MEDIA LEH ZOMITE MAILAM Agelh ~ By: Sia Go Mung (Laaitui- Zogam)

Date:

MEDIA LEH ZOMITE MAILAM

Agelh ~ By: Sia Go Mung (Laaitui- Zogam)

 

Zomite minam kician khat hi hang cih​​ i​​ theihsa ciat ahi hi. Hih bang ngeina kip​​ leh zialetongte mangthang loin, tuni donga khangkhang in kikepsuksukna pen minam picing hihna ahi hi. Ngeina kip leh zialetongte a kikepcing theihna dingin kihilhsawn, kizasaksawn hi. Hih bang kihilhsawn kizaksak sawnna pen tuhun ciangin​​ “Media”​​ kici ahi hi. Nopna dahna akipan thu le la khat peuhpeuh kithuzaksakna zong Media mah ahi hi.​​ 

 

Media’ i cih Latin kammal ‘Medius’ pan hong pai hi a, ‘Thukizak tuahna or vanzat’ cihna ahi hi. Tuhun ciangin​​ kihilhsawn, kitheihsak sawn leh kithuzakna pen a beisa sangin tangzai zaw leh manlang zaw ta ahih manin, leitung nangawn khuaneu khat​​ (Global village)​​ le innsung khat a om khawm bangin tawmvei sungin thu kizathei ta hi. Thu le la khatpeuh kithuzakna ah nam thum in kikhenthei hi.

 

  • Presentational Media:​​ 

Mimal mahmah meel kilaak a kithuzakna kici hi.​​ Gentehna:​​ Mipi mai a thugenna, kilenglaatna, maitang kituahathukizakna.

 

  • Representational Media:​​ 

Nadang, vandang le midang zang a thukizakna.​​ Gentehna:​​ Laibu, laihawm, laikhak, Limlak​​ (photo),​​ tangko le tangmi sawlna cihte zanga thukizakna.

 

  • Mechanical Media: ​​ 

Set-van khat zang sawn a thukizakna.​​ Gentehna:​​ Telephone, radio, television, fax, email, viber leh Facebook le Social Media tuamtuam cihte zanga thukizakna. Hih banga thukizak theihna​​ (Media)​​ nam tampi om hi.

 

1. MEDIA NAM TUAMTUAM TE

(1) Advertising Media: ​​ 

Alei nailo ten a leinop theihtheih nading, a leisaten​​ aleinop semsem nading,a en ten a muhnop semna ding, a simte a lunglut​​ semsem nading cih bangin company te le vanzuakna phualpi ten tangkona ding azat uh Media nam ahi hi.​​ 

Mipi theih dinga tangkona kizat pen kumza lom 17 hun pan kipan England gam thukizaknate ah om khin in, sum tawh kiguai-a tangko sakna pen Piantit te laihawm La Presse kici sungah 1836 June kha in kiguang masapen hi. Hih bang tangkonate pen TV, radio, website, blog, laihawm, khua laka laisuan leh laidal khut-hawm cihte ah kitam muh pen hi.

 

(2) Broadcast Media: ​​ 

Mun tuamtuam a mipite kianga thukizaksakna ahi hi. Tua​​ bang thukizaksakna Media pawlkhatte:

  • Telephone:​​ 

1876 kumin Alexander Graham Bell in na bawlkhia a, 1970​​ kumin Bells Laboratory aa sem Amos Joel in kiho kawikawi theihna​​ “call​​ hand​​ off”​​ na mukhia hi. Motorola Company phuankhia Martin Cooper in 1973 kumin tuhun-a mikim phialin a zat, khut a kitawi lingleng thei Mobile Phone na bawlkhia hi.

 

  • Radio: ​​ 

1906 kum pawl akibawl ahih hangin sum la a, thukizakna ah akizat​​ taktak pen 1920 kumin England gam pan hong kipan hi. Galpi khatna lai bangin galkapte in kithuzakna in na nei khin uh hi. 1980 kumin Italy mipil Gugliemo Marconi in huih lak pan a aw matdan hong muhkhia in, tuni ciang dong Radio kizangthei hi.

 

  • Television (TV):​​ 

1926 kumin John Logie Baird in London khuapi ah TV na​​ bawl khia masa hi. TV sungah aw bek hilo meel zong a kimuhtheih manin tuni​​ ciang dong thukizakna ah a tangzai pen hi.

 

  • Satellite: ​​ 

1974 kum pawl akipan kizang a, mun tuamtuam a thute tutmun pan thakhat thu-a ettheih, muhtheih, ngaihtheihna ahi hi.

