docih tulut Am Thang pa aw, vannuai lut sial a tun na Za Tual pa aw.​​ na ci uh hi.

 

(Tual On pa Khoi Lam, Am Thang pa Mang Gin, Za Tual pa Kam Hau) (Khoi Lam thu ah, Mang Gin gal vai ah, thuvanpi Kam Hau a cih na ahi hi.)

 

Tedim khua inn 300 hong pha a, anuai a bangin minam zui in veng a tuam tuam ah a teeng uh hi.

 

  • BONUAI VENG:​​ 

Tu laitak galkap tualpi nuai nitumna lam teng hi a, upa Pau Vum​​ leh Teizang mi pawlkhat teeng uh hi. Galkap tualpi pen Pu Khua Cin innmun ahi hi. ​​​​ 

 

  • BOTUNG VENG:  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ 

Pu Khua Cin inn tungsiah nitumna lam teng hi a, Pu Za Tual leh​​ Teizangmi pawl khat a teeng uh hi.

 

  • VAIPHEI VENG:  ​​ ​​ ​​ ​​​​ 

Bonuai veng pan a khanglam nisuahna lam teng hi a, Vaiphei​​ mite teeng hi.  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ 

 

  • SEEKZANG VENG:  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ 

Sakollam Ngennung lamka pan leilu lam to teng hi a, Thado mite​​ teeng hi.

 

  • KHUANGZANG VENG:​​ 

Col.​​ Dal Za Kam innmun dung to teng hi a, Thado mite teeng hi.

 

  • DAIDUAP VENG:​​ 

Pu Khua Cin inn phaitam kho nuaisiah teng hi a, Teeizang mite​​ teeng hi.

Pu Kam Hau 1868 kum in si a, Pu Khua Cin in apa ukpi za a luah hi. 1890 kum in Pu Khua Cin si a, tapa neilo ahih manin a upa Hau Pum tapa Pu Hau Cin Khup in ukpi a sem hi. Pu Hau Cin Khup in ukpi a sep ciang Tonzang khua ah lal in teeng ahih manin Tonzang khua pan Tedim a uksuk hi.

Tedim innpi pen 1920 kum in Pu Hau Cin Khup in zum inn dingin dawlnih lam a, Pu Pum Za Mang ukpi hun dong zum inn in a zang hi. Pu Pum Za Mang tapa Pu Khup Khen Kham inn a tuan cian Tonzang khua pan Tedim khua ah hong lal a tua inn ah a teeng hi. 1938 kum a kipan Khukpi veng (Bazaar and station) a teeng Pu Pau Za Kam in ukpi hun bei 1984 dong Tedim khua hausa sem a, 1948 kum kitel masak hun in Pu Pau Za Kam mah kitel a hih manin 1952 dong Tedim khua hausa asem to suak hi.

 

II. KAM HAU UPADI. AD 1848

Pu Kam Hau in Tedim gam leh Tonzang gam khau 135 uk a, a ukna gam zai in mitam ahih manin vaihawm ding thu hong tam mahmah hi. Pu Kam Hau in gamsung hoih tak, a uk theihna dingin thukhun hoih khat bawl ding ngaihsutna hong nei hi. Tua ciangin hih a nuai a teng kikumkhawm in Thukhun hong bawl khia uh hi.

 

1.​​ Pu Kam Hau  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ - ukpipa

2.​​ Suktemi Pau Vum  ​​ ​​ ​​​​ - upa lian pen

3.​​ Hatlang Mang Gin  ​​ ​​ ​​​​ - gal le sa vaihawm

4.​​ Hatzaw Khoi Lam  ​​ ​​ ​​ ​​​​ - thu le la vaihawm

5.​​ Zilommi Kim Thuam ​​ - upa vaihawm

6.​​ Hatzaw Tel Khaat  ​​ ​​ ​​ ​​​​ - upa vaihawm

7.​​ Samte Pau Am  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ - upa vaihawm

8.​​ Samte Cin Kim  ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ - upa vaihawm​​ 

Pu Kam Hau in upa vaihawmte tawh galvai, savai, thusia lasia a om ciangin mailam kalsuanna ah, gamsung mite hoihtak in uk thei a, gam khangto gam kilem a suak nading in, ama ukna gamsung a zatding thukhun hoih a bawl uh hi. Tua thukhun pen AD 1848 a kipan kizang a, a nung ciangin Kam Hau Upadi kici hi. Mangkang kumpi hong uk ciangin gam leh lei tawh kituak a kibawl upadi a hih manin pawlkhat zang uh a, pawl khat te tu hun dong kizang suak hi.

