MIHON LAK AH THUGEN ZIA NAM NIH (Two Types of Public Address). Agelh ~ Rev. Dr. Simon Pau Khan En

Date:

MIHON LAK AH THUGEN ZIA NAM NIH​​ 

(Two Types of Public Address)

Agelh ~​​ Rev.​​ Dr.​​ Simon​​ Pau​​ Khan En

  • MIHON LAK A THUGEN​​ (Public Address)

 

Mihingte leh ganhing te I kilamdanna​​ ​​ thu tampi a omte lakah,​​ a kilang pen khat in mihingte neih mihon thugenna​​ (public address)​​ ahi​​ hi. Ganhing te- in hon kikhop nei-a,​​ amau lakah khat in thugen keei in adang te in ngai demdam, ngai dimdiam cih,​​ tangthu cihloh, i mu ngei kei a, zong i theikha ngei kholkei mawk hi.​​ Pasian bawlsa nuntakna nei uh ahih manin amau sung ah bel kizop kipehna, a gente-uh kitelna​​ (internal communication and mutual​​ understanding)​​ bangtan hiam khat bel nei thawh thawh ding uh a, tuapen ganhing lam tuamsin’​​ (zoological experts)​​ te- in a theih nopuh​​ lehtheikha bek​​ ding uh hi.

 

 

Ei mihing te leuleu ciangin a kan zawdeuh leh a thei zawdeuh i om a, a kiva zawdeuh leh asiam​​ zawdeuh, akin​​ (interest)​​ zawdeuh leh akin lo zawdeuh cih bangin​​ i​​ omto ngeingai hi. Tua bang a i omna ah a siam zawdeuhte- in amau siamna tawh om phiauphuau mawklo in asiamlo, a​​ uuklo mipite kaaikhawm in gen pihpih ding kisam hi. A diak diak in tuhun bang a mipi ki ukna Democracy alaan hun in gamthu​​ (politics)​​ kin in Makai asuak nuam, Mee kuang alui nuam te khempeuh in hih Mihon Thugen Siamna​​ (The Art of Public Speech)​​ nei in mipi hupzo mawk le-uh amaa uh vang hathat​​ ding a, mipi in amau thugen kaal ding ngaklah ding uh hi.

 

  • MIHON LAK THUGEN NAMNIH​​ (Two Types of Public Addresss)

 

Mihon lak a thugen​​ (Public Address)​​ tawh kipeh kisai in thugen​​ (address)​​ nam nih om a, amasa pen Thuhilhna​​ (preaching, sermon, homily, tazahaw)​​ kici in Christian biakna leh biakna dang khempeuh ah biakna nasem Pastor te leh Phoongyi te, biakna Makai te​​ thuhilhna te ahi​​ hi. Hih biakna a thuhilhna pen Christian biakna bang ah Thuhilh zia​​ (Homiletics - the art of preaching)​​ ci-in subject tuam khat in ki sin ngiat a hihman in tutung in hih thu i gen naikei phot ding hi.​​ Biakna tawh kipeh kizom lo, Mihon Thugen na​​ (Public​​ Speech)​​ thu tawmkhat i gen ding hi

 

 

  • MIHON LAK A THU GENNA​​ (Public​​ Speech)

Kum 1966 kum in hih Mihon lak a Thugen Siamna​​ (The Art of Public Speech)​​ hong hilh ka Professor pa uh, Rev. Dr. Augustine Moses in,​​ "Democracy Dan kizatna leh vai khempeuh mihon vai leh Mihon nasep khawmna Company a ki bawl na mun khempeuh ah hih Mihon lak a Thugen Siamna​​ (The Art of Public Speech) a neite pen hong gualzo den ding uh hi"​​ hong cihziau ka bilkha ah ging vangvang lai hi. Leitung gam Makai minthang tampi te zong hih Mihon lak a,​​ Thugen asiam man mahmah uh a minthang vive uh ahi​​ hi Gentehna in, Abraham Lincoln, Napoleon, Winston Churchill, Adolf Hitler, John F. Kennedy, Ronald Reagan, Bill Clinton, Barak Obama leh adang tampi te a hi uh hi. A thugen te un mi tampi hup hi. Tua hi a, Kum 2020 Gambup Kiteelpi ding hong nai ciangin Gam leh Minam Makai ding siamna nei in Politics kiva a mekuang lui,​​ atum Nainganzi tama​​ (politicians)​​ te in hih thugen siamna behlap in hong kitaat hiam laizen mawk le uh cin,​​ zawhna pen no a hong hitakpi ding hi.

 

 

Hih Mihon Thugen siamna pen suahken siamna​​ (born)​​ in zong kingah a, suahken a i neih kei leh zong a siam nuam takpi te ading in sintawm​​ (learned)​​ theihluat ahihi. Tu in hih Mihon Thugen Siamna tawh kisai in a tomtom in i gen leuleu ding hi.

