MIDANG TAWH KINAINA
Agelh ~ T. Sawm Lian
Kinaina i cih ciangin hong naih om a, i va naih om hi. A piakhia om a, a sang/ngah om cihna hi. A piakhiate zah mahin a ngahte in poimawhna nei uh a, a piate piakdan leh a ngahte ngah dan ah nakpi’n lamdang thei hi.
America Civil War lai a general minthang, gal ven khit cianga US President ahi General Ulysses S. Grant in hih pen theician mahmah hi. Kido lai-in a office mai ah a paltante laka haipen hi-a a theih dingsak den hi. A thu khakkhiat ding peuhmah tuapa theih dingin simkhia masasak den a, tua paltanpa in a theihsiam kei leh gelh pha kik zel hi. A theihsiam hun ciang bekin a laikhak gelhte pen laikhak taktak hi-in ngaihsun hi. Mi mawlpen in zong a theihsiam theih dinga mi a hopih a, a kholhpih siamte in midangte tawh kizopna hoih nei thei uh hi.
Bangci bangin?
Wayne Pennington in, “Midangte tawh kinai nadinga a kisam mahmah pen i mai a om mite’ ngaihsutna, a hun paisa leh na khatpeuh a ngaihsutdan uh theihsiam ahi hi. Hihte na theih naak leh midang tawh kinai ding haksa lo ding hi” ci hi. Mi pawlkhatte in piteekte kiangah a zat hetloh ding uh cinsanza tampi khawng thei ding zah dongin mi thuzawh thei uh a, kam le muk zatsiam lamah kuama demzawh ding hilo hi. Ahih hangin mikim in tuhun i dinmun panin sin ding leh mainawt nading kinei ciat a, mi tawh kibat ding lam sangin lawhcin kisawmzaw hi. Tua manin hih thu pen kidem nading a kigelh hi lo a, a bana thu kigelhte zong tua lam (lawhcin nading) ngaihsutna tawh sim zel in.
Pau kei mai in!
Midang tawh kinaina hoih nei dingin pauloh ziau pen kisam mahmah ci vanglak uh hi. Mi te’n hong hopih ciang dawnkik sawm pah kei inla, lungdam phot in! Bang hangin maw? Hopih taakin hong ngaihsun uh cihna hi! Hopih taakloh, kamsawl taakloh-a a ngaihsut uh leitungah tampi om hi. Tuate lakah kihel lo a, hopih taaka hong ngaihsutna mahmah uh zong lungdamhuai khin hi. Holim pih a, thusim hilha, a lunggimnate uh a ngaikhiat sak taak ding a hong ngaihsutna uh lungdam takin sang inla, na kiangah tawldam hen. Mi tampi in mi thugen ngaihkhiat ki-ut lo a, a genpa/nu hih kisawm den ahih manin midangte in I kiangah om nuamsa lo uh hi. Ngaihsun kik mah ve, hoih taka na thugen hong ngaihsakte pen na gensia ngei khol kei ding hi. Tua in etsakna tampi nei hi. William Shakespeare in, “Mi khempeuh lamah na mit nga inla, na aw gingkhiasak se kei in” ci hi.
Pasian in midang thugen ngaihkhiat sangin, mi tungah genkhiat tamzawk ding kisam sa hi leh, mihingte bil khat leh kam/muk nih hong pia kha ding hi. I sim uh a, i theih leh zakte laka genkhiat taak, a kimkhat bek pulakkhia dinga hong deihna hangin i bil zah lang, kam khat bek hong pia hi kha ding hi!
Hih na laisim tawlnga pak inla, kingaihsun pak dih ve. Na kihopih zawh lian tawh kua kamtam pau zaw? Mihing nuntakna a thuzawh pen nuntakna mah hi a, pau pen ‘a vanzat’ hi lel hi. A tuama hun zatna, mipi maiah ding a thugen khawng ahih kei leh na kamtamna in na minsiat nading hun hoih hong ngahsak lel hi!
Midangte suaktasak in
Thugen hoih taka ngaikhia thei dingin a ngaikhiate in veiluat nei lo ding hi. Tua bang aneih leh thugenpa thugen a sungah lut thei lo ding hi. Tua ahih manin thu ngaite in vei lianpi a neih uh a, tua amau vei thute a gen na hih kei leh nangma ngaihsutna gen gawp nadingin hunhoih hilo hi. Tua bang mahin, midang thugen na ngaih ciangin nangma sungah thungaihkhiat a nuamsak lo ding zah dongin lunggimna na nei hiam? Hihte vensak masak kisam hi.
Mihingte pen mihing kihi ahih manin ganhing bangin i ngaihsutna khempeuh kigenkhia pah lo a, selsim bangzah hiam om hi. Tuate bangci theih ding?
Mihingte pen i gamtatzia panin i nuntakzia leh ngaihsutna tampi kithei thei hi. Tua bang a theisiamte in mi tampi nuntakzia thei uh hi. A vekpi-in kigen kim theilo ding a, pawlkhat gen dih ni:
Mi pen a mit-ah en leng buaina a neih leh neihloh theih baih pen hi. Hong en ngam kei hiam, hong et nop kei leh thudang ngaihsun ahih kei leh a zahkai hithei hi. Phone a mi i hopih ciangin a aw luanzia uh pen damdamin a gen uh hangin a tom thei bang pena hong hopih uh leh nang hopih nadingin hun-awng tam neilo cihna hi thei mahmah hi.