Tua thukhunte a lungsim sung vuah cianteh in mangngilh lo uh hi. Pu Pum Za Mang in ukpi a sep ciangin Gamngai upa Pau Cin Lian leh Tonzang sang siapi Saya Sein te huhna tawh 1952 kum ciangin hih thukhunte laibu in hong bawl khia hi. Hih upadi sungah ukpi Pu Hau Cin Khup in a hun tawh kizui in pawl khat a behlap hi. Hih Kam Hau upadi sungah khenpi 25 leh khen neu 143 in kikhen a, Zolai leh Kawllai in kigelh hi. Tua a khenpi te:

1. Thu neite zuihding lampi,

2. Thu hilhkholhna kam,

3. Thu neite zuihding ngeina,

4. Logam thu,

5. Singkung le guathu,

6. Ganhing anneek thu,

7. Thangsiah na thu,

8. Khut khialhthu,

9. Gamkang thu,

10 Zehphit thu,

11. Guktaak thu,

12. Thu ipcip thu,

13. Min daisak thu,

14. Nupa kimaak na thu,

15. Zi kisut thu,

16. Numei buanna thu,

17. Mi suam thu,

18. Ganhing suam thu,

19. Mihai tat thu,

20. Tungsiah thunialna thu,

21. Innluahna thu,

22. Zi tamneite innluahna thu,

23. Sum leitawi thu,

24. Gan tai matna thu,

25. Saliang mantanna thu.

Hih thukhun tawh gamsung mite hoih tak uk thei ahih manin, a gamsung ah kilemna hong om a, gam khangto in minthang mahmah hi.

 

 

III. ZO LEH THAHDOTE A SIMNA. ​​ AD 1839 KUAM

 Pu Kam Hau Tedim khua a teen khit Zo leh Thahdo te in Tedim khua nihvei a sim uh hi. Tua thu hangin Pu Kam Hau in Zo leh Thahdo te sim nuam ahih manin Falam ukpi Khuang Ceu, Ramthlo ukpi Thang Cil leh Mualbem te Sial khat gawh in gal cial in huhna a ngen hi. Tua te huhna tawh Thahdo te teenna Nanglai, Tungkua, Tualzang, Theimual, Thangkhal, Belpi, Tawhtat, Khuadai leh Lailui khua kuate simin a zo uh hi. Tua khuate a zawhkhit uh ciang Kahgen khua sim in a hausani a ciahpih sawm uh hi. Hausa nu in​​ “Ko Zokhua ten gong sim kei unla, khuakhat ciang khipi gui khat ciat tawh hong lut nung”​​ ci-in a nget ciang a khak kik uh hi. Hausanu kamciam piak bangin Lawizangmual leh Phuntong, Ainah, Tualpi, Tonzang, Bawnghu, Sekken, Phaitu, Thangleu, Gelmual, Khuamun, Khamzang, Sialmawng, Vomsem, Khazamlang khuate khi guikhat ciat tawh Pu Kam Hau kiang ah a lut uh hi. Bumzang, Mawngken, Tualmu, Gamngai khuate zong khipi guikhat ciat tawh lut tawm uh a, tua a kipan Zo te teenna khua teng Pu Kam Hau uk a suak khin uh hi.

Tua banah Pu Kam Hau in a tapa lit e tawh Thahdo te teenna Suangkangmual leh Manipur gam Tapei kikal a, Mangvung, Vunglu, Vungthang, Vungsuan mite sim in a zo hi. Manipur gam nitumna lam a om Zo leh Thahdo te teenna Gamthawn, Tengkol, Saktak, Singgialgam teng sim in a zo leuleu hi. Thangmual nisuahna lam Kawl tawh gamgi Tuingo leh Tuimilui kikal a teeng Ngaman leh Situng mite sim in a zo hi.

