Mihingte’ Pelh Theihloh Thupi Li. Agelh ~ Kap za khai (Photoh)

Date:

Mihingte’ Pelh Theihloh Thupi Li

Agelh ~ Kap za khai (Photoh)

 

Koikoi ah i om zongin mihing khat i hih nak leh i pelh theihloh ding thupi li om den a: sibuazi​​ (economic),​​ lumuhzi​​ (social),​​ biakna​​ (religion)​​ leh gamvai​​ (politics)​​ cih teng ahi hi. Mihing khat nuntakna pen hih thupi li teng tawh nisim a kisawh den hi a, kuama pelh theih hi lo hi.

 

(1) Sibuazi

Mihing khat nuntak nopsak theih nadingin a sibuazi ahi sumlepaai zonna, ngahna, zeekna thupi a, sumzon hoih in sumlut atam leh mihau, mi cithei ahi hi. Ahi zongin mi tamzawte pen khasum ciang tawh ahi zongin, muh bangbang sepna tawh nektawm zon ciang tawh ahi zongin sihlohna khop bek a nungta mi kitam mahmah hi. Mi khat ciat ii sumlut a tam ciang bekin tua gam khangto kici thei a, sumlut tawm sum zon haksatna munte peuhmah khangto thei lo hi.​​ 

 

Sibuazi hoih nadingin gam uk kumpite’ policy hoih ding kisam a, ei mimal mahmah in zong hanciam ding kisam hi. Mihaute in a ut bangun sibuazi huamteng hong toknawi gawp ciangin zong sibuazi kip thei loin hoih zel, kia zel thei hi. Bang bang ahi zongin, eite in i nuntak khop ciangin sibuazi peuhmah peel loin neih ding, sep ding kisam hi. Mailam saupi enin ta khang, tu khang, khang tampi a kimang ding sibuazi geel ding thupi hi. Annek khat, moh nek khat, niangtui haikhat nek theih nangawn sibuazi tawh a kisai ahi hi. Tua manin sibuazi thupi ngaihsut ding kisam hi. Kala-te en lehang, a sibuazi sepzia uh pen a zekai tawh kibang napi’n damdamin hong nei toto uh a, kum 20 hong phak ciangin kuamah delhzawh hi nawn lo hi.​​ 

 

Sibuazi sepna ah idea hoih neihna, sep ngamna, lungduaina, khuahunzia telsiamna cihte tawh pilvang takin sep ding ahi hi. Huaiham luatna, a meet lak huatna, thuman lohna cihte pelh in ei le ei kideihsak ding zong thupi hi. Midangte khutnuai ah nasem in i nuntakna pan ei le ei sibuazi semtoto in mimal neihtuam sibuazi sepzawh ding, ei leh ei zontawm, septawm tawh a nungta zo ding dinmun tundong hanciam ding ahi hi. Sibuazi a thusim lote cikma hunin khangto ngeilo dinga, nuntak nuam theikha ngeilo ding hi.​​ 

 

(2) Lumuhzi​​ 

Mihing pen ei gia bek ki-om thei loin kimlepaam tawh kithuahkhawmte ihih manin khat le khat kiho kizopna pen thupi mahmah hi. Tuhun ciang diakdiakin mi tam tawh kizop theihna pen hong thupi semsem hi. Ni dang bangin, ko’ beh, ko’ pawlpi cih bek tawh hong lem khol nawn lo hi. Biakna lungsim neih luatna, beh lungsim neih luatna, pilna siamna lungsim suang luatna, mi neumuhna lungsim neih luatna, cihte in midangte tawh kizopna ah kizopna hoih piangsak lo ding hi.​​ 

 

A beisa kum 2300 kim pawlin Greek mipil Aristotle in​​ “mihing pen lumuhzi neite hi. Lumuhzi nei lo a mihing’ kimlepaam tawh kigamla a om mite pen ganhing ahih keileh dawi pasian khat peuhpeuh hi ding hi,”​​ na ci ngei hi. Lai Siangtho in zong mihing pen khat gia bek sangin lawmlegual tawh lumuhzi neih ding hong hilh hi. Gentehna in: Na lawmte daangkoih kei inla, na pa’ lawmte dong nangawn lawm bawl in​​ (Pau. 27:10a),​​ mi khat sangin mi nih hoihzaw hi​​ (thuhilhna 4:9a)​​ cih bangin leh Jesuh in Thukham lianpen a genna ah, ‘nangma pumpi na it bangin na vengte na it in,​​ (Matt. 22:39)’ cih kihel a, mihing pen khatgia bek ki-om thei lo ahihna, kimlepaam tawh ki-it, kihual, lung kituakin om ding ahihna hong theisak ahi hi. Lumuhzi ii siam dakdak kei zongin, midangte tungah zuauphuak lo, thuman loin gamta lo, midangte khasiat nadingin pau lo, gamta loin om ding a thupipen ahi hi. Ei hangin kimlepaam vaangkiamna, dahna sangin ei hangin kipaakna leh phatna omsak ding kisam hi. Lai Siangtho sunga lumuhzi thukhun in ‘I theihna khempeuh tawh Pasian it ding leh ei leh ei ki-it bangin midangte zong it ding’ ahi hi.