 

  • Webcasting:​​ 

1993 kum pan kipan internet zanga TV leh radio sung pan​​ kithuzak theihna ahi hi.

 

  • Digital Media: ​​ 

Digital code – Binary number system​​ (0 leh 1)​​ zanga thu​​ kizakna ahi hi.

 

(3) Digital Media: ​​ 

Cellular phone, CD/DVD, Mp4/MP3, Digital video, Digital​​ image,Video games, E-book, E-commerce, Computer program leh software, Web pages,​​ Websites cihte ahi hi.

 

(4) Electronic Media: ​​ 

Thulela, video leh marn te gamlapi pana kikhaksawn​​ theihna Media ahi hi. 1960 kumin telephone network zangin awging​​ kikhaktheihna kibawl a, hih sanga tangzai zaw thukikhak​​ theihna pen MIT​​ (Massachusetts Institute of Technology)​​ sangpi panin Leonard Kleinrock kici pa in hong bawl khia hi. Tulai a Internet I cih ahi hi.

 

(5) Hyper Media:​​ 

1965 kumin Ted Nelson in na bawlkhia a, thulela khatpeuh deihdan le ut bangin zon-oltheih nading leh khoihtheih nading ahi hi.​​ Gentehna.​​ web browsers​​ (www.)​​ leh https:// cihte pawl ahi hi. Video​​ i​​ lahnop cianga DVD title menu sung pan I lahnop pen hon ziau theihna zong hyper media ahi hi.

 

(6) Mass Media: ​​ 

Mi khempeuh muhtheih, zaktheih dinga thukizakna hi a, tangpi thukizakna ahi hi. Kumzalom 20 nung ah technology hong hat mahmah ciangin tangpi thukizak nadingin mobile phone, laibu, laihawm, internet, TV leh radio te hong kilimzat mahmah in tuate Tangpi van hong suak hi.

 

(7) Multimedia:​​ 

​​ Lai, awging, marn​​ (photo),​​ lim leh video cihte kigawm tuahna ahi hi. DVD, CD-ROMs kicite pawl ahi hi. Tangzai leh huamkim ahih manin Rich Media zong kici hi.

 

(8) New Media: ​​ 

Hun masa lam a Traditional Media kici film kithuah marn leh music te computer hong kizat ciang mipite lunglut zawk nading a thaksuah sakna leh mipi ten olno tak a et, a zat, a muhtheih nading akibawl Media ahi hi.​​ 

 

Websites, online newspapers, blogs, wikis, video games leh social media te ahi hi. TV, laibu, magazines leh film te kihello hi. Hawaii pau ncyclopedia a kitomlak ahi hi. ncyclopedia pen 2001 kumin Jimmy Wales in abawl hi a, mikim in internet zang a thucin thutang a zontheih, simtheihna le ettheihna ahi hi.

 

(9) News Media: ​​ 

Mass Media namkhat mah hi a, mikim thuthak kizaksakna ahi​​ hi. Thuthak laihawm, magazine, radio, TV, internet, website leh blog nam​​ tuamtuam sung pan a thuthak kizaksaknate genna ahi hi.

 

(10) Printed Media: ​​ 

Laibu, laihawm, journal, magazines, thuthak kizaksakna lai leh lainasepna tawh kisai Media khempeuh genna ahi hi. 1453 kumin Johannes Gutenberg in laibu thohna-set​​ (Press)​​ hong bawl akipan laibu leh lai lam nasepna hong tangzai semsem hi.

 

(11) Social Media: ​​ 

Internet zanga lawm le gual tawh ahi zong midang tawh ahi​​ zong khat le khat kihona, kithuzakna ahi hi.

 

A Kitamzat Social Media Pawlkhat:​​ 

  • Facebook: ​​ 

February 4, 2004 kumin Mark Zuckerberg in USA gam pan a na​​ bawlkhiat hi a, kha simin mi 1.44 billion in zang kici hi.​​ 

Facebook pen tulaitak leitung bupa kizangpen social media ahi hi. Zomite lakah zong tampi takin kizang ta a, I zatsiam le thumuhna leh khantohna hong piangsak dinga, I zatsiam kei leh ki-elna leh kimuhdahna piangsak ding hi.

 

  • Twitter: ​​ 

March 21, 2006 kumin, Jack Dorsey, Evan Williams, Biz Stone te in na bawlkhia uh a, July 2006 kumin Noah Glass in leitung bupah hong khahkhia hi. Kha simin mi 332 million in thuzaksakna leh kitangkona in zang hi.

 

  • LinkedIn:  ​​​​ 

A tangpi-in nasep lianpi a neite leh company ten limzat uh a, mi​​ million 255 valin zang hi.

