JOAN of ARC (1412 – 1431 AD)
Agelh ~ Timothy Simon Pau
Kum zalom (15) kipat cil lam in, Vienne luigei Chinon acihna khuakhat ah alui mahmah kulhpi khat om hi. Tua alui mahmah kulhpisung ah, inn akisia nipnep atul lua keei khat sung ah, ukpi bangdan khat, ukpi ding alah akigen ngamlian lo mikhat teng hi. Tua ukpi tawh akibang pa’ khutnuai aa nasem, ulian te in zong tenna ding inn nei lo uh aa, asilh aten uh puan te lah kisia mahmah in om nipnep uh hi. Tuabang pi mah in amin dai lohna ding un hoihtak in om in kikem mahmah uh hi. Ukpi khutnuai aa nasem ulian te in zong hi bang aa aom uhpen metna phattuam na omsa lo uh ahih manin, nasep hoih amuhnak uh leh a ukpi pa uh paisan ziau theizel uhhi.
A ukpi neihpa uh pen, tangval melhoih khollo, a zakta thei mahmah leh cihtak melpua mahmah, belh leh suan taak taktak huai lo khat ahi hi. Tua tangval pa pen France Ukpi, Charles II ahi hi. Mi khempeuh phial in mudah in, nuihsan den uhhi. Ukpi lukhu a kikhusak nai lo hi in, Ukpi tutna aa atu ding leh atu khalo ding cih zong amah leh amah zong kithei lo hi. A omna inn siapi zong, tuipi galkhat lampan in France gam a uk mangkang (English) galkap te in cikciang in hong do in hong susia dinghiam! cih pen ngaihsut in nei kha den ding hi.
France Ukpi te thanem laitak hun, atha hat lohlaitak hun hi leh kilawm hi. England Ukpi pa Henry V in Loire leilu lam khempeuh leh leitaw lam gam pawlkhat la khin hi. Hong sih takciang in a tapa naupang no pen France khuapi Paris mun pan in Ukpi ding in tangko khia hi. Tuaban ah Duke of Burgundy (France gamsung aom Burgundy khawksung thunei pipa), Ukpi tesang aa-ahauzaw leh ahatzaw pa in mangkang (English) pawl tawh lawmta hong hi uhhi. Charles’ Nu, German minam ahi Isabeau in, Charles pen Ukpi te sisan malkhat zong neilo hi ci-in tangko khia mikmek mawk sawnsawn lai hi. Buaihuai niainuai mahmah hi.
Lungkham na meeipi in France gam atuamcip laitak in, nalamdang khat hong piang khia hi. Lokho mi, lo nei pa’ tanu ahi numei naupangno khat, laipai zong asiamlo nu in, France Ukpi innkuan te hong honkhia mawk hi.
Tua numei naupang no’ minpen Jeanne d’ Arc (Joan of Arc) ahi hi. Hih nu pen kum 1412 kumin Domremy khua ah suak hi. A pa pen hihkhua ah mipil leh azahtaak huai mahmah khat aa, akingaihsun ahi hi. Joan pen numei naupangno athanuam mahmah, Biakna lam a uuk, lungnuam mahmah aa anungta den khat hi in, apa’ neihsa gan te akem den khat ahi hi.
Kum (12) aphak kum in “Pasian aw” thei in, anuntak hunsung khempeuh nungaksiangtho ding in Pasian kiang ah kiciam hi. Pasian aw theiden za den in, nalam dangtuamtuam zong mu den hi. Agam apuk dekdek ahonkhia ding leh Rheims Biakinn liansung ah a ukpi taktak dingpa Ukpi lukhu aki khuksak ding pen Pasian thupiak, akamsan hi cih umngiat hi.
A lawmte leh a nu leh apa te in hihthu pen baihlo, ahi thei vetlo ding in ngaihsun uhhi. A pa bang in hibang na aseploh ding in khaamden keei hi. Ahih hang in Joan pen atup agel na nasia lua ahih manin, bangmah in khaktan zo lo hi. Kum (16) acin kum 1428 kum in, Robert de Baudricourt mun aa om kulhpi sung ah honglut in Chinon ciang atonpih ding, amakaih ding galkap va ngenhi. Tua thuhang in Robert pen buai mahmah hi. Galkap kician mahmah leh akhauhpai mahmah aa anungta den ahih manin, hih numei no mihai, France gam honkhia ding in misiangtho Michael, Misiangtho Catherine leh Misiangtho Margareth te in asawl uh ahih ding pen umthei vetlo ahih manin, “ Boih aw, naak mawl lua teh, vaciah kik in” ci in anget na pialo in, aciahkik dingin sawl hi.