 

 

  • MIHON THUGEN NA AH BULPHUH​​ (Basis of Public Speech)

 

Mihon Thugen na in bulphuh thum nei a, tuate in:

 

  • Theih sakna​​ (Information)​​ 

 

Mipi te'​​ theihngei nailoh mipi te ading a kisam thute genna leh theihsakna hi a,​​ gen siam zen le hang mipi te lawp cihtakin lawp in cim​​ hetlo- in a thutheihna uh kibehlap pah ding hi.​​ A gentehna in Coffee​​ ciin ahoihna,​​ gamsung singkung lopa te kepcingna​​ (Ecology).

 

  • Zolna​​ (Persuasion)​​ 

 

Na khat peuhpeuh sem ding a zolna​​ gentehna in​​ khantoh nading vaihawm​​ (Development)​​ sep vai, Khuasung, gamsung puahna ding a zolna cihbang te ahi​​ hi. Zolna thupi khat in Party ah mee​​ (vote)​​ piak na ding a zolna ahi​​ hi.​​ Gensiam leh mi tampi ngahzo hi.​​ Gam​​ makai ding​​ (politician)​​ te sung ah hih thugen siamna a neite-in mee​​ (vote)​​ luak ziahziah ding uh hi


3. Theih kholh loh Thugenna​​ (Impromptu Speech)

 

Makai khat peuh ahun zui in theihkholh lohpi, kiginkholh loh pi in vaikhat peuhpeuh kihawm in kibawl bak thei a, thugen ding in hong kicial hong kikun bak thei hi.​​ "Kei kiging keng"​​ ci den keei leh tua makai pa/ nu a Makai hihna vaang kiam thei hi. Kigin tawntung ding hoih​​ hi.

 

  • KIGIN KHOLH ZIA DING​​ (Preparation)​​ 

 

1. Na speech ding at khol in.

2. Na thugen ding Speech pen Sang a Essay at bangmah hi a,​​ 

THUPAT NA (Introduction) THU LAIHAWL (Body) leh THU KHUPNA (Conclusion) ci-in Khen thum mah in kikhen hi.

 

THU PATNA​​ (Introduction)

 

Amasa kuikui in na gen ding thu i Thulu​​ (Subject/Topic)​​ teel khol, ngaihsun khol masa in. Thu i gen ciangin kimawk genlo in gennop, bulphuh nop khat anei ihi​​ hi.​​ Christian thuhilhna Sermon ah bel thulu​​ (Topic)​​ kiteel masa hamtang hi. Thulu bulphuh a Sermon piakna​​ (Topical Sermon)​​ ci-in Sermon nam khat nangawn kikoih in kisin ngiat hi. Biakna thugen a hilo Mihon​​ thugenna ah bel tua​​ thulu kong gen ding hi, ci-in genkhiat akul hun om ding a, genkhiat akul khol loh hunzong om ding hi.​​ Akul a, akul kei zong in nangbel na thugen aza mite na tunpih nopna mun thulu khat om ngelngel ding ahih manin tua pen na teel kholh na theih kholh ding kisam hi.

 

Thugen ding a na kipat ngawngaw ciangin amasa, Thupatna​​ (Introduction)​​ pen asawt pen in​​ minute thum sung bang sawt ding a, a thupi pen hun ahi​​ hi.Hih​​ thupatna​​ minute thum sung in na mipi te namat zawh nading, nga thaangsiah bangin thang ah na awk​​ (hook)​​ sak zawh na ding,​​ a thupi pen hun ahihi.​​ Tuabang a na awksak zawh kei leh na gen laiding khempeuh hong lunglut lo lel ding uh hi.

 

a) taangthu tom khat

b) thudotna khat

c) ciamnuih na khat

d) mi thugen sa khat

 

cihbang tawh pan inla, hih hun sung ngeingei in,​​ na mipi te na​​ thaang ah awksak tum himhim in.​​ Tua hileh nagen lai ding te angaih lai ding uh lametna om bek hi.

 

THU LAIHAWL​​ (Body)​​ 

 

Hih pen na genop thu laihawl nagenna hun hiding a, hi nemnum hetlo- in siangtak teltak a nagen hun hiding hi. Thu thum bang suah inla, thu li sang bel tamzawsak kei hamtang in. Mi'n thu tam lua paakta lo uh hi. Khau saulua ki kaaiawk hi, cih mangngilh ke'n aw!​​ Na thugen, na thusun,​​ a kitelzawh zawk na dingin a muibun mahmah thu gentehna​​ (illustration)​​ zang inla, ahi zongin nih sang in tamzaw sak kei in. Na thugennop pi pen peengsak, dausak kha ding hi.​​ Na thugennop pi siang silsel in ki telsak in maw.