 

(3) Biakna

Mi khempeuh in pupate khangpan luah suksuk biakna kineitek a, ei’ biak tek a man vive kisa tek hi. ‘Pasian om lo’ a cite nanngawn in a up lohna biakna nei hi. Zogam ah mi tamzaw Khrisitan ahih hangin, Buddhism, Hindu, Dawibia cih bangin a tuamtuam om hi. Khristian sungah zong Tuiphum, AG, EBC, UPC, EFCM, SDA, RC, YAWEH, LAIPIAN, JUDAISIM, JEHOWAH WITNESS, cih bangin a tuamtuam ki-om a, tua teng pen ei’ a teek a dik, a man pen a kici vive ihi hi.

 

Pawlpi in vangam hong tun lo ding ihih sam hangin pawlpi a sih pih vive ihi a, Pasian thutak nuntakpihna sangin pawlpi’ puatham lam ki-uangtatzaw hihang. Pawlpi in thukhun tuamtuam a khung zongin a thupipen in ‘ei leh Pasian leh a hong sawl Jesuh tawh mimal in kitheih ding, kizop ding​​ (Johan 17:3)’ thupipen hi a, tua pen ‘tawntung nuntakna hi’ na ci hi​​ (Johan 17:3). Biakna thanemna thu tawh kisai kiko, kisai den lehang, bei hun nei ngeilo dinga, tua sangin ei mahmah in Jesuh Khrih ading a al ci, a tangmi meivak bangin nuntak ding hi a, ei hangin kha mangthang tampi in Pasian a muhna uh, hong upna uh hisak ding kisam hi. Biakna pen ngeina bang hisak loin, nuntak sung leh sihkhit dongah limtak nuntakpih ding Pasian tawh kizopna hisak ding kisam hi.​​ 

 

(4) Gamvai

Gam khat sungah i nuntak leh tua gam ii thukhun, ki-uk kimakaihna gamvai sungah i om kul ahi hi.​​ ‘Kei bel naingnganzi uuk vet keng, sem vet keng,’​​ cih pen zuaupi hi a, nisim gamtat luhek leh zumvaite sepna pen naingnganzi a semsem mah ihi hi. Naingnganzi kammal pen Manglai in​​ Politics​​ ci a, kammal bul ahi Greek kamin​​ ‘Politikos’​​ pan hong pai ahi hi. Gam pen koi bangin uk ding hiam cih kikum in semkhawm uh ahih manin​​ ‘Politika’​​ ci-in zang uh hi. Kum zalom 15 hunlai ciangin Latin kamin​​ ‘Polettiques’​​ ci-in na zang lai uh hi. Tua hun a kipan hunlai​​ (middle​​ age)​​ ciangin​​ ‘Polotics’​​ ci-in hong piangkhia ahi hi. Hih​​ ‘Politics’​​ tawh kisai kammal zatdan a kibat loh hangin a deihna bulpi in,​​ ‘gamsung mi khempeuh adingin gamvai sepna’​​ ahi hi. Kammal dangin hileh gammite phattuam nadingin a kisam vai khempeuh sepna ahi hi.

 

Aristotle in a laibu gelhna sungah​​ ‘Man is by nature a political animal’​​ na ci a, mihing pen a pianzia mahmah in naingnganzi nam hi, ci hi. Kuamah naingnganzi pualam ah om thei lo hi. Nisim nuntak kalsuanna, annek tuidawn, sumzon paaizon a kipan naingnganzi vive ahi hi. Naingnganzi ii ngimna a sangpen in​​ ‘thuneihna’​​ ahi hi. Naingnganzi a semte’ deih pen in zong thuneihna hi a, thuneihna tawh ki-uk ding, kimakiah ding, nasem ding, la ding, cih ahi hi.​​ 

 

Kawlgam, Zogam gamvai hoih semsem nadingin Zomite mah gamvai ah kihel loh phamawh hi. Gam hoih deih napi’n sep i sawm keileh, gimthuak i sawm keileh cikma hunin gamlelei khangto ngeilo ding hi. Ei mahmah gamvai lah sem ngam lo, a sem sunsunte leh gensia thapai, langpang thapai leng i deihloh mite in kum tampi hon guk toto lai ding hi. Policy zuaupi tawh kum tampi sung hong mengcip ding hi.​​ 

 

Tua hileh eite in gamvai koi bangin sem ding ihiam? Gamvai sungah mimal in kihel in a gamtaang ki-om a, tuate panpih ding kisam hi. Hawmthawh nate gensia loin limtak kitheihsak ding, kihilhsak ding kisam hi. Ei mahmah in gammi hoih hihna tawh thukhunte zui in nungzui hoih hihna tawh makaite thapiak ding kisam hi. Gam ahoih zaw lamah kikhel nading ahih nak leh nuntakna, neihlelam itsik loin piakhia ngam ding thupi hi. Gamvai pen kei tawh kisai kei i cihcih laiteng i dinmun a kitel nai lo i hi a, gamvai mah kin bawl ding ihi hi.

 

Mihing khat ihih nakleh hih a tunga thupi li teng tawh kipeel thei lo hi. Innkuan khangto khat cih pen sibuazi ahoih a neih banah mi gualhuaite hi uh a, biakna mi hi ngiat in kumpi pahtaakte hi deuhse uh hi.

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related