NGAIHSUN PHA IN LA, LUNGNGAI DIDE MASA PHOT VE MAW?
Agelh ~ Thang Khan Lian
Kithuhilh a, khut kilet khit ciangin kikhen ziau bek tawh khe khawng liam gawp theih dan hih tuak hi. Na liam gawp nuam kei uh leh kuamah thuhilh dingin om se kei un la, kuamah khut va mawk let mengmeng kei peuh ta un. Gen ding na theih khol kei leh na muk uh phim tawh khui bing zaw lel un. Ahih zongin kiliamsak sese loin kithuhilh a, khut kilet theih ding dan ngaihsunhuai zaw ta hi. Kum zalom 21 hita a, Stone Age hun leh ngongtat hun hi nawn lo hi. A pil khinsa khua leh tui (civilized society) a teng ihi ta hi. Freedom of Speech hun hita hi. Indian MP leh UN Under Secretary-General (1 June 2002 – 9 February 2007) lui leh Under Secretary-General lak panin a naupang pen lai, kum 22 ahih in PhD zo, tu-in Congress MP, 9 March 1956 a piang Dr. Sashi Tharoor (D.Litt.) in, "Freedom of speech and expression means the right to be wrong," na ci hi.
Ahih hangin India leh Myanmar gam uk makaite pen ahi phelphal mi tam zaw lai ahih manin na Freedom of Speech and Expression rights 100% na zat a, government gamtat bang leh hong ukte gamtat bangin na gamtat leh hong kiman ding hi. Government in hong mat kei a, dan hong piak kei leh zong buaina bawl nuam mi hon (mob) hai teng khut sungah na thuak bak theih ding baihlam mahmah lai hi.
Zomi sungah i makai pawl khatte pen sing om lohna ah gua kizang cih dan ahih kei sum leh paai neih man a makai tam zaw lai a, Freedom of Speech and Expression cih leh, "Hong ukte thuneihna sangin mipite thuneihna thahat (vanglian) zaw hi" (The power of people is mightier/stronger than the ruler) cih democracy ah power lianpen nei kua hiam cih thei nai lo ahi phelphal, ahi buatbuat thei lai tam ahih manin Freedom of Speech and Expression rights nei hi'ng ci-in na ut bangin na rights zangin na ut teng pheng gengen a, mot hamham ding cihna hilo hi. Thuak bak theih hi lai hi cih theih ding kisam hi.
Na thuak bak a, a hun lopi in na sih leulau nop kei leh pau kidawm lai phot in. Theigah banga puam philphel lai, mak, khat leh thuk thuah makai tam lai mahmah a, thei min banga khum makai tam nai lo hi. A min mengmeng theihna dingin thungetna tawh nakpi in i pan a, makai i teel ciangin a min khin, a khum ding pilna siamna nei, a lungduai leh lungngai thei makaite bek i teel ding mipite mawhpuakna lianpen hi cih zong i theih ding kisam hi. Democracy gam ah makai gina lo pen makai gina lote mawhna hi loin makai gina lo leh zat theih loh hi cih thei kelkul napi makai gina lo a teel cing den thapai den mipite mawhna hi zaw hi.
Ei leh ei kigogo, kithatthat, kivau lau thapai den leng kitam baih in, kilungnuam baih pah ve maw..... Galdo takpi dinga kithawi khin sinsen a, kiman khin sitset ihih a, kumpi nih - Myanmar leh Indian government zawh ngap kisa ta-in maingap takpi ihih leh thau tawite muang masa ni. Galdo kipan in i gal dingte do-in nawk kipan zaw ni. Zomite phattuamna ding laikhia nuam in, Zomite maban ding khual masa ihih leh Siamsinte momnote tungah kinga in, tha pia in muang masa zaw ni. Thau pen galte kapna dinga kibawl galhiam hi a, galte thahna dinga kibawl hi. Laikung pen mi thahna dinga kibawl hi loin khantawn nek muhna ding a piangsak thei Siamsin momnote galvan lauhuai pen hi.
Thau zatna ding leh Siamsinte zatna ding i telsiam mahmah ding kisam lai hi. A nih tuak in kisam hi. A paikhawm helhel kei leh a mawknapi hi ding hi. A zat dan i siam a, a gawmkhawm dan siam ding kisam hi. Sumtang (coin) langkhat tuak bangin a om khawm ding leh pangkhawm ding uh kisam hi. Khat bek a tuam leng tuam leh kimanna ding om lo ding hi. Sumtang langkhat bek nei lo sumsi, sum zattheih loh bang ding hi.