 

IV. BUNGLUNG KHUA SIM NA. AD 1850 KUAM

Tedim khua ah Pu Kam Hau in ukpi a sep laitak Kawlzang Yazagyo ah Kawlte in ukpi a sem hi. Tua hunin Tedim mite leh Kawlmi te kilem uh a, a kikawm zel uh hi. Yazagyo ukpipa zi a sih ciangin Pu Kam Hau in dahpihna in a sila numei khat a puak sak hi. Kawl ukpipa in silanu deihna pi a puakte a ciah uh ciang lampi ah pangin a thatlum uh hi. Tua thu hang leh Zo le Thahdo te tawh kikop in Tedim hong simna hangin Pu Kam Hau heh mah mah a, Bunglungkhua sim ding a sawm hi.

Bunglung khua sim dingin Tedim pan Pu Pau Vum makai in na pai uh a, Bunglung khua muanhuai tak in kulh tawh ki-um ahih manin khua sungah a lut thei kei uh hi. Bunglung khua a sim theih na dingun, kulh cingte kaplum le hang khua sung mite in hong delh khia ding uh a, tua te kithat lum thei ding ci-in a ngaihsun uh hi.

Tua ciangin panmun hoihtak la uh a, a ngaihsutna bangun kulhcing galvil nih te a kaplum uh hi. Tua ciangin kulhsung a om khuami te in Sai tung tuangin hong delhkhia uh a, a kisim pah uh hi. Tua kisimna ah Tedim te in zo uh a, galzawhna la Pu Pau Vum in:

(a) Zang huisa leh milai paitem bang kithuah vaimang tawithang a khu lenmui kai

 ​​​​   ​​ ​​ ​​ ​​​​ bang e,

 (b) Siallum thangsa nem khavak ka cih manin hei kik ing e, tomte khawl sak lei ing,​​ na ci hi.

 

V. MEITEI TE IN TEDIM HONG SIMNA. AD 1824 - 1875

AD 1824 kum in Mangkangte in Kawlgam hong sim a, Yandabo khua ah Galkilemna kibawl hi. Tua galkilemna lai sungah Kawlte in Manipur leh Assam gamsung thu nawngkai sak theilo ding cih kihel a, tua thu hangin Manipur te in nidang hun a, amau gam Chindwin gundung Khampat dong a deih kik uh hi. Tua bangin thu hong om hunin Tedim khua ah Pu Kam Hau in ukpi sem in a minthang mahmah hi.​​ 

Tua bang a hong minthan mahmah ciangin Pu Kam Hau galhang thahatna thu Manipur ukpipa in thei a, nikhatni ciang Kam Hau in ka gam teng hong sut ding hi ci-in a lauthawng mah mah hi. Ama gam a kisuh ding a lau manin Tedim gam ka sim ding hi ci-in thu a gingsak den hi.

AD 1856 kum ciangin Sukte te in Manipur gam a sim uh hi. Tua thu hang in Manupur te in Sukte gam simdingin AD 1857 kum in galkap 1500 tawh hong kuansuk uh a, tua kisimna ah Manipur te in lel uh hi. Hih kikapna pen Manipur leh Sukte a masa pen kisimna ci-in kiciamteh hi.

AD 1859 kum ciangin Sukte te in Manipur gam Hankip khua sim in zo uh a, hih kisimna pen nihveina in kiciamteh hi. AD 1875 kum ciangin Manipur gam ukpipa Maharajah galkap 3000 tawh Sukte gam simding in hong kuansuk a, amah taal tawh ong kizawng suk hi. Hong kuankhiat ma un Pi Ciin Ngul hoihna leh Saiha tampi a neihna thu a theikhin uh hi. Tonzang gam Tuikhiang hong tun uh ciangin Pi Ciin Ngul a luppih ding leh Saiha ngah ding a kiseh khol uh hi. Tua thu pi Ciin Ngul in a zak ciang;

(a) Zang huisai leh lia ka sokduang dotan sa bang hawm ci e,

 (b) A lawm nam aw ngual aw e, na awi zin aw e, ci-in la a phuak hi.

