PHUATKHIAT THEIHNA (CREATIVITY) KISAM
Agelh ~ Gin Lian Mung (Ph.D)
Hunkhat lai-in Greek-te in mihing khepeuh khennih in khen uh hi. Thatang thasanna tawh nasem mi le lungsim ngaihsutna khuak zangin nasem mi ci-in na khen uhi. Ngaihsutna khuak tawh nasem te asuakta mi hi, ci uhi. Thatang tawh nasepna sangin khuak tawh nasepna thupi sakzaw uhi. Thatang nasep pen pilna kullo, sin kullo hi, ci uhi. Hih bang ngaihsutna in AD 1900 ciangdong mah huzap nei hi. Ahi zongin kum zalom 19 akipanin sang kahin laisin ding pen thupi takin kingaihsunin, laisin athupitna hong khang semsem in, hun khat ciangin degree ngah ding bek mah kilunggulhta ahi hi.
Lai theihna ki ultung saklua leuleu in, lai lotngah, mat ngah kidemna nasia takin hong khang hi. Lai thei takpi maw, siam takpi maw? Cihtheihna dingin laivuan a mat ngahzah in khensat hi. Ahi zongin kum zalom 21 sungah tuabang hi thei nawnlo hi. Laivuanna ah anihna ahihkeileh a thumna angah den naupang khatin a li-na hongngah ciang, a-nu a-pa in anihna, thumna ngah keileh ginalo cih zah dongin a ngaihsun mi omlai zen hi. Theihtelna taktak laivuan-a mat ngahzah tawh kiciangtan ahih manin azo le alel, akia leh a ong, khennih in kikhen pah hi. Athu theihtel ding kinloin degree bek kingaihsun kha hi. Tan 10 hoihtak kahlo in degree kipiak theihna sang hong tam semsem ciangin, thupi leh thupi lo, kumpi theihpih (recognized) sang leh kumpi theihpih loh sang unrecognized sang ci-in khat leh khat kigen iza mun mahmah hi. Thamloin na khat peuhpeuh thu khat peuhpeuh in amau panmun ciat nei hi napi laisin, degree khat leh khat kikhen suksuk lai hi. Medical/engineering simloh adangte thupi kei aci zong om hi. Bang hanghiam cih leh tuhun education system in tuadan in khen mawk hi. Tan 10 ong zolo, degree lah lunggulh veve na tawh degree lak theihna ci-in pawlpi phuatkhiat Lai Siangtho sang kahin degree ngah atam semsem ciangin, Lai Siangtho degree neu muhna hong om hi. Tua bang ding hilo hi. Degree khat leh khat I khen ban ah, akimangthei le akimangtheilo pilna ci-in i gen sawnsawn hi. Akhangtho gamte ah tua bang hilo hi. Gentehna in Sengam ah cultural revolution hong om in, naupang khanglai mi khempeuh siit neilo in, sintheih sinmawh sin theih khempeuh nau kepdan ding akipan ekbuk sawp dan dong ah kihilh kisin sak uh ahih manin tu in industrialized gam khangto suak uh hi.
Hoihpen hi ci’n upmawhna leh theihna bangin gamtang
Naupang, khangno khat ciatin siamna le theihna aneilo kuamah omlo hi. Laihilh sia pawlkhatin tuate mulo in sang naupang lungsim bek thupi hi, ci uhi. Tua bang sia te in ngaihsut khuak hatna bek ultung sak uhi. Ngaihsutna thukpi neite bek mi picing hi, ci’n ngaihsun uhi. Banghanghiam cihleh thumaan thutak mit aa mu theilo, bil in za theilo, khut in lawng theilo hi. Ngaihsutna khuak hatna bulphuhin laihilh sia khat in sangnaupang agol ciang bangmi suak thei ding, koi dinmun tung thei ding cih bulphuhin makaih hi. Hihbang sia-te in, tangthu (history), mite’ nunzia (sociology) le ngeina lei tuamtuam te (literature) bek sin ding hoihsa uhi. Laibu saal (library) laisinna phualpi in nei hi. Sangkhan (classroom) sung kihilh teng mah thupisa in tualo te mannei salo uhi. Field-trip kinlo uhi. Athu (theory) in theihna le ngaihsutna bek thupi ngaihsut uhi.