Pasian sawlna angah ahihlam ki theilua mahmah ahih manin, Joan pen tuabang mawkmawk aa lungkia ding banghi baihlo hi. Robert de Baudricourt aa, ami leh sa te’ min lo in ava nget kik takciang in Robert inzong, Chinon ciang, amakaih ding in agalkapte piakhia ta hi. Tuatak ciang in kum 1429 January kha in Chinon lam zuan in, anungzui mi (6)tawh hong pai khia ta uhhi.
Lungkiat na guamthuksung ah a om Charles in, Joan amuh takciang in lungdam mahmah hi. Joan in Pasian amuh thute, Charles pen ukpi tutphah aluahding mi taktak ahih na thute hong hilh ta hi. Charles in zong Joan thugen te sangsiam a, ahih hangin Poitiers mun aa, Pasain thulam asiam (theologians) te kiang ah athugen ataktak ahih leh ahihloh atelcian ding in sawl hi. Hih theologians te in athugen, asantheih aa leh Orleans honkhia ding in, galkap piak ding in zong kamciam hi.
Poitiers mun aom theologian te in athu leh la khempeuh asansak uh hi. Charles inzong akamciam bangin tangtung sak takpi aa, kum 1429 April kha (28) ni in awmdal, sik lukhu leh puan, amel akang gai tawh, pasal bangin kizem hi. Ngun namsau, singlamteh lim nga tawh akizem zong hongpua hi. A ngunnamsau puak pen, “St Catherine – de- Fierbios biakinn sung ah omding hi” ci aa agen ava zon uh, amuhkhiat uh ahi hi. Tuatakciang in galkap tulli (4000) makaih in galdona mun lam hong ma nawh uhhi. Galkap te tawh aomkhawm Duke of Alenon inn ah hong pai in, siampi te in hong makaih in, Orleans tualmai ah France galkap ahi Dunois pawl hong zawn ta uhhi.
Kido na te ah mangkang (English) galkap te lawhcing theimahmah uh ahih manin in, France galkap te pen launa tawh kidim ta uhhi. A kimuan nate uh beimang ta in, mangkang (English) galkap zahlang ding bang bek apha France galkap te nangawn, hong laumahmah uhhi. Hih nungak no hongtung nu in France galkap pawl te’ lungsim hong ki khelsak in, mithak hong suak ta uhhi. Lau na leh lin natawh guallel in aomden pawlte pen, hangsan na hong nei thakkik uh aa, lawp mahmah in mangkang (English) galkap te do ding hong ki thawita uhhi.
“The Bastille of Augustine” acih uhpen mangkang (English) pawl omkhop na, kulh bitmahmah na mun ahi hi. France galkap te in huihpi bang liang in hong do uh, hong nuai uh aa hong zo uhhi. Tuakhit takciang in “Tourelles” acih uh innsang mahmah kulh abit mahmah, akicim theilo ding abang pen hong do hong sim ta uhhi. Hih kulhpi lakna ding in lei hong dawh uh aa, kulhsung pan in mangkang (English) pawlte in zong na leh dodo uhhi. Joan in, a aw neihzah tawh ngaih mahmah in France galkap te thapia den hi. Thal in akhak manin tawmveisung kido na panin hong pai khia hi. A liamma te hong tuam khitzawh ciang in kido na mun ah hong pai kik hi. Galkap makai pi Dunoisp in khawlphot aa-a zingciang do kik ding in geel hi. Joan in bel khawllo aa galdo azop na ding hanthawn in, ni(10) acintak ciang in Tourelles kulhpi hong ciim takpi ta aa, tua kulhpi hong la ta uh hi.
Tourelles khuapi sung ah puanzapi puakawm sa in Joan gualzo in hong lut hi. Mangkang (English) galkap makai Glasdale leh apawlte galtai in alei dawhna tung uh tawn uh a, lei adawh uh lah kisia ta ahih manin, tuipisung ah kiasuk uhhi. Joan hong tuam paikhiat in, a kha uh aa ding thungetsak hi ci uhhi. Orleans pen hotkhiat in hong om ta hi.
Na khempeuh hong ki lamdang ta hi. France pawl hilo in, mangkang (English) pawl guallel in hong tai ta uhhi. Joan leh France galkap te in Jargean leh Beaugency te hong la zel uh hi. Sir John Fastalfe, mangkang (English) makaipi pa pen Patay ah zo uhhi. Lungsim maipaak kawmsa in Charles in tua nungak nu pen, Lyons ah na dawn hi.
Joan of Arc in ahun cingta cih atheihtak ciang in, Charles pen Rheims mun ah paipih in, tanglai kum 900 laipekpan aa azat ngeina uh ahi Ukpi lukhu khuksak hong sawm ta hi. Charles Ukpi lukhu khusak in, France gampan in mangkang (English) pawl nawtkhia in, Paris khuapi ah Ukpi thupi mahmah in hong tu ta ding hi.