Manipur galkapte Tedim Muanheng zaang tam ah kiphual in kanh to uh a, Tedim khuataw Beltanglui leh Dawnlui kituahna Suangsuang mual bul ah gal pangin mun a la uh hi. Tedim te in Sukte leh Sihzang ah glacial in sial a gawh hi. Pu Kam Hau si zo ahih manin Pu Za Tual in galmai a pui hi. Ni sagih sung kipang uh a, khat lam khat lam kikap masa ngam a om kei uh hi. Ni khat ni-in Pu Za Tual galte omdan ensim dingin a pail eh, Suangsuang dawn pan galvil a a om Meitei galkap mangpa amu hi. Tua ciangin Pu Za Tual in​​ “Ka vansangdim biak, sangnel saitak ka biak​​ nipi khapi in na thei in, Saipi, Dokhen, Zangsial ka thahna ka thaulawng in na thei in”​​ ci-in min sialkawmin a kap leh a khalum pah hi. Tua tawh kisai in Pu Za Tual in;

(a) Hang kisa a sak ciang Teimei, keimah bang hang ohuk ing e,

 (b) Keimah bang hang phuk ing e, gunlui ah naang bang diah ing, ci-in la a phuak hi.

 

Meitei galkapmangpa a sih ciangin a galkapte lau in Leengmangpa kizawnna Taal leh Van tampi nusia in a nungkin pah uh hi. Tedim te in vokdelh akdelh in a delh uh hi. Meitei galkap te gal-a si tawh, Meitei gun a kantan na uh pan tuikia a asi tawh 1000 bang bek a suakta uh hi. Tedim te in Meitei te tung pan Thaulawng 130 sutkhia thei in, tuikia te thaulawng 67 leh a nusiat uh thaulawng 90 a gawm in 287 a ngah uh hi. Tedim te in Tapeilui dong ah a nawhkhia to uh hi.

India galkap Col.Johnston in Sukte leh Meitei te kilemna bawl pih nuam a, a hi zongin Sukte mite sam dingin Sukte gam sungah kuamah pai ngamlo a hih manin kilemna kibawl theilo hi cih thu​​ “Further Kam Hau Raids On Manipur Territory”​​ laibu laimai 170 ah kiciamteh hi.

 

VI. LUSEITE A SIMNA

 Pu Kam Hau a liatphat laitak in Meitei gungal Hualngo gam teng Falam ukpipa kiangah a nget leh ukpipa in Ciaului leh Lentang kikal teng a pia hi. Tua thu Lusei hausa Van Nuai Liang in a theih ciangin Pu Kam Hau kiangah​​ “Falam ukpi te in hong piak hangin ken kong pia kei ding hi, ko a hi na cih tei tei leh kisim ding hi hang,”​​ a ci hi.

Hih thu a pian ciangin Pu Kam Hau leh Mualbem hausa Pu Za Pau te in sial khat go in Hualngo gamsung simna ding thu kikupna bawl uh a, Pu Za Pau makai in Mualbem te in Khuangli sim uh a, gal 300 man in a zo uh hi. Pu Kam Hau te Rihli khua sim dingin a pai uh leh tua khuate na taimang khin uh a, gal nih leh zam khap 10 khat a ngah uh hi. Tua khit ciangin Pu Kam Haul eh Pu Za Pau te Champhai khua sim dingin pai uh a, India galkapte huhna tawh a zo leu leu uh hi. Tua hun a kipan in Hualngo gam teng Pu Kam Hau gam hong suak hi.

