Pilna leh Pilsinna
Agelh ~ Rev. Pau Lian Mang, D.Theol.
Professor Rev. Pau Khan En, PhD in khangnote thapiakna kam a pau simin a gen zel thu khat om a, “Pilna lo tawh i minam koimah kitunpih zolo ding” cih ahi hi. Pilna a thupitna leh a kisapna hong phawng kammal hi a, tua mahmah zong pilna kammal hi pah hi.
Tua ahihleh pilna i cih bang ahi hiam? Bang teng kihel hiam?
Pilna I Cih Bang Hi-a Bang Teng Kihel?
I Zopau kammal “pilna” i cih pen i upmawh zah sangin tangzaizaw tham hi. Haina, theihlohna, teilohna, ciimlohna, pilvanglohna, cihte tawh a kilehbulh peuhpeuh pilna in huam cih theih ahi hi. Pilna i cihna sungah Mangkam wisdom, knowledge, understanding, insight, cih bangin namkim kihel hi.
Tua hi a, Zopau-in pilna i cih ciangin a tomin gen lehang, thulela theihna leh tua i theih thute (a hun a mun zui-in) zatkhiat siamna ahi hi. Gentehna-in lai theihna ciang zong pilna nam khat ahih sam hangin tua i theih lai zatkhiat i siam ciangin pilna cingtaak hi pan hi.
Pilna tangzai ahih mah bangin a ke a hiang zong tampitak om pah hi. Singkung thu, ganhing thu, guahzukna thu, leisung kilamzia thu, setvan tuamtuam thu, khuaphia-mei thu, mihing kizopzia thu, lungsim thu, nuntakzon nasepzia, biakna thu, cidamna thu, gam vaipuakzia thu, cih bangin tampi om hi.
Laisinna ah a theihnop dingin hihte a huampi-in thutheih-zunsiam pilna (arts subjects) leh nate-sittel pilna (science subjects) ci-in nam nih kisuah hi.
Hihte khempeuh a vekin thupi kim a, a vekin theihna, telna leh zatsiamna a kisam vive ahi hi. Zomi ciamnuih “na theih tam, na tel tawm” cih khat om hi. Bun mahmah hi. Tampi i theih ding zong thupi a, a tel takpi i hih ding thupizaw lai, cihna hi. A theih thu limtak telin a zangsiamte mipil kici hi.
Pilna Bangci Ngah Ding?
Pilna ngah theih nadinga sinna zonna pen pilsinna (education) kici hi. Pilsinzia nam tampi om a, a huampi-in a nuai-a nam thum teng kihel ding hi:
(1) sanglai pilsinna
(2) innsung tualsung pilsinna
(3) geeltuam pilsinna
(1) Sanglai Pilsinna (formal education)
A min tawh kituakin “sang (school) kahin lai sinna” hi pah hi. Tan Lang (gam kimkhat ah naucin sang) pan university dong huam hi.
Sin ding thulela teng lai tawh a dawldawlin hoihtak gualhsa-in om diudeu hi. Tua hangin sanglai i ci hi. A kisehsa sanglai teng dawl khatkhit khat sintoh zawhtoh kul hi. I zawh tantan zawhna laidal (certificate) hong kipia hi. Tua tawh sanglai a sangzaw kizom thei, ahihkeileh zong nasep kizong thei hi. Tua hangin tua laidal ngah ding thupi mahmah hi.
Hih sanglai pilsinna pen thupi mahmah, kisam mahmah ahih manin leitung bup ah kizang hi. Zomi sung bang ah pilsinna i cih ciangin hih bek mah a gengen i hizaw thei hi.
Gam hoihte ah sanglai pilsinna manpha takpi hi. Sin dinga kikhung thute banah lungsim ngaihsutna tangzai nading leh khinkhaina neih theih nading kipantah, kipanpih uh hi (civic/liberal eduction). Mihing’ manphatna, khatlekhat kithupisimna cihte kilimgen uh a, telkhehna, bulkanna, ngaihsutbeh theihna, a thakthak muh theihna cihte kithapia uh hi.
Ki-ukcipna a zang gamte leuleu ah pilsinna cih pen gam-uk thuneite’ vanzat muibun khat suak hi. Ki-ukcipna hoih lo ahihlam a phawksak thei thute leh gam ki-ukzia a hoihzaw dang om ahihlam a musak thei thute sin ding phal lo uh hi. Thu a phawk teeiteei, thu a mu teeiteei a omleh zong a genkhia ngamlo ding, a semkhia ngamlo dingin bawl uh hi.
Tua bang gamte ah sanglai pilsinna ii muitup pen gam (tangpi tangta) khantoh nading hilo hi; gam a ukcipte’ tokhom a kip semsem nading hizaw hi. Tangpi nasem (public services) dinga kipantah hilo hi; gam-ukte’ nasem (government services) dinga a kisinsak hizaw hi. Ngaihsuttawm nam kizang theilo-in syate’ piak teng kamngah (rote learning) hi ziau hi. Tua bang kawmkal mah ah a pil a siam khawng om veve hi. Ahi zongin a pilna uh gam-ukte’ deihdan nam bekin a zat uh kul hi. Tua pan a pialkha a omleh gawtna lianpi tuak thei uh hi.
(2) Innsung Tualsung Pilsinna (informal education)
Innsung hitaleh, khuasung tualsung hitaleh, nuntak khuasakna ah i muh, i zak, i theih, i tuahkhak thulelate tungtawna kingah pilna nam gennopna hi. I suah pan i sih dong, kumlegual namkim (naungek, naupang, khangmoi, khangno, khangcing, khanglai, khangham, teksia, a vekin) kihel a, khantawn a huam hi pah hi.
