Minam Limlang Lai
Agelh ~ Kap Za Khai (Photoh)
Thupatna
Minam khat adingin lai pen minam hihna (indentity) lakna, minam mualsuang, minam limlang bek tham loin minam picing hihna ahi hi. Hih thu tawh kizui-in “Minam limlang lai,” cih thului ka gelh dinga, ahi zongin hih “Minam” cihna sungah a thu tangzai ahih manin hih mun-ah Zomi khat ka hihna tawh “Zomi le Zolai” bulphuh in ka gelhzaw ding hi.
Zomi le Zolai
Kawlgam sungah minam (135) om a, tuate a huampi in gawmkhop ciangin nampi (8) in kiciamteh hi: Burmese, Shan, Karen, Kayah, Kachin, Chin, Mon le Rakhine cih teng ahi hi. Hih minam pite sung panin Zominam (Chin) pen Tibeto-Burman namte hi-in, amaute pen 9-10 CE kumin Kawlgam, Chindwin guam-ah hong lal khia uh hi. Ahi zongin amaute genna bang hi leh Zomite pen 14th Century hunin nitumna lam-ah lal uh a, tu-a tenna mun-ah tung uh hi ci hi. Zomi i cih kuateng hiam cih leh Khamtung gam-a teeng teng, Khamtung (Chin State) pan a lal khiakik teng, Khamtung hong tung lo Asho Chin teng, Yaw mi teng le Bawmte ahi uh hi. Kawlgam sunga kizang Zo (Chin) pau nam (21) in kikaigawm thei a: Asho,Bualkhua, Dai, Falam, Hakha, Kaang, Khualsim, Khumi, Lakher, Lautu-Hnaring,Mara, Matu, Mizo, Senthang, Siyin, Taisun, Tedim, Thado (Kuki ahi kei leh Khuangsai), Thangtlang, Zaniat, le Zo cih teng ahi hi. Hih a tunga Zominamte in amau a ciat lai nei uh ahih manin hih thului sungah Zolai (a diakdiak in Tedim lai) bulphuh zaw in ka gelh ding hi.
Pauna (speaking) panin kammal(word) hong suak a, tua kammalte muhtheih lai in hong kibawlnate pen lai (literature) hong suak ahi hi. Minam khat adingin lai pen a thupi mahmah le a kisam mahmah ahi hi. Tanglai in Zomite in zong lai kinei ngei a, savun tungah kigelh hi. Tua pen ui in hong neksak ahih manin lai kinei nawn lo kici hi. Tanglai pulepate in lai bek na nei uh a lai thei lo/lai thupi sa lo hi cih kilang mahmah hi. Tua hangin zong tanglai pulepate tangthu kiciaptehna thubu a kineilo ahi hi. Lai neih lohna le lai theih lohna in minam hong mangthang sak deihtak a, ahi zongin minam lian i hihna tawh i paute a sawt nungta hongsuak ahi hi. I Zolai gelhzia neihna a banban in ensuak lai ding hi hang.
Zolai neihna tawh kisai-in Zogam (Chin State) ah 1908 kumin American Baptist Missionary Joseph Herbert Cope hong tung hi. Tua huna kipanin Zolai gelhzia ding nasep khatin nei pah a, 1914 kumin Matthai bu khen in Thuciam Thak buppi pen 1932 kumin zo siang hi. Cope Topa in Zolai a kip semsem ding deihna tawh THE CHIN HILLS NEWS (1919-1938) ci-in laihawmte zong na hawm in sanga sin ding Zolai namkim bute zong na bawl hi. Tua huna kipanin laimal leh kammal gawmzia ding, gelhzia ding, leh khenzia ding kihanciam toto a, 1980 kuma Kawlgamah Zomi Christian Literature Society a hong kiphuata kipanin laimal gawmzia hoihzaw leh kammal kilawmzaw leh kicianzaw tampi hong semkhia uh hi. A ban-ah i Zolai khantohna le Zomite’ lai nasepziate Sia Thawngno in khenpi li-in na khen a, tua bulphuh in a nuai a bangin i ensuak lai ding hi.