 

VII. KHUANGLI TAWH KI DONA

Mualbem te in Khuangli a zawh khit uh nikhat ni-in Khuangli te in Mualbem khua sim uh a, Mualbem te in lel in galten Tun Lian a thah sak hi. Tua ciangin Mualbem hausa Pu Za Pau in Khuangli gallut (Gal kilemna) na dingin Pu Ngai Neek ngah Meitei gungal gamteng Khuangli te a pia hi. Tua thu Falam ukpi Con Bik in a theih ciangin Khuangli hausapa kiangah​​ “Mualbem te tungpan na ngah gamteng hong pia in, nong piak kei leh na luailo kong laksak ding hi,”​​ a cih ciangin Meitei gungal teng Con Bik a pia hi. Tua hun a kipan in Meitei gungal gam tengah khua a kisat ciangin Con Bik phalna bek tawh khua kisat in kiteeng thei hi.

 

VIII. KHUANGLI TAWH KILEMNA. AD 1830 KUAM

Khuangli leh Mualbem a hun hun in kido zel uh a ​​ tua kidona hangin supna leh haksatna tampi piang a hih manin, Pu Kam Hau in kilemna bawlpih nuam a hih manin Khuangli hausa upate leh Mualbem khua hausa upate Mualbem khua tawh gunpi kaa ah asam khawm hi. Hih a tung a Gungal gam teng pia in kilemna hong pian khiat ciangin Pu Pau Vum in;

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ (a) Sinthu a ph alai lung ah ka ngaih man in, dam tui luang suk luang to leh ci lai ing ​​ e,

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ (b) Damtui luangsuk luangto leh ci lai ing e, al bang mangsa tung khuapi nim nawn hen aw,​​ cih la na phuak hi. Tua khit kidona om nawn lo hi.

 

IX. DAINET KICI PUSATHOIH SIAH KAIHNA. AD 1840 KUAM

Pu Kam Hau a khan sung a tapa Khua Cin tawh Losau khua a sim khit hun in Tedim khua inn 300 val hong pha hi. Tua khit huahtui kang (guah zulo) in khuahun hoihlo a hih manin kum thum sung kialpi tunga, anneek ding neilo in puksih ding bek ngakin mi tampi a om hi. Tua bang puksihding bek ngak a, om Tedim, Lamzang, Gawngmual khua mite Pu Kam Hau in hehpihhuai sa mah mah ahih manin tua mite vaakna ding Pu Khua Cin tawh vai a hawm uh hi.

Pu Kam Hau te pata in a saiha tawn 10 Kawlpi ah zuakin a khot zah sum tawh Kawl pan antang a lei uh hi. Mualbem hausa Pu Za Pau sial 50 zuak in a khot zah sum tawh Ngawn gam pan an a lei hi. Hih an te tawh hih khua thum a, aom mite a vaak ban ah a neihlai Sial teng go in Baakkua ci tawh meh in, puksih khaamna in a hawmsak zel hi. Tua banga, a vaak manin a puksi ding hih khua thum mite a hungkhia thei hi.​​ (Pu Pum Za Mang gelh, Sukte taangthu bu sung pan).

Khuahun hong hoih kik a, an hong neih uh ciang Pu Kam Haul eh Pu Khua Cin, upa vaihawm mi 6 te tawh thu kikupna khat hong nei uh hi. Tua thu kikupna pan Pu Kam Hau te pata in​​ “An duh a, a puksi ding Tedim, Lamzang, Gawngmual khuate kum thum sung ka vaak uh a bei teng thakhat in ong loh un ci le ung, hamsa sa lua ding a hih manun, bangci vaihawm ding i hiam”​​ ​​ ci-in up ate a dot bawl hi. Sauveipi ngaihsun in thu kikup lungkimna ah​​ “Hih khua thum mite, Kam Hau ukna gam sung ah a teen hun sung ata atuu khangdong in, Pusa a thoih uh ciang ganpi gote in satumbil, vok gote in a liang khat pia ta hen”​​ ci-in lungkimna hong nei uh hi. Hih pusathoih sapiakna pen Dainet kici a, a puksi ding mite kumthum sung a vaakna hangin lungdam kohna ahi hi.