 

  • Google Plus: ​​ 

Facebook mah bangin kithuzakna hi a, mi million 120 valin zang hi.

 

  • Tumblr: ​​ 

Twitter mah banga thuzaksakna leh tangkona hi a, million 110 valin zang hi.

 

  • Instagram: ​​ 

Marn leh video kikhaksawn theihna hi a, million 100 valin zang hi.

 

  • Flickr: ​​ 

Lim tuamtuam, marn leh video kepcingna hi a, million 65 valin zang hi.

Whatsapp, A​​ Smal​​ lWorld, Cyworld, Hi5, My​​ Space, Orkut, Tagged, XING cihte zong kitamzat hi.

 

2. MEDIA HOIHNA

Khantohna Hong Pia:​​ 

Khantohna pen thumuhna, thuzakna leh thutheihna panin hong kipan hi. Thumuhna, thuzakna leh thutheihnate a tamzaw media tung pan ahi hi. Media tung pan I muh leh I theihte in lungsim hong khanglo sakin, thuhoihte nuntak pihin hoihloh nate kipuahpha thei hi. Tua bang ahoih lam kikhelna in khantohna ahi hi.​​ 

TV etna, Radio ngaihna, thuthaklai simna le social media zatnate in thumuhna hong khang sakin, tuhun leitung khantohna tawh kizui-a kalsuan theih nading kahlei tungah hong ding sak hi. Khuamuhna leh khuazakna in khantoh nading thulamlak bang ahih manin Zomite in tualsung thu leh gamsung thu bek hilo, leitung thutuamtuamte zaktheih, theihtheih nadingin Media lam hanciam ding thupi hi.

Pilna Hong Guan:​​ 

A manpha nate a mawkna in kingah ngei lo hi. Pilna zong ommuan leh a mawkna in kingah ngei lo hi. Laipil I cihte laisim hat te hi a, thuthei I cihte lai simsimte, thu kankante, thu ngaingaite ahi hi. Mipil, misiam I cihte midangte sanga muhna tangzai zaw leh theihna sangzawte hi a, muhna leh theihna a sanzawk nadingin a sinzaw, a kanzaw, a zongzawte ahi hi. Media tungah simtheih, sintheih, zontheih a kimin om ahih manin pilna, ciimna, siamna cihte media tuamtuam tung pan kingah hi.

 

Sum Ngahna Theihna:​​ 

Sum ngahna tuamtuam a om hangin sumzon zia namnih bek om hi. Thatang tawh zonna leh khuak tawh zonna ahi hi. Khuak tawh sumzonna nam tampi om a, tuate sung pan Media tung pan Media zanga sum zonna in tulai leitung ah a lawhcing pawl leh a kizang pen pawl ahi hi. TV, radio, phone leh social media tuamtuamte a mawkna a kizangthei tamlo hi. Tuate sumpiak kul hi.​​ 

Tua in a bawlte, a neite sumzonna hipah hi. Google company in second khat sungin US$ 691.27 ngah hi. Hih lai na sim sung second 5 sung bekbekin $ 3450.34 a ngah hi zen hi. Leitunga sumhaute en leng Media tungtawna a hau tam zaw hi. Bill Gates bang pen leitung gam 40 kigawm sangin hau zaw hi. A ma sum ngahna ahihleh Media nasepna lianpi Microsoft company pan ahi hi. Van le na tuamtuamte zong media leh online tung pan kizuak, kileithei ta hi. Media a zangsiamte a dingin summuhna haksa nawnlo hi.

 

Tawldam / Olno tak Nasep Theihna:​​ 

Zankhawng lai-in nopna, dahna leh​​ thukizak ding a om ciangin thagui thatang kizang tangtang hi. Tuhun ciangin phone leh email te tawh kithuza ziau in tawldamzaw leh nasep nuamtuam mahmah hi. Nungak tangvalte zong zankhawng lai-in innah kihawh kilengla tangtang himah taleng tuhun ciangin lupna tung nangawn panin kizawlleng thei ta hi. Gamdang Parcel vai bek zong Media huzaap hi a, lamkhat pan pupa ngeina bang ahihloh hangin olno taka nasep zawhna khat hi bilbel hi.​​ 

Nasep silbawlna khempeuh Media vive kizang ta ahih manin sumbuk pai nangawn pumpi tawh pai kul nawn lo in, online shopping kizang thei hi. Sum nangawn a lom a tangin kep kul nawn lo in, e-banking leh ATM card cihte tawh kipua lingleng thei in, kizangziau thei ta hi. Hihte Media nasepna vive hi a, tawldam zaw leh olno taka nasep zawh theihna ahi hi.