1.1913-1950 dong Lai Nasepna: Hih hunsung pen lai neih kipat kum ahih manin lai nasepna tam nai lo hi. Cope Topa’ hong bawlsak laibute le laihawmte bekmah tam pen cih ding hi. Ahi zongin hih hunsung tengmah in Lai Siangtho letkhiat kipankhia uh bek tham loin 1914 kumin dawng 25 a pha labu khat hong bawl zo uh hi. 1920-1921 sungin Falam-ah kinei ahi Education Conference le 1923 October 23 ni a Maymyo a kinei Chin Education Conference tungtawnin Zolai tawh sang laisin bu bawl ding thukimna om a, J.H. Cope’ bawl dingin kumpi in tavuan piakna tawh kizui-in amah in hong sem khia hi: Cope Topa’ laibu bawlte: Nate thubu(Gen. Science) bu 4, Tan 1-4, Cidamna thubu (Hygience) bu 3, tan 2-4, Gana bu(Arithmetic) bu 4, Tan 1-4. Hih Zolai pen 1964 panin kipuah toto a, 1998 dongmah Township Education Officer (TEO) te makai in hong puah toto uh hi. Kumpi sangah Zolai sin theih loh hun hong om ciangin a diakdiak in ZCLS makaihna tawh khal sungin biakna lampan in kisin sak zo veve hi.
2. 1950-1970 dong Lai nasepna: Hih hunsung in Zolai simbu lohngal lai nasepna tamtuan nai lo hi. Laihawm tuamtuamte a kihawm uh hangin kizomsuak zo lo hi. 1950 kum in TBA a masa pen laihawm ahi “lungvakna” hong hawmkhia a, tuni dongmah zomsuak zo uh hi. Rev. S.T.Hau Go’ zi Nu Luan Za Cing in Paikhiatna hilhcianna gelhkhia hi. Lai Siangtho kinei nai loin Lai nasepna kipawlna (Literature Society) zong om nai lo hi. Ahi zongin a munmun ah mimal hanciamna tawh lai nasepna na om kieukieu-ta hi. Mimal in laibu a bawl masa pen H.A Gin Za Twang hi a, “Pawlpi masuan khangno lampina” cih laimai 136 apha, MBC Publication panin, 1964 kum in bu 300 bawlkhia hi.
3. 1970-1980 sung Lai nasepna: Hih hunsung pen Zogamah kha khanlawhna a tun laitak ahih bangin Lai Siangtho, Labu tuamtuam le biakna laibu tuamtuamte nakpi takin kihawmkhia ziahziah hi. Pawlpi zong kikhen ziahziah ahihna tawh kizui in pawlpi tek-in pawlpi laihawm tuamtuam hong nei pah uh hi. Ahi zongin hih hunsung teng pen Lai Siangtho bu, labu, biakna lai hawm tuamtuamte bek mah tam pen hi zel a, minam picing-te zahin lai nasepna kisem zo nailo hi.
4. 1980 khit Lai nasepna: 1980 khit ciangin Zogamah lai nasepna hong khangto mahmah ta hi. Mimal lai nasepna zong a khantoh bangin kipawlna tawh lai nasepna zong hong khangto cih ding hi. Mimal in a semte lak-ah Rev. Job Nang Khaw Thawng pen a hat pen dingin ka mu a, kipawlna tawh nasepna-ah Rev. Dr. Jacob Kham Khan Mung phuat ahi Christian Literature Centre (CLC) a hat pen dingin ka mu hi. A diakdiak in 1995 hun a kipanin lai nasepna pen nakpi takin hong khangto mahmah hi. Pawlpi a tamzaw le kipawlna a tamzaw in laihawm nei zo uh hi. Mimal in laibu a bawl zong tam mahmah ta hi. Tua bek tham loin tu-in laibu bawlna setpi-te zong Tahan le Kawlpi ah om ta hi. Hihte pen a lungdam huai mahmah Zomite lai nasepna ahi hi.