Hih Dainet siah tawh kisai in Tedim, Lamzang, Gawngmual khua thum te bek in a piak hi a, khuadang mite in pia lo hi. Hih khua mite khat peuh peuh Kam Hau ukna gamsung khua khat peuh peuh ah a lalkhiat leh zong ata, atu khang dongin pia ding cih lungkimna a nei uh hi.

X. PU KAM HAU IN SIAH TUAMTUAM A KAIH NA

Pu Kam Hau a khan lai in Thahdo, Zo, Meitei, Lusei, Ngaman leh Situng mite sim in a ban ban in na zo toto a hih manin a gam hong zai mah mah hi. A zawhna khua leh gamte ama gam hong suak in, a uk hi. Ama ukna gam in Leilu lam pan Manipur gamgi Tapeilui leh Tuivailui, Zangdunglui dong, nitumna lam panin India tawh gamgi Ciaului dong, Leitaw lam pan Leitawhtan dong hi a, Leilu pan Leitaw tai 120, nisuahna pan nitumna tai 90 kuam sung zai a, khua 135 te Tedim khua pan uk in AD 1848 kum ciangin Ukpi hong suak hi.

AD 1200 kuam pawl in Kalzangkhua hausa Suan Kai in siah tuam tuam na kai a, Buansing Sung Hang hausa sep dong khang 6 sung a kizom in siah na kai den uh hi. Tua hun a kipan siah kaihna kizom paisuak a, Pu Kam Hau in zong ukpi a sep ciang anuai a siahte a kai hi.

 ​​ ​​ ​​ ​​​​ 

1. Ka gamsung ah lo na khawh manun leitang sap kum khat ciang innkhat in taang seu khat nong pia ding uh hi. Tua pen​​ Taangseusiah​​ kici ding hi.

2.​​ Ka gamsung ah khuasaat in na teen man un leitang sap kum thum ciang khua khat​​ nong pia ding uh hi. Tua pen​​ sialsiah​​ kici ding hi.

3.​​ Na gan khawi te uh ka gamsung singgah singteh te tawh kivak a hih manin gal aih, sa aih na a, na gawh uh leh a liang nong pia ding uh hi. Tua pen​​ innsaliang​​ kici ding hi.

4.​​ Na sih uh ciangin ka khuang, ka zam, ka dakte zang na hih manun kuasah ganpi go te in nakthum, gampi go lo te in sakha nong pia ding uh hi. Tua pen​​ daksap​​ kici ding hi.

5.​​ Na gan khawi te uh ukpua ah na zuak uh ciangin saliang taang in pekkhat nong pia ding uh hi. Tua pen​​ sial saliangman​​ kici ding hi.

6.​​ Ka gamsung aom gamsa ten a mat uh ciangin a liang khat nong pia ding uh hi. Tua pen​​ gam saliang​​ kici ding hi.

7.​​ Kum simin innkhat ciang tuuktha khaktha tha khat tuak tawh ka na nong sepsak ding uh hi. Tua pen​​ tuuktha khaltha​​ kici ding hi.

8.​​ Ka gamsung apo singkung lop ate tawh innlam nahih manun khuadang ah na lal uh leh zuakthei, puathei lo ding.

A tunga bangin Pu Kam Hau in a ukna gam khuamite tungah a nget ciangin khuamite in lungkim takin na pia uh a, lungnuam takin a teeng uh hi. A ukna gam ah hih siahte a neek mah bangin tua khua mite in gal le sa a kipan haksatna a tuak te hungin a kem den hi. Pu Kam Hau Tedim khua ah teeng in Tedim gam ah khen khat leh Tonzang gam ukpi a sep sung AD 1868 kum in si a, ata, atu, abeh a phung leh a ukna gamsung mite in Ngeina bucing tawh a vui uh hi.

 

* ​​ * ​​ * ​​ * ​​ * ​​ * ​​ * ​​ * ​​ * ​​ *

Source:

SUKTE BEH​​ LEH​​ TEDIMGAM TANGTHU​​ (Laibu)

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary in hanciam in a kitei/type kik ahi hi.

www.zomielibrary.com

 

 

 

 

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related