Athu-in Theihna Bek Hilo in, Ataktak in Theihna
Athu-in theihna sangin nuntakpih le ataktak in hihna thupizaw hi, aci laihilh sia pawlkhat in khangnote’ muh zia, aphutkhak le a deih thute, thudang te sangin masak zaw uhi. Sangnaupangte setvan khatin ngaihsun kha thei uhi. Setvan khatin na hoihtak asep theih nading puah akul zel mah bangin, siate lamet bangin sangnaupangte a om theih masiah, khalna, kiseekna le kipattahna kisam hi, ci-in pantah uhi. Akimu thei, akilangthei te bek sintaak leh theihhuai bek hi, ci uhi. Tua hi a, laihilhna ah liim, video le muhtheih lawntheih nate tungtawn in laihilhna limzat uhi. Field-trip cihte limzat pah uhi. Nate’ thu le nate omzia cihte limzat pah uhi. Nate’ thu le nate om zia (science and natural law) theihna in theihna taktak hi, ci uhi. “Kei lai hilh hing; na sia hing; No sang ka theihna tam zaw hi” cih hun hi nawnlo hi. Lai hilhsia in amakaih, lamlak mi ahi hi. Sangnaupang tawh kituak ding atheih huai thute masuan zaw in hilh hun ahi hi. Khangno laisin te (student oriented) bulphuhin makaih ding hi. Amau tawh kituak ding thute hilh kul hi. Adeihloh thute nawlkhin ding cihna hipahlo hi. Sangnaupangte in deih le deih ta kei leh, makai khat/ sia khat in tanghilh tentan cihte pelh ding cihna hizaw hi.
Lotngah (memorization)
Theih nading sinkul a, I sin ciang bawldan ding ngaihsutna hong pia hi; bawldan ding theihna in ngaihsut theihna hongpia hi, ngaihsut theihna in mi thupi hong suaksak hi. ci-in missile scientist Abdul Kalam in gen hi. Na khat peuhpeuh athu theilo in pum lotngah ciang, a pianpih uukna le ngaihsutna (creativity) susia hi. Pum lotngah tawh laisin khat in kum khat khitciang a sin thu te 75% bang phawk nawnlo hi. Hih bang thu in, bangci bang in lai ong thei ding cihbek ngaihsutna pan hong kipan khia ahi hi. Tua ban ah thadahna, guktakna, pilna ngah zawhlohna le siatna namkim hong tun ding hi. Athu theilo in pum lotngah hun hi nawnlo hi. Electronic learning (e-learning) ci-in sang khempeuh ah zat dingin ngimna om hi. Kawlgam ah zong azangh sang honkhat omta hi. Hih e-learning tawh laisinna ah muh theihnate tungtawn in laisinna bulphuh hi. Tua in bang ngimna hiam cih leh pum lotngah sang in a thu in theihding deihna hi. “Ak thu gelh in” ci-in kisawl napi, gelh theilo ahih manin, a lotngah bawng thu gelh cihte in athu in theilo, pum lotngah ii siatna hi pah hi. Ngaihsutna kihello lotngah tawh laivuanna ah mat tampipi ngah napi’n, nisim nuntakna thute khat peuh kidong leh adawngkik theilo khangno tam semsem hi.
Kum zalom 20 sungin minthang (man of the 20th Century) Albert Einstein in, theihna (knowledge) sangin phuatkhiat theihna lungsim (creativity) manpha zaw hi, ci hi. Lotngah tawh laisin pen ngaihsutna omlo hi. Sik pen pat Sangin gikzaw hi, ci-in lotngah mahmah, ahi zongin sik tawi khat leh pat tawi khat koi gikzaw hiam, ci-in kidong leh siik gikzaw aci ki tam mahmah mai hi. Puanbu aneu pi 4 pi 6 khat kisawpin, akeu nang nisa ngahna bawlung tual khat ah kipho in nai 3 sungin keu hi. Tua hileh, puanbu agol pi 8 pi 16 khat akeu nang bangtan vei sawtding cih dotna te ah mathematics ngeina tawh pianglo hi. Ngaihsut siamna (creativity) kisam hi.
Dotna khat peuh adawn kikna maan khat bek om hi, ci-in kihilhna in zong ngaihsutna kua toisak hi. 1+1=2 nangah kei le khial hipah hi. 1+1=6 ci le cin hong ki nuihsan ding hi. Ahi zongin 1+1=2 pen khial thei hilo hiam? ci-in kingaihsun khalo hi. Ki dongkik theilo hiam? cihte ki ngaihsun lo hi. Mathematics sinna ah 1+1=2 simloh adang dot ding omlo hi. Ahi zongin, 1+1 I gawm ciang aphi(answer) atuamdang zong om thei veve hi. Gentehna in, a nen nen van khat peuhpeuh gawm leng 1+1 bangzah hithei ding hiam? Mi thum ciang group khat le adang mi thum ciang group khat mah akigawm 6 pha thei hi. Ahilo amaanlo hilhding cihna hilo in, bangthu ngaihsun ding cih kihilh sangin koibangin/ bangci bangin ngaihsun ding cih kihilh zawkding kisam hi, cih deihna ahi hi.
Adawn kikna khat bek (one-way answer) gentehna in maan maw maanlo (true or false) dotna sangin atuamtuamin dawnkik (two-way answer) theih ding dotnate deihhuai zaw hi. Gentehna in, bang kum in Columbus khualzin kipan khia ci-in sangnaupangte kidong leh 1492 ci-in dawnna (one-way answer) khat bek tawh man pah hi. “1492 in Columbus in khualzin kipan hi”, ci-in naupang te in lotngah sak tangtang hi. Ahi zongin leitung pek hi. Paipai le hang leimong kendang ah kikia ding hi, ci-in mite in a up laitakin, amah tawh azinkhawm dingin Columbus in mite koi bangin hanthawn ahi tam? Cih bang dan dotna in ngaihsutna (creativity) khangsak ding hi. Banghanghiam cih leh atuah khak thu, hun paizia le aphut khak ding hunte ah picing nuntakna tawh anungta thei ding deihna ahi hi.