Zomite’ Limlang Zolai
Mikangte’ limlang pen manglai hi a, Zomite’ limlang pen Zolai hi. Minam khat ii hihna, pianzia, nuntakna, khantohna le picingnate pen amau lai tawh kienkak in kitawikhai thei hi. Kawl paunak ahi “စာေပၿမင္႔မွလူမ်ိုဳးတင္႔မည္၊စာေပေပ်ာက္ကလူမ်ိုဳးေပ်က္မည္” a cih bangin lai a sangte minam sang suak pah uh a, lai nei lote minam mangthang pah uh hi. Lai nei minam khangto in kip semsem a, lai nei lote minamte pen lainei minamte’ valhtumna thuak uh hi. Zomite’ dinmun pen Zolai dinmun in hong lakteel a, Zolai nasepnate in Zomite’ hihna hong teelgen hi. Ei le ei bangzah in i kihisak hangin i hihna taktak pen i lai in hong pholaksiang lel hi. Mizote lai nasepna hat ahih manun khangto hi. Falam-te zong lai nasepna hong kin semsem uh ahih manin hong khangto semsemta hi. Amaute’ khantohzia khempeuh pen amau lai-te tungtawn panin kimu thei hi. Tua ahih manin mikangte’ lai nasepna tungtawn in amau hihna i theih bangin midangte in zong i lai nasepna hong etna panin i hihna hong thei pah ding hi. Zolai tawh kisai phawk huai thute in;
Pasian in Zomite adinga Zolai hong piak ahilam phawkin it ni.
Zomi khat in Zolai sinloh phamawh, theihloh phamawh hi, ci-in ngaihsun ni.
Manglai zahin Zolai tawh i kiho theihna I hamphatna le a manphatna phawk ni.
I tu i tate in Zolai pello-a a theih nadingun deihsakin hilh ni.
Laisiangtho leh labu Zolai-a i sim teh i lungsim hong bunpen ahilam phawk ni.
Mite lakah thusim thulang kizaksakna-a a nuam penpen ahilam phawk gige ni.
Zomite mi nampi khata ciamtehna ahilam phawk ni.
Mailam-ah Kalsuan Zia Ding
I lai pen i hihna (Our Literature is our Identity) ahih manin i laite puahpuah ding, bawlbawl ding, simsim ding, hawm khiakhia ding a kisam ahi hi. I limlang a siangsitset ding i deih le nisim in i nawt a kul bangin i minam a khantoh ding i deih le lai nasepna nakpi-in i sepkul hi. Tua bangin kalsuanna sungah Zomi bup in lai khat, la khat zat theih ding kisam hi. Laibu, laihawm, le lai tuamtuamte bawlkhiat ding haciam kul hi. Laigelhsiate le lai-uuk mite panpih ngiat ding thupi hi. Zomi khempeuh in laisim nak hahkat kul lai dinga, sangkah sung teng bek pilna zonna panin nisim in laibu sungah pilna zontheihna ah kalsuan theih ding kisamta hi. Tuhun Information Age sungah minam dangte’ pau le lai nam tampi hong kizel in hong nawkkhak den laitak in ei Zomite in zong i pau le i lai-te a kip semsem, a khantoh semsem, a picing semsem nadingin geelna le sepna i neihkul hamtang hi. Zolai a khantoh nading le a picing semsem nadingin;
Kumpi sangte le Mimal neihtuam sangte ah Zolai kisin sak hamtang leh;
Zolai tawh kibawl laibute bawlna le hawmkhiatna Company om hamtang leh;
Laigelh siam mi tampi le lai endik siam mi tampi om leh;
Lai thu genna (စာေပေဟာေၿပာပြဲ) cihte kum simin kibawl den zo leh;
Zomite omna khempeuh ah laibusal (Library) nei kim zo leh;
Laibu bawl (Translations & Own Books) ki-kin bawl mahmah leh;
Zomi Tadinsa, Journal, Periodicals, Magazine, Daily News cih laihawmte tam leh;
Pilna le lai thupitnate kigen den in laisim theih ding kisin ngiatngiat leh;
Zomi khempeuh a kihel thei ding Zolai Workshop cihte kinei den zo phial leh;
Biakna lai bek tham loin a dang biakna pualam lai zong tampi om semsem leh;
Zokam tawh a pau le lai tawh a suak ding Video, Radio le Television program tuamtuamte om leh;
Mipite in laibu lei le laibu sim hatkat in lai lam hong kin bawl thei uh leh;
Lai uuk-te panpih ngiat in vaihawm pih thei leng;
Hih a tunga thu teng pen mailam ah Zolai a khantoh nadingin kalsuanzia ding thu tawm pulakna hi a, leitungbup mai-ah i Zomi limlang i mialsak semsem loh nading deihsakna ahi hi.