Joan of Arc leh France galkap te in, a Ukpi pa uh tonpih in Burgundy gam kantan in Rheims lam hong zuan uhhi. Auxerre leh Troyess te la in, July 14 ni in Rheims mun hong tung ta uhhi. Ni nih khit ciangin St Remy siampi pa in, sathau siangtho hong la in, France gam siampi lianpen Archbishop Regnault in Charles pen sathausiangtho nuh in Ukpi lukhu khusak hi. Ukpi lukhu akikhuksak laitak in Joan of Arc pen agei ah khuk din in om hi.
Charles pen France gam Ukpi taktak hong hi ta in, Joan of Arc zong thupi in amin thangvangvang hi. Mikhempeuh in thupisa in naupang note na ngawn dong in atheilo kuamah omlo hi. Leitung numei minthang te lak ah akihel loh theihloh hong hi ta hi.
Charles in Ukpi lukhu akhukkhit takciang in, “Ukpi midik, tun ahpen Pasian deihna bang in hong tangtung ta hi. A mah in Orleans a zawhkhit takciang in, Rheims khuapi ah hih na sem ding in hong deih hi. Tun ah ahih leh Ukpi taktakding in Topa in nang hong koihkhin hi. France gampen nangma aa ahi hi” ci in Joan of Arc in, Charles kiang ah hong gen hi.
France gam mipi te in Joan of Arc pen, honkhia mithupi in ciamteh uh aa, galkap te inzong hatna thathak hong nei ta uhhi. Ahih hangin Ukpi pa Charles pen ukpi gina lo, thukhentat theilo, thu vaihawm theilo khat hi mawk hi. Joan in Paris la kik ding in ngenden hi. Ahih hangin Charles in Burgundy khawksung ukpa Phillipe pen amalam ah akipawltheih nading in zolphotding in ngaihsun hi. Mangkang (English) tekiang pan in tuam din sawmin hun mawkbei sak hi. Compeigne, Senlis, Bavars te in a Ukpi pa uh thapia in France galkap te khutah hong ki pia uhhi. Bishop Pierre Couchon pen kihawl khia in, mangkang (English) te vabel hi. Hih Bishop in Joan of Arc pen nak huat mahmah in, Joan’ gallian khat hong suak hi.
Joan pen tupna lian leh hangsan natawh kidim den lai ahih hangin Charles in alungsim khempeuh tawh muangngam taktak zo lo hi. A tawpna ah Paris do ding in, phalna kipia ta hi. Burgundy alungdamsak loh khak ding lau in galkap tampi tak pia lo in, tawmbek pia hi. Kido na mun ah Joan liam in om aa, mangkang te in hong nopneh kik ahih manin guallel in hong om uhhi.
Charles in Joan leh a innkuan pihte milian (noble) hihna din mun pia in, akhua Domremy pen siahpiak dingpan in pengsak hi. Ahih hang in hih Joan’ nadeih leh atup angim hi lo hi. Galkap tampi tak tawh agam, hotkhiat ding cih adeihna ahi hi. Tua hangin Ukpi pa tung ah lungkim lo in phunden hi.
Hih hunlai takin alawmhoihpen ahi Compiegne do ding in mangkang te leh Burgundian pawl, hong paikhia uh cih hong za hi. A mau honkhia ding in hong pai khia aa, khuapi nawl hong tun takciang in, Luxemburg minam John in na man hi. Phuba lakding hun a ngak den ahi, Bishop ahawlkhia pa Couchon’ vaihawm na tawh, mangkang te kiang ah hong zuak ta uhhi.
Mangkang te in Joan pen dawi tetawh kizawl hicih mawhsak nuam uh ahih manin, Biakinn thukhen na (inquisition) maiah dinsak sawm uhhi. Biakinn thukhen napan in mawhsak na apiak aa leh mipi inzong thupi sa nawnlo ding uh aa, mipi lungsim leh France galkap te lungsim hong kiam tuam in, France pawl kinawp zawh tuampah ding hi cih hong lamen uhhi.
France gam leilu lam aa om, khuapi khat ahi mangkang te ukna nuai ah aom, Rouen khuapi ah hong paipih uh aa, biakna pan apaikhial, gamdawi abia den in kimawhsak hi. A tung ah thukhen ding in, Pasian thu athei asiam, mi (40) telkhia uhhi. A malam apanpih theiding France siampi te tampen uhhi. Joan ahua mahmah pa Couchin pen, hih thukhen na ah amakai ding aa akiseh ahi hi. A mat leh asih kikal kumkhat sungsawt aa, hihhun sung in Charles in hotkhiat sawm het lo hi.