 

3. MEDIA A HOIH LOHNA

Ngeina Maimangsak Dek:​​ 

Mihingte pen muhna leh zakna tawh kikhuasa ahih zah khatin TV, radio leh media tuamtuamte tung pan i zak i theih thu le late in hong thuzawh mahmah hi. TV sung, video sung leh internet pan i muh i theih puansilh nikten, kizep kipuah ziate ki-enteh, kizangpah nuam hi.​​ 

Tua bangin media tung pan i muh i theih thute bangin silhin, tengin,i khuasak ciangin i Zongeina tawh a kituak nawnlo pawlkhat om thei hi. I ngeina in banghiam cih kan nawn loin, tuhun Media bangin i kalsuan suak leh sauvei loin i ngeina maimang ding hi. Tua manin Zomite in media leh I ngeina khaikhawmin zatsiam ding kisampha mahmah hi.

 

Siatna Khangsak:​​ 

Media aha tma, pulepate hun lai-in nulepa thaangtatna om ngei lo hi. Nupa kal-ah nungak tangval kalah cihtakna tawh a khangkhia Zomite tuhun Media hong hat ciangin nulepa thaangtatna leh paktatnate mawhna le thaangtatna in kimu nawn loin, ahi ding bang khatin kituat ta hi. Hih in media tung panin gamdangte omdan, gamtat ziate ​​ theihna pan hong kipan ahi hi.​​ 

Abeisa in pulepate khamtheih guihtheih tawh thonginn a tung leh a si om ngeilo hi. Zozu leh tuibuuk cih loh khamtheih guihtheih a zat uh tam lo a, tuhun media hun ciangin khamtheih guihtheih tawh thonginn a tung bek tham loin nuntakna a bei lawh tampi ki-om ta hi. Tua pen Media zatsiam lohna hang a siatna ahi hi.

 

Pasian tawh Hong Kigamlasak:​​ 

Media ahat ma-in biakinn kipai tangtang, Laisiangtho kisim tangtang a, tuhun media hong khantoh ciangin biakinn pai ding sangin TV, video, internet khoih ding kikinzaw hi. Laisiangtho sim ding sangin thuthak tuamtuam, sim ding kilawpzaw hi. Kikhop pai ciang Laisiangtho mangngilh leng phamawh salo napi, phone mangngilh leng kilakik zaw thei hi.

Abeisa in biakinn pen Laisiangtho simna in kinei a, tuhun ciangin Facebook etna le simna in kinei thei hi. Media ahat ma-in, biakinn ah thugente lam ki en in, tuhun ciangin Phone ciat enin, nuai lam kimitsuan ciat ahih manin, Pasian tawh hong kigamlasak hi. Hih bangin Zomite I kalsuansuan lai le Pasian tawh kizopna kitat in thupha ngah ding tampi I tanh lawh semsem ding hi.

 

Hun leh Sum Mawk Bei:​​ 

Media atamzaw pen hun-awng sung asim ding, et ding, ngaih ding zat ding akibawl ahi hi. TV, video, games leh la cihte hun neilo pipi-in et ding, zat ding le ngaih ding hilo hi. Ahi zongin media tuamtuam hong om sauvei nailo ahih manin, kitagah nawi muhin hun-awng genloh nasep suangsam liangin kibuaipih thei hi. Khakhat sung sumzatnate enkik hileng zatna dangte sangin TV saap, internet man leh top-up leina-in tam bei zaw hi. Tua hi in Media zatsiam kei le hun le sum le paii supna leh beina vive suak ding hi.

 

4. MAI LAM MEDIA LE ZOMITE

Media a hoihna le a siatnate thei khin i hih manin, mai lamah Zomite in a​​ hoih lote nusia in, ahoih lamah i zattheih ding kisam hi. A manpha leh a hoih lamin media I zat nading pawlkhat en ni.

 

Pasian Nasep nading:​​ 

Pasian teeltuam Zomite le piangthak mimal kim ading in Pasian nasep simlo leitungah nasep manpha omlo hi. Na khempeuh Ama piansak hi a, na khempeuh ama hang leh ama minthanna ding bekin a kipiansak​​ (Rom.11:36)​​ ahi hi. Tua manin i sepna bawlna peuhah Topa minthan nading i sep ding thupi hi. Website leh social media tuamtuam Facebook, twitter, viber cihte Pasian thu tangkona, thanem mite thapiakna leh pawlpi khantoh nading thukizakna le pankhop nading cih bangin zatsiam ding thupi hi.