Sangkah laisin cih nam hilo a, zawhna laidal (certificate) tuamtuam tawh a kiciamteh nam zong hilo hi. Nidang lai Zomi i pu i pate hih pilsinna nam tawh na khangkhia uh a, mipil micim migina tampitak na om uh hi.
Hih pilsinna nam sungah "homeschooling" a cih uh, naupangte sang ap lo-in inn pan pilna piak nam zong kihel hi. Innsung sang cih theih ahi hi.
Tua banah innsung sang ii khen khatin a kingaihsun, pilsinzia a thak khat om lai a, "unschooling" kici hi. Sin ding thute geelkhol gualkhol lo-in naupangte’ uuk thute leh lunglut thute hilh uh hi. Sang tawh kikop lo-in sanglai pilsinzia tawh kipelh ahih manin sangpelh pilsinzia zong cih theih ahi hi.
Tu-a pilsinnate panin khantawn kimang ding siamna leh kivakna a tuamtuamte banah lungsim puakzia, kiho kizopzia cihte dong kingah ahih manin nakpi-in manpha hi. Tua hi a, innkuan hoih, kimlepam hoih, khualetual hoih cihte pen pilsinna phualpi hoih mahmahte hi pah hi.
Hih thu khangthak Zomi sungah kiphawkkha lo thei pahpah a, phawkkha mah leng zong a kimasak zolo thu khat hi sawnsawn hi.
(3) Geeltuam Pilsinna (nonformal education)
Hoihtak a kigeelkhol nam mah, sang-a lai tawh kisin nam ahilo, a pualam khuasung tualsunga sin dinga kigeel nam ahi hi. Huntom thusinna, thukupna, siamsinna, holimna, kimawlna, vai khatpeuh hawmkhopna, innsung nasep vaipuak kisehna cihte kihel hi.
Khankum ciangtan lo-in kumlegual namkim’ ading a tuam tekin kigeeltawm thei hi. Tua hangin zong geeltuam pilsinna a kici ahi hi. Ahi zongin khangnote’ adinga kigeel mah tampen hihtuak hi.
Gam khangtote ah kilimzat mahmah hi. Gam zawngte ah vaihawm nading baih pakpak lo thei ding a, vaihawmzawhna a omleh phattuamna tampi a piang thei ding nam ahi hi.
Sang om lohna, ahihkeileh gam ki-ukna kisia-a sang a kikah theihlohna munte ah hih geeltuam pilsinna nam hanciamhuai mahmah hi. A diakin naupangte lai a sim thei, a gelh thei, a tuat thei (reading, writing, arithmetic a siam sinsen) ahih nading uh geelloh seploh phamawh hi.
Zomi sung bang ah naupangte Zolai, Kawllai, Manglai i sinsak kul hi. I khangnote Manglai, computer leh internet zatdan-a kipan nuntakzon nasep a nam tuamtuam a siam nadingun vaihawmpih ding kisam hi. Hihte a semsem zong om a, panpih thapiak ding kisam hi.
Pilsinna Koi Hoihpen?
Pilsinna nam thumte a hoihpen, a thupipen cih om lo hi. Amau’ mun tek ah hoih tek, thupi tek a, i zatsiam ding bek a kisam ahi hi. Sanglai pilsinnna hanciam lua kisa-in van i khawh phial zongin pilsinzia a dangte a gina-in i ngah keileh mipil cingtaak kisuak thei tuanlo hi. Tua mah bangin innsung tualsung pan leh geeltuam pilsinna pan pilna tampi i ngah hangin vekpi’ theihpih zawhna laidal tuamtuamte ngah ding zong a thupi khat hi veve hi.
Hih pen i omna gam, i khuasakna khualetual cihte tawh enkakin zatsiam ding kisam hi. Gam hoih khat-a om i hihleh pilna ngah nadingin sanglai pilsinna (formal education) muanhuai lel ding hi. Limtak kahin sin ding ahi hi.
Ahi zongin a dawl a sang lam, university khawng ahihleh sumlepai haksatna hangin i kahzawh nading baih pak lo thei leuleu hi. Tua hun ciangin thanem lo, khasiat ngaihsut lo-in pilsinzia dangte a thupitna leh muibutna phawkin tuate pan pilna i laksiam ding kisam hi.
Gam ginalo-a om i hihleh sanglai pilsinna pan pilna tam kingah lo ding a, i lemlawh pen zawhna laidal ciang bek mah hiding hi. Tua hitah ci-in tua sangte ah kah lo ding cih lah, pilsinna a nam dangte hong hat mahmah kei buangleh a thubaih pak lo khat hi leuleu hi.
Tua hi a, hong ukcipte’ khutsunga om pilsinna sangte ah i kahleh zong a tunga i gente (innsung tualsung pilsinna leh geeltuam pilsinna namte) nusia tuan het lo-a tuate i hahbawl ding kisam mahmah hi.
Thukhupna ah pilsinna nam tampi om himah taleh “Pasian zahtakna pen pilna kipatna hi” (Pau. 1:7). Mangngilh ngeikei ni. I tenna gam a hoih ahi-a a hoih lo ahi zongin pilsinna vai ah deih mahmahna lungsim (burning desire, learning spirit) i neih nakleh Pilna Pasian in hong pampaih lo ding a, hong angvan veve ding, cih lungmuang ni.