Laihilh sia pawlkhat in sangnaupang te kiang ah, “Lai na on nop ule kong gen teng sim hoihtak ciamteh” ci-in lai kihilh uhi. Tua in sangnaupang te’ ngaihsut siamna susia hi. Thamloin siate zahtak luatna in khangnote’ ngaihsutna(creativity) susia hi. Ama utna sia khat kiangah tuition kah nuam ta leh kahlo, cih zah doingin lungsim thongkia khangno tawmlo ding hi. Banghanghiam cih leh subject teacher piak tuition ah akahlote lai onglo cih kilau hi. Launa tawh kidim lungsim in ngaihsutna picing hilo hi. Khangnote kivakna, ama uuk nawlkhinin, a uuk hetlohpi khat sawl tentan hun hinawnlo hi. Gentehna in Siavuan asuak ding deihlua, lai zo leh zo takei leh, sumpiak zawh na tawh kah saksak hi. Tua sangnaupang in college manin siavuan sem hi. A utloh le a uukloh nakhat sem ahih manin kanbeh sinbeh nopna lungsim zong nei zolo hi.
I Lungngaih ding Thu pawlkhat
Khatna: Sangnaupang khat a laivuan ong ahih manin lawptak inn hongzuan hi. A nu a pa kiang agen ding kal ngaklah lua mahmah kawmin taai tautau sain inn hong tung peet mah hi. A pa kiang ah ‘Pa, kei ka lai ong’, acih leh a pa in ‘aw, nuam si hang’ acih ding kimlai, “Lai on bektawh banghih ding nahiam?” ci-in aw tol aw heh aw tawh a tapa hongdong hi. A pa hehlam theih ahih manin a tapa in dawng ngam paklo hi. A pa in kong thudot hong dawng in “ong bek tawh bang sem ding nahiam”? ci kik teitei hi. A tapa in dawng tuanlo ahih manin a pa hehlua mahmah in sat dingin a gei-a om ciang khat hong la hi. A nu in “Dong dong nawndah in, hih zah kimawl hat, koi bangin akhatna ngah thei peuhmah ding hiam?” cih san hi.
A pa in a taw khat vei a sat khit ciangin, “Mi lakah lai ong ci in ki sialsial nuamlai” cih san hi.
Ngaihsut ding: Hih naupang in amah leh amah kimuanlohna, amah leh amah mi manpha khat ahihlam a kingaihsutna kiam tektek leh ama khialhna hang maw? nu leh pa hang?
Nihna: Sia khat in sangnaupang te kiang kuamah pau theilo ding gamdai takin ‘C’ laimat at sak hi. Thangno gelhdan manlo ahih man in Langno in, ‘Na laigelh man kei, hih bang dan ding hi.’ ci-in agen leh a siapa in mu ahih manin Thangno sabuai tung ah ding sak hi. A sawt ciangin gim ahih manin hong tang kha hi. Banghang tangtang ci in ki sat beh hi.
Ngaihsut ding: Mailam ah akhang ding naupang in thumaanna manpha asa ding hiam? A lawm a gualte huhin makaih zia ding hilh kisamlo ahiam?
Thumna: “2+3 gawm bangzah hiam?” ci-in nupi khatin a tapa dong hi. A tapa in gawm theilo, 1,2,3 ciangbek simtheih ahih manin a nu in tua lawmlawm theilo maw? ci-in a dawn danding khutme lak hi. A tapa in theithei tuanlo ahih manin kimawl ding bek thei, na theihloh man ci in naikhat sung dingsak hi. 2+3 na theih mateng kimawl khalo ding ci hi. Tua naupang in kum 3 zong pha nailo naupang khat hi.
Ngaihsut ding: Tua nupi nu in amah leh amah laithei kahi, kici leh na sang ding hiam?
Thukhupna: Theihna (knowledge) I ultung sak ciang, asia a pha khentel theihna (wisdom) thanem hi. Hihte gel a tonkhawm ding kisam hi. Nisiam nuntak khuasak zia ding kihilh khalo khangno tampi in atuahkhak thu pua zolo ahih manun nisim tuahkhak thu te panin asin theih nangun hilhin makaih ding kisam hi. Naupang te le khangno te in na khat peuhpeuh sinnopna, theihnopna lungsim nei uhi. Tuapen pianpih hi, tua lungsim picing nailo ahiha manin makaih ding kisam a, theihnopna lungsim suksiat sak pen pammaih mahmah hi. Theihna ciang tawh lungkim ding hun hilo hi. Ngaihsut siamna, phuatkhiatna (creativity) neih ding kisam hi. Tua ding kimakaih kul hi.
Tongsan Magazine (2010)