 

Zomi le Ngeina Lamsang Ding:​​ 

Korea te in a video series uh tawh leitungbup huzaap zo uh hi. Laibu tung, puan tung leh vanzat nengneng te tungah Korea te vive tuang phial hi. Namdangte mah bangin Zomi khutsuak vanlena, Zo ngeina leh Zomite a sia hipeuh mah lo hi. Namdang puante i silhsilh sangin Zopuan silhin media tung pan tangko zo leng namdang, gamdang ten​​ i​​ Zopuan hong deihpih loh nading omlo hi.​​ 

Media thahat hileng I zopuan, zonik, zokhi, zothau leh ngeina vanzat​​ (lawh, ciang, bawm, seng, tu, hei a kipan)​​ a tuam tuamte leitung bupin hong zatpihloh nading omlo hi. Namdang awkaih tawh la I khum mah bangin Zola khumin media pan khahkhia zo leng leitung bupah kizelin​​ akideihloh nading omlo hi. Ngeinahoih, kizepna hoih, puansilh niktenhoih leh vanzat hoih a neilo i hi kei a, i lapsang ding zaha i lapsang loh man hizaw hi.​​ 

Zomi sungah mipil, misiam, mihau a tawm i hi kei a, kilapsang ding zaha i kilapsang zawhloh man ahi hi. I ngeina leh mipilte, lasiamte, i tumging siamte, i ​​ kimawl siamnate media tung pan pholak khia-in kilamsang zo hileng leitung bupah minthang le kizangthei ding ahi hi. Tu akipan media lamah thahat zawkna ding hanciam in i Zo ngeinate lam sangin kipahtawi in kilamsang ni.

 

Zogam Gia bang Zuun Ni:​​ 

Media tungtawnin thulela kiza ahih zahkhatin tua thulela tungah muhdan, sandan a tuamtuam om thei hi. I meel a kibatloh mah bangin lungsimpuak, theihna, muhna leh pilte kibanglo hi. Tua a kibanglote media ah gawm tuahin ​​ thuhoihte ah pumkhatin semkhawm lehang tua in hong manawt sak ding hi.​​ 

Paak-huan a hoihna leh a etlawmna pen paak-huan sungah meel kibanglo, pona kibanglo, ciilenam kibanglo paaknam tampi a om man ahi hi. Tuuk-le-khal kitatsat lo in paak-huan, paak tawh a kidimna pen paakte apaak-hun uh akibat lohman ahi hi. Muhna, pilna, siamna leh omna akibanglo Zomite in Media Paak-huan ah kigawmkhawmin, paak-hun akibanglo I paak ciat tawh ahun zui-in paak khia ciat lehang Zogam Paak-huan, et-in lawmin hong paallun ding hi.

Libya gam kikhelna pen Media hang ahi hi. Libya kumpi Muammar Gaddafi​​ makaihna hoihsa lo-in gammi tampi in mattheih matmawh manin, gam kikhel​​ nading hanciam uh hi. A lawhcinna uh pen February 16, 2011 ni-a Muslim​​ khangno kum 19 apha, Zehra Tajouri kici, kumpi Gaddafi a lauhna hangin gam 6 valah gal atai kawikawi pa khatin kumzalom 20 lai-a, Omar Muhktar i laigelh "Libya Freedom Fighter" pen Libya dialkhai (Flag) tungah gelhin a blog leh facebook tungah suangin mipi theih ding Social media tung pan a suahkhiatna pan ahi hi.​​ 

Tua laigual pen kumpi Muammar Gaddafi adeihlo gammi tampi takin media panin amuh ciangun tha ngahin, hong kizasaksawn in kisatsuah uh a, lungphona hong piangkhia in, tua kipan Libya gam kikhelna hong piang ahi hi.​​ 

Tua laigual kigelh pen, khawl buanglo ee ...i gualzo ding hi! I zawh kei leh si ding hihang! Khawl buang lo ee ...Libya gamin suahtakna a ngah mateng Khangthakte tawh do khawm lai ding hihang…” cih ahi hi.

 

THUKHUPNA:​​ 

Hih zahtak a thupi, a tangzai le vang anei Media i zatsiam le media dinmun hoih dinga, Media dinmun hong hoih le mailam Zomite dinmun zong hong hoih ding hi. Zomite i mailam khantoh semsem nading Media zangsiam dingin Topan thupha hong pia ta hen!

 

Etkak Laibute:

1. Raja and Prabhakar, Introduction to Communication and Media Studies

(Bangalore: BTESSC / SATHRI, 200)

2. Kristian Thalaipawl Rawngbawlna le Information and Communication Technology​​ (Mizoram Presbyterian Church, 2014).

3. Tedim Laisiangtho​​ (2010)

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related