 

THU KHUPNA​​ (Conclusion)

 

Nang pen na thugen aza mite cimthawihna a thugen,​​ (entertain)​​ leh ciamnuih gen​​ (joker)​​ hi lo hiteh. Gam leh Iei a ding​​ (politics/ policy)​​ gamsung mihon pi​​ te phattuam pih ding leh nuntak pih ding agen hi​​ the.​​ Tua bang apian theihna dingin nathugen hongngai hongza mite azolzol azawnzawn, asawlsawl leh akunkun na hihi. Nasiam ngelngel leh bel tua na thugen siamna hangin nathugen aza te in nang hongmuang ngiat in hong sihpih ngam tanghial ding uh hi.

 

Tua ahih manin hih mite tungpan aa​​ na lamet, amaute na zolnop, na sepsak nop leh amaute kiang pan aa,​​ na​​ ngah nop pen a kitel sinsen in na THUKHUPNA ah na ki langsak sinsen ding hi. Na thugente hoih napi, hih Thukhupna ah na thaneem ngel leh bel, sepsa seploh suakding hi, cih thei in. Na thukhupna ah Dotna tawh kikhum thei hi.​​ taangthu​​ tom,​​ mi minthang te tulmawh kampau; na deihna tak laigual khat gual nih tawh gen​​ kikkikna,​​ (summary)​​ cih bangin thungai te lungsim a la ding leh a khoih penpen ding tawh khup ding ahi​​ hi.​​ Bawlung shoot bang mah in kung​​ (goal)​​ a khumkhum na hihi. Mite​​ bawlung a siam mahmah uh hang kung​​ (goal)​​ khum zo kei le-uh, a zo kici thei ngeilo hi.​​ THUKHUPNA pen tua zah linlian in THUPI hi, cih thei in. MIHON lak a thugen pen minute 25 pan in asawtpen minute sawm thum​​ (nai lang)​​ sang in sawtzaw kei leh hoih pen hi.

 

VI.​​ THU GEN KHIAT TAKTAK HUN​​ (Delivering fabulous​​ Speech)

 

  • Ki ginna Laidal​​ (Note)

 

Na thugen ding a,​​ na kiginna​​ laidal​​ nangkiang ah koih inla, a hizong in tua laidal etsa​​ in​​ a​​ khempeuh​​ in simkei in.​​ Leitung mi minthang te- in sim tuattuat ngei khollo hi.​​ Makai minthang America te President (40) na Ronald Reagan​​ (1911-2004)​​ in thu agenciang in laidal​​ (note)​​ zang a, ahizongin agei ah koih in kisam asak ciang in engiau lel a, asim in sim khialo hi. Ei​​ Zomi Makai minthang te sung ah Zogam Siampi H.E.Msgr Lian Khen in thu a hilh a,​​ (preach)​​ thu agen​​ (speech)​​ zong in laidal​​ (note)​​ lo tawh thuhilh/gen ngeilo hi.​​ Kiging mahmah in mi dangte bang in theihteng​​ peuh​​ balmal suklo cihna ahi​​ hi.​​ Amaute siam uh ahih manin a laidal et lam uh zong kilanglo phial hi. A hita zongin mikim hih theih hilo thong ahih manin i pum eenkha keiding hi.​​ Na gen ding a na gelhsa lai​​ (note)​​ pen na lotngah dong hanciam zaw in. Na kisik kei ding hi.

 

 

2.​​ ​​ Man nei​​ aa,​​ kiheek zia​​ (Powerful behavior)​​ 

 

America te mipil James L Childers a kici pa in Mihon lak​​ thugenna pen​​ kizop kipehna​​ (Communication)​​ hi- a,​​ anuai aa​​ bang in man​​ (value)​​ nei uh hi, ci hi.​​ 

Thugen pa pumpi tatzia, kiheekzia 55%​​ 

Thugen pa/nu awgin, awsuah​​ (voice)​​ 38%

A thugen​​ (message')​​ pan 7%​​ ci mawk hi​​ 

 

Thugen ding a na dintoh a kipan na Mark's a kila to pah ahi​​ hi.​​ Thugen siam leh siamlo na hih pen nagen THU​​ (message)​​ bek pan hilo- in na gen ZIA​​ (method)​​ pan in zong Mark's hong kila toto​​ (count)​​ ahi​​ hi. Tua hi a na dinzia, na pumpi kiheekzia, na khut vikzia, na awsuah aniam asang, khempeuh a thupi mahmah ahi​​ hi.​​ 

 

  • Khawl phot kul.​​ (Power pause)

 

Thugen ding a na dintoh phet in pan pah buatbuat hetkei in.​​ Minit khat bang khawl phot inla nagen kal ding mipi te ngaklah sak masa in. Galkap Mang Napoleon thugen siam a, a minthan na pen hihhang hizen veh aw.​​ 