Joan tung aa athukhen uh huat huai mahmah hi. Mipi mai leh thonginn sung ah thu kikhensak hi. Thongsung ah, mi palangpawl in cing uh aa, mawhsak na ding thu nam (12) tawh mawhsak uhhi. Tuasung ah athu lian zawdeuh te pen hibang ahi hi:-
A nalamdang muh pen dawi amu ahi hi.
A thugen kholh, akamsan thupen maan lo hi.
Pasal puantawh akizep na hangin, numei ahih na ninsak hi.
Pawlpi makai te thu akhen theihna ding in, Pasian kiang ah tutsawm hi.
Couchon in Joan pen, nasemkhial mah ingh ci aa amawhna pulak sak sawm tentan hi. Hih thukhen na mun ah akihel thukhen mang (judge) khat in athukhen na dan uhpen gam thukhentawh kituak lo hi ci-in, anial nahang in kitawp sak hi. Tuaban ah, Joan in athubuai tawhkisai Pope kiang ah atunpih nading angetna zong phal lo hi.
Thu hilo pipi tawh a kimawhsak hangin Joan lautuan vetlo hi. Laisiam mipil pawl in thu adong hi aa, ahih hangin hih khuata nungakno nu in, apilna uh zo mahmah hi. Thutuamtuam adot na te uh pil vaimahmah in dawngkik den hi. Siampi khat pau mawlpian (aw maan taktak lo) khat in “Misiangtho Margareth in hong ho pih ahihleh bang kampau zang ahihiam?” ci in donghi. Joan in “I kampausang aa ahoih zaw France kampau tawh” ci-in dawng kik hi ci hi. “Pasal puansilh aa naki thawipen maan lo in, zong hoihlo hi” ci in gen ahih manin “Mangkang (English) galkap lan (omtheilo) luate khutnuai ah thongkia te aading in ahihleh kithawina pil huai mahmah khat ahi hi” ci in dawng kik hi.
Thongsung ah kumkhat aom sung in ngenden aa, Couchin in zong adeihdeih hong lawh cing ta hi. A mah atawnbawl nading in akihallup nading meiphual hong sat uh aa, ka mawh mah hi acihkei leh meiphualpi sung ah kihallum ding ci ahih manin, khial mah ingh ci in amin hong gelh hi. Tuatak ciang in damsung thongkia ding in thukhen na hong nei phot uhhi.
Sih thukhenna kipia lo ahih manin France gamsung aa aom mangkang makaipi Earl of Warwick pen aheh hong suak mahmah hi. Ahih hangin, Bishop sinsia mahmah pa in “Asih na ding thu kibawl lai ding hi” ci in dawngkik ci hi. Thonginn sung ah om in, pasal puansilh lo ding in thukiciamsak hi aa, ahih hangin puandang a silhding phaltuan lo uh ahih manin, athuciam na palsat sak hi. Tuahang in paikhial ci in kimawhsak kik leuleu aa hallup ding in dan kipia ta hi. Na mahmah sam hi.
Nungak siangtho, Pasian leh agam ading aa-anuntak na apia, Joan of Arc pen May 30, 1431 kum in Rouen sailianpi mai, mipi tamna mun ah hallup na thuak hi. Siangtho nili nitak Topa Zeisu hong bawlsak nekkhawm na sacramentu asan sakkhitciang in, galkap te khutsung ah hallupna thuakding in kipiakhia ta hi. Joan in athupit sak mahmah singlamteh ngen in, galkap khat in singtawh kibawl singlamteh khat pia hi. Singtung ah henkop in meikuang in akatlai tak in singlamteh nam in, nakpi tak in “Zeisu” ci in awng in si hi. Akihal na kangvaam te leh akangtumzo lo alungtang(heart) pen Seine luipi ah kipai hi.
Hun leh ni hong beibei in kum (25) acinkhit ciang in kido na zong hong dai pian ta aa, Charles VII in, tualsung mipi thukhenna mun hong bawl khia hi. Couchon in Joan a mawhsak na tawhkisai hong ngaihsun phakik uh aa Joan pen thumaan thutang kipia kik hi. Hun hong beitoto in kum 1919 kumtakciang in Pope Benedict XV pa in Domremy lonei pa tanu nungak nu Joan pen Misiangtho (saint) ding in hong tangko khia hi.
Tunidong in leitungbup in Joan of Arc athupitsak na pen beithei lo hi. France laphuaksiam, Lamartine in “Joan of Arc pen kamsang, mihangsan, France gam a it misiangtho thupi leh agam ahonkhia ahih manin agam ading in maizum huai mahmah hi………… Vantungmi, nungak, galdo mi, galkap puanpi azem taktak ahi hi” ci hi.