Paihtuam theih ding leh guptuam theih ding om lo hi. Huih thau tawh online ah tungnun' kituh hun leh kidodo hun hi nawn lo hi. Sakhi in zong a tatna ding kuam kua khual hi a cih bangin i gamtatna ding khual masa in gamta ni. Na gamtatna leh na kampauna in Zomite kipumphatna ding gamla sak semsem in, Zomite hatsatna dinga piangsak hi hiam? Zomite phil taang banga kithehzak sak dinga gamtang, kampau na hi hiam? Na tawm ma-in ta tukna ding en masa in. (Look before you leap). Ngaihsutna ding khuak nei ten hih thu lim takin ngaihsun un la, lim takin na lungngai un. Zakna ding bil nei khempeuh in na za ta un.
A LUNGNGAIHHUAI KAMMAL HOIH:
Khat vei khialh sangin nih vei dot hoihzaw hi. - German paunak
Pilna siamna sinna (education) lo buang maban ding om lo hi." - Rosa Park
Pilna leh siamna sinna pen thakhat thu-a kilaih gawpna, thakhat thu-a kumpi kilaihna pian'sakna (revolution) dingin mawtaw thahat sakna dinga tha pia hi - Bill Ayers
Nungsang thute mawhpaih ding hi loin mailam ading lampi banga i tot ding ahi hi. - John F. Kennedy
Pilna nam nih om a - nuntakna ding bangci zon' ding cih hong hilh pilna leh bangci nuntak ding cih hong hilh pilna om hi. - Gean Gordon
Nang na ginat loh kei buang leh kuamah in hong nengniam zolo ding hi -Anna Elanor Roosevelt
Makai khatin a mite koi lamah paipih ding cih pen a laibu sim tungtawnin kikhensat thei hi. - Canon Yates
Makaihna leh makai zaa i cih pen mawhpuakna lak ngamna hi a, paulap ding zonna hilo hi. - Massachusetts Republican Senator lui Mitt Romney
Bangmah hilo hi teh cih manin hong kilamet zah in om lo thei ding na hi kei hi. Bukim lo na hih man zong hilo hi. Lawhsap dipdepna lohna dingin na khialhna khempeuh ah paulap zon tawpsan in. -Robin Hobb, The Mad Ship (Liveship Traders, #2)
Paulap ding zon siam i cihte bangmah ah kimanna ding om lo, siamna leh hoihna bangmah nei lo uh hi. - US President 6na Benjamin Franklin
Nang leh nangin mawhpuakna na lak ni a kipan leh paulap zon na tawpsan ni kipanin a sangpen ah na kipat ni ahi hi. - O. J. Simpson
Lawhsapna 99% hong kipatna pen paulap ding zon' zongsang mite kiang pan hi. - George Washington Carver
I om muang luat hithiat manin i minam/gam (nation) leh mipi ten haksatna a thuak leh Pasian' mai-ah paulapna kinei lo hi.- Sunday Adelaja
Mihaipa khut sunga thau pen cricket kimawlna ball satna (bat) sangin kihtakhuai zaw hi. - Prince Philip
Galhiam pen a neipa adingin zong gal hi veve hi. - Turkish paunak
Ngaihsutna hoih in thau zangno/meekna (trigger) hi a, lungpilna leh khuatheihna (instinct) in a thau keekin lawn hi. - Don Marquis
Pilna siamna sinna pen leitung laihna dinga galvan thahat pen hi. - Nelson Mandela
Kilemhuai takin revolution piangsak thei lo ten ngongtatna revolution piangsak uh hi. - US President 35na John F. Kennedy
Suahtakna pen ei neihsa hi. Tua suahtakna tawh tu ni-in bang sem ding na hiam? Hong ukcip sawm England kumpi do ding maw, a mai uh-ah tai zaw ding? A tai nuam peuh tai un. Ahi zongin a sawt loin hong kiman veve ding a, suahtakna na khantawn in na taan ding hi. Do ding cih na khentat leh nang si ding maw nungta ding cih kithei lo hi. Na sih dongin na suahtakna kemcing nuam zaw na hiam? Ahih kei leh na nuntak sung teng England kumpi khe phungah bok den nuam zaw na hiam? Suahtakna a deihzaw tengin kei hong zui un, tai loin do ding hi hang" ci hi. - Scottish freedom fighter William Wallace
Violence is violence. No matter what the degree is.