Tua bang dinmun na theihsiam masak kul a, na theihsiam kei leh na kamsiamna zahzahin a cimtak huai na suak ding hi. A ngaikhiate in na thugen pen bangci ngaihsut uh hiam cih pen thugen siamna sangin manphazaw hi. Na kamsiamna lam sangin a lungsim kihon nading siamna manphazaw lai hi. Khatveivei ciangin i nuihmai leltakin zong thu tampi gen thei hi. Tua banah lengla do siam hih ding zong kisam mahmah hi. I innsung ah mi hong sungtum uh ciangin i neih laka hoihpen, etlawmpen leh deihhuaipen tawh kivaidawn nuam hi. Tua bang lianin mundangah zong mi va kholhpih siam le’ng kuama’n hong nial lo ding hi.
Ngaihkhiat nopna nei in
Mi tungah dotna na dot ciangin, na melah citak lo leh ciamnuih bawl khawng hong sak uh leh tua hong muhna tawh kituakin hong dawng ding uh hi. Midangte nuntakzia na sin bangin na nuntakzia zong midangte in hong sin uh hi. Thungaih khiat thalawp mahmah (bangin om) inla, thusim hong hilh a sawm uh ciangin (a thupi kei phial zongin) kithalawp gawp pong leh puatham takin kidawk ngei kei in. Midang kiangah a gensawn ding beka a theinuam hong sa kha ding hi.
Mi’ thugen na ngaih ciangin, a gente in na dawnna sangin na theihsiam pihna kisamin thu hong gen hi, cih mangngilh ngeikei in. Na ngaihkhiat na-ah tua pen na kidawkkhiatsak kisam hi. Na dawn nading bekbek na ngaihsut leh a thugen theih kimloh na nei ding hi.
Dotna dong in
Mi te’n thu a gen uh ciangin thupi ngaihsut i hihna a theihtheih nading baih mahmah uh pen dotna i dot ahi hi. Tua pen limtakin ngai taktak hi cih kidawkna ahi hi. Ahih hangin dotna tawh kisai-in dotdan lianpi nih om a, a thugente’ thugen buaisak nading leh thugente in a thugen uh lawp taka a zopkik theih nading ahi hi. Dotna na dot pen amah a maizumsak thei ding a dong tawh a kibat hun om thei hi. Pilvang in.
Hong buaisak thei dingte lak pan kidawm in
Mi thugen na ngaihkhiat hiam, mi te’n na thugen a ngaih uh hiam ciangin kim le pam ah hong buaisak thei a om leh hoihlo hi. TV, music, tutna nuam lo, khua lum le vot lua..etc. in thugente’ thugen sangin a ngaikhiate lamah ‘aw’ nei lianzaw thei hi.
Lungduai in
Tampi i genkhinta hi. Mihing kihi ahih manin nuntakzia kibang lo vive i hi uh a, tua manin kinai i sawmdan leh i siamdante kibang het lo hi. Mi lungsim zawh nading ahih nak leh i genloh a tuamtuam zong hong zang ding uh hi. Tua manin kimansa a, lungduai a, a hun hong tun bang tawh kituaka sansiam pen hoihin, pilhuai mahmah hi. Pawlkhat in kammal kilawm lo leh zawlthu kihel loin thugen siamlo uh a, a piankhiatna uh leh a nuntakzia uh theihpihna lo tawh ngaihkhiat cimtak huai mahmah thei hi. Lawhcin na ut leh, tua bang mite thugen zong a ngaikhia thei dingin lungduai in. Benjamin Disraeli in, “Lungduaina pen mihingte pilna a dawksak thupi mahmah hi” ci hi.
Theihsiamna kisam
Mi khatpeuh in thu a gen leh, bang thu bang thu ahi zongin, a gen hoih leh hoihloh lamah thukhensatna na bawl ding ciangin, a gente dinmun banga na kingaihsut zawh ciang bekin thukhensatna bawl in. Tua hi leh ngaihkhiat dan maan tawh mi thugen ngaikhia-in, a gen hoih leh hoihloh na theipan ding hi. Thugente kim le pam dinmun panin, ama muhna panin thudik ahi hiam? cih ngaihsun phot inla, tua bang na ngaihsut khit ciangin dawng pan in. Nangma muhna bek panin thukhensatna na bawl pahpah leh na bawl khial zelzel ding hi.
Na heh a suak ciangin bangmah gen kei in
Hehsuakna pen mihing nuntakna sunga om khat ahi hi. A heh ngei lo mihing omlo hi. Bangmah gen loin, a ki- ukzote in nuntakzia in nei uh a, a hehsuak ngei lo taktak peuh kisa thei hi. Tua manin, na hehsuak laia kam tam na pauna zahzahin na haina kidawk hi. Na hehsuak ahih manin na kampau/kammal leh awluanzia pen nidang cianga na kisikkik nading a tungsak hi nuam mahmah hi. Lawhcinna lamin genleng, hehsuak laia kammal khat maiming sak dingin hun sawtpi thu genvetloh khawng, saupi gen khawng, ngak khawng kisam hi. Hehsuak hun ciangin mipite in, “Nidang ciang kiho kik zaw ni” ci uh hi.
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