 

4. Pumpi kiheek zia​​ (Body language)​​ 

 

Na thugen laitak pen na​​ kambek tawh a gen hilo in,​​ nakhut viikdan na pumpi kiheek zia, na mithek te a kipan natat na heekna leh na awsuah khempeuh in zong thu agengen ahihi. Thugen siam i cihcih te pen thu agen ciang un akam bek pau saklo a, a pumpi khempeuh a zangkhia thei te ahi​​ hi.​​ Na mai ah limlang maan​​ (mirror)​​ khat koih inla, kisin dih in. Na ki lamdang ding hi

 

5.​​ Aw suah​​ dan​​ (Volume​​ and tone)

 

Na patpan na tawpdong na aw volume kibang sak kei in. Mi cim lua ding hi.​​ Uun sak, eu sak, olsak nawhsak in. Nui seisai kawm in dahthu hehthu genkei in. Maikhing mailiap ngeungau sa in lungdam kipah thu genngei ke'n. Akam a, agen bang apumpi a, alakkhia theite thugen siam kici hi. Hehthu nagen leh aheh bang mah in gen in.

 

6.​​ Mit kituah khakna​​ (Eye Contact)​​ 

 

Na thugen laitak in​​ picing​​ takin om in,​​ a tunglam​​ peuh, agamlapi peuh enen in namit vaakvai sak kenla, na thungai te sal gige in. Na mit nauta uh kituak sak un. Tua in tu a kagen pen kuadang hilo, nangmah hong gengen ka hi, na cihnopna suak a, amau in zong tua bang mah in tu a​​ bel kei hong genna hi, ci pah lel ding uh hi.​​ 

 

7.​​ Khawlhun nei in​​ (Pause)

 

Thu na gen ciangin zom suak detdat hetkei in,​​ tua bangte kicimtaak thei hi.​​ Thupi khat nazawh sim in tawlkhat ta khawl in. Tua in na thungai te tung ah, Tu'n, ke'n hihthu​​ hong gengen khin ka hihteh no bang naci ngaihsut uh hiam? ci-in amau kiangpan ngaihsutna​​ (response)​​ a ngenngen nahi hi. Aging in honggen loh hangun na ngahsun ding uh a, a lungsim sung uah na vom ding uh hi.​​ Tua hi a, na thugen zom detdat kei tapeuh in.​​ 

 

8.​​ Siamna leh Thumaan na​​ (Skill with Integrity)

 

Mi tampi thugen siam mahmah napi-uh sauvei khomlo-in vulkik​​ pak pulh ik pak uh hi. Pammaih! Ahang in agen bang un thumaanna​​ (integrity)​​ neilo uh hi. Agen atuam, asep uh adang, ahihman ahi hi.​​ Na sep lohpi ding leh nasep zawh lohpi ding khaam​​ (promise)​​ kha mahmah ke'n aw. Hong nungzuih kik teekteek ding a hi.​​ Thugen siam politicians tampi apulh kik na uh hih hang ahi​​ hi.

 

 

9.​​ Thugil gen in(Power​​ Wit)

 

Atung ah na thugen hun​​ buppi pen nai lang (minit 30) sang sau zaw sak ke'n​​ i​​ ci hi.​​ Tua hunsung in thubul, thugil (power wit) nagen theihding bul ngaihsut​​ in.

 

10.​​ Thukhupna​​ (Concllusion)

 

Na thugen na hialbawl ciangin,​​ "Ka tawpna ah"​​ cih gen sedah in. Pawl khatten ka tawpna ah cih thumvei bang gengen napi in khawl thei lo mawk uh hi. Gen se dah in. Nagen ding na man leh khawl lel in.​​ A lamet loh lel laitak un​​ thek!​​ sa a,​​ nakhawl lian pen mipi ading in mailam ah lawpna​​ hong​​ neizaw uh hi.

 

THUKHAK NA

 

Mihon tawh nuntak khawm khuasak khawmna ah,​​ Mihon lak a thugen siam te bel mimuan misuan hipah ding hi.​​ Asiam nuam te ading in sintawm theih nading laibu tampi om a thugen siam​​ makai minthang tampite thugen​​ (speeches)​​ tampi kizuak a lei-in simsim ding ahi​​ hi.

 

Tedim ah High School ka kahlai in Gam​​ makai thugen minthang te,​​ Sang ah hong pai in thu honggen uh a, hong thalawp​​ sak mahmah in mailam ah sang naupang te nuntakzia leh vaipuak ding te hong gen honghilh uh hi. Kaphawk lai te in U Nu,​​ U Shing Thang,​​ Capt Mang Tung Nung, U Lun Pum, U Za Hre Lian cih te pawl ahi hi. Sang naupang khangno te hong lokzo, hong hupzo sa ing. A thugen siam man uh na hi mawk!

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related