Thukhupna
A tawntung pilna a sin kipawlna (Life Long Learning Society) sungah ei Zomite in zong pilna sinna le Zolai zunna hakkat ding kisam hi. Lai theihna, sinna, kanna le phuahna a kisap luatna tawh kisai in 1965 kum, September 8-19 ni-in Iran gam, Tiheran khuapi ah gam (89) pan Lai leh Pilna tawh kisai Vuanzi tampite kikupna nei uh a, tua tungtawn in “Leitungbup lai theih ni (International Literacy Day)” ci-in hong phuangkhia uh a tuni dongin kum simin kizang den hi. Hih in lai thupitna hong lak hi. Lai nei lo minamte kineu-et a, khansau lo uh hi. Ahi zongin lai a khangto sak minamte ahih leh picing semsem in thahat semsem uh hi. Zomite limlang in Zolai ahihna tawh kizui in tu-in a kician lai le tangthu i nei khin zo hi. I thahatna khempeuh i lai in hong lak hi. I pincingna, i dinmun le i pilna dinmunte khempeuh i Zolai nasepzia tawh kiteh thei hi. Minam dangte in i lai panin i hihna hong mu khia ding uh hi.
“Minam limlang Lai,” cihna sungah “Zomi limlang Zolai,” i cih bangin Zomite’ limlang pen ei mahmah bek tham loin mi khempeuh in hong theih pih ding, et theih pih ding, kimuh pih theih ding thupi hi. Tua bang hihna ding sungah eite in Lai kin bawl ding, laibu le lai tuamtuam bawl hanciam ngiat ding, laibu lei le laisim hahkat ding, lai it in lai laptoh ding, Zopau a pau thei khempeuh in Zolai sim thei, gelh thei ding, lai tawh kisai hanthotna nei den ding kisam hi. Kampau pen kikhelkhel thei, beibei thei hitase mah le lai tawh thuah peuh leng a kip hong suak bangin Zomite in zong i limlang ahi i laite it in puahpuah ding, thupi i sakciat ding, i limbawl ding kisam hi. I lai kepna in i gam a kem ihi hi. I lai i kin bawlna in i minam le i gam a kinbawl ihi hi. I lai i itna in i gam le minam a it ihi hi. Minam hihna (Race Identity) pen kampau (Speaking) tawh kiteh loin lai (Literature) tawh kiteh zaw ahih manin Zomi khempeuh in i hihna hong lak i Zolai pen citakna le itna tawh kemsiam ciat ni. Banghang hiam cih le i lai pen i hihna bangbangin hong pholak i limlang ahih man ahi hi.
NB: 2014 ZACC Laiglelh kidemna hi.
Reference: H Gin En Cin: Zolus Journal, 2009/No. 13. Job Nang Khaw Thawng, “Kum Zakhat Sung Lai Nasepna:” Zolai Simbu Kum (85) Cin Ciaptehna Laibu (1913-1998) Souvenir. Khoi Lam Thang, “Lungtang Tunga Kigelh Lai”: Zolai Simbu Kum (85) Cin Ciaptehna Laibu (1913-1998) Souvenir. Khoi Lam Thang, A Phonological Reconstruction of Proto Chin. Khup Za Go, Lai Zat Tangzang: A Handbook for Writers and Editors in Tedim Chin, Delhi: Zo Aw Publications, 2004. Ministry of Information, Union of Myanmar, Myanmar: Facts and Figures 2002, March, 2002. Rev. Gho Khan Dal, Zomi leh Zolai: Zolai Simbu Kum (85) Cin Ciaptehna Laibu (1913-1998) Souvenir, Kalay: ZCLS, 1999. Vomson, Zo History, Aizawl, India: the Author, 1986.
.................
Laibu Saal / Zomi eLibrary
Photo Credit:
Ever Zomi

