MAKAI NEHEMIAH LEH ZOGAM
Agelh ~ Jeffrey Pau Do Lian
Nehemiah 1: 4 “Hih thu ka zak ciangin tusukin ka kap niloh a, ni tampi sung an tangin, vantung Pasian kiangah thu ka ngen hi.”
Thumasa:
Nehemiah Jews mi hi-a, BC kum zalomnga kiim in Persia kumpi, Artaxerxes in amat khitciang’ ama’ anpia pa ahi hi. Nebuchadnezzar in Jerusalem a Jews mite salin mana Jerusalem Khuapi asuksiat khit ciangin kum70 sung Babylon ah Jews mite salin taang hi. Nehemiah 1:4 agen bangin, Jerusalem kisiatcip thu azak ciangin kapin nitampi antangin thungena Artaxerxes in banghangin namai mualgawp hiam acihleh hih thupiangte gen a, Nehemiah in Jerusalem khuapi lamkik ding kumpipa tungah anget leh phalna piahi. Tulai kampau hileh, gamvai (politic) tawh kiman hi-a, agamvei lua ahih manin Pasian kiangah sunleh zanin thungena agam puahkik theih nading lampi Pasian in honsak hi.
Makai leh Pasian thu
Laisiangtho ihsim ciangin Nehemiah kamsang leh siampi zong asa tampi ki-om hi. Amah pen siampi leh prophet(kamsang) zong hilo in makai Pasian itmahmah khat ahi hi. Na khempeuh ah Pasian foundation (bulpi) in nei ahih manin Nehemiah nasepna khempeuh ah haksatna adiakin Israel mi amudahte in galbawl in buaina tamveipi tuak hi. Pasian in Nehemiah thuhilh a Jerusalem khuapi lam kikin Jews mite kiimleh pam alangpan’ minam dangte khutsung pan ahut ding thupia hi (Nehemiah 2:17-18).
Makai Pasian it mi ahih manin Pasian nasem thumanlo a hi Eliashib thuhilhin Pasian biakinn sung asiangtho lo te paihkhiat sak hi (Neh.13:7-9). Ih makaite Christian hina pi-in Pasian foundation aa akoihkei leh Pasian nasem, siampite a kipan citaklo in golh gukna leh angsung khualna bektawh kimakaih dinga sawt khomlo ding hi. Tua ahih manin Kawlgam sunga om ih minam, hong makaih dingte Nehemiah bangin Pasian amasak den mite kisam hi. Christian siampi te-in Buddhist gamah thunei lo ihih manin kumpi gam hong makaih te in siampite sang bangin Pasian maipha azongzaw te kisam hihang. Tua hileh pawlpi tuamtuam a Pasian nasep nate leh ihgamsung ki-ukna te pau banglo Nehemiah in Jerusalem akisia cipsa alamkik zawhdan ih bangding hi. Kawlgam cih thadah ih Zogam sung ki-ukna zong ahoih ding zahin hoih zolo hi. Gentehna in December 2013 in Kawlpi pan Tedim Bus katuanpih Kawl galkapte lampi hoihlohna Taingento katun uhciang kiho uha, “Lampi bawlnang sum kipia napi-in kibawllo hiveh aw” kici hi. Ei Zogam ah thuneizaw deuh dingte ei Zomi Pasian itmahmah te-in angah nadingin thungen ciatni.
Sanballat, Geshen leh Arab mite in Nehemiah kiangah Jerusalem khuapi nalam kik uh thupi mahmah hi. Kozong honghuh dinghi ung ci-in 6:2-3 gen uh hi. Kawlkumpi lamte’n agensimna vuah, ‘Chin/Zomi te amauleh amau kithutuaklo lel uh ahih manin nam (ethnic) dangte zahin Kawlgam ah ki-ukna tuamdin zawh nading lunghimawh huailo ci uhhi. Hihpen Nehemiah alangpan’ suamsim asawm Sanballat, Geshen tedan a ei Zomi makai khat leh nihte tungtawnin hong panpih nung ei ci-in hong khemzong omkha dinghi. Nehemiah in Sanballat te’n honghuh nung sumbei thatang bei te hongpan pih nung acih uh hangin, Nehemiah in huhna adeihlo hilo zawin vanleh nazong akicing aneilua hituanlo napi in lungsim hoihlote’ leh pasian dangte huhding deihlo hi.
Pasian thuleh Gamthu
Biakna leh gamthu kikhen theilo hi. Banghang hiam cihleh biakna omlo in tualsung kiplo hi. Tualsung omloh na-ah zong Pasian biakna kip om theilo zel hi. Munleh gam kician nei a tuamun ah akician Pasian biakding makaite tungah kinga hi. Tuabang mahin, Jerusalem Khuapi lam zodek ta uha agalte uh hat semsem hi. Ahizongin makai Nehemiah in (4:17) nasem mite khut langkhat tawh nasemsakin a alangkhat tawh tei/galvan tawisa in khuapi lamhi. Tedim Khuapi kiim ah college leh vanleng tualpi Kumpi-in hongpia dingci in amunding leh amakai dingbang kisehkhol keei himah lehang Haka leh Falam lamte kiangna tungzel hi. Nehemiah bangin Pasian a-it abulphuh makai neihileng anungzuite’n zong zahtakleh kithutuakna omdinga ihlangte’n (ihgal ahihloh hang) hongzolo dinghi. Pasian in makai khat akoihleh amite’ khuapi leh atengmite midangte khutsungpan ahutzawh ding deihsak hi. Tua Pasian teel makai, Nehemiah leh Ezra hong kizom a Jerusalem lamkik na-ah kilemna leh daupai na-om ahih manin, ‘kidemna hilo zawin kilemna’ tawh amakaih zoding Pasian it leh acitak makai leh Pasian nasemte (Nehemiah leh Ezra) ei Zomi te’n ih kisam hi.
March 2000 kumin South India pan kaciah leh Tonsim (Champhai) ah nikhat kataam a, Zomi makai khat (amin thei nawnkeng) in sun nai4 sungbang gam (politic) thu honggen pih a Zogam ading angim nate honggen hi. Amahpen Zomi kipawlna khatah makai in kigen a agen na-ah, “Gunkhawm tungsiah Zogam ahihzawh nading in India kumpi inzong huhna hongpia a zan nitak in suai kakaai ta hi. Tuate in galkap 100,000 leh thauvui thautang deih zahzah honghuh ding a tua hileh thakhat thu-in Gunkhawm pan khaktan in hileh Mualtung khempeuh Zogam hiding a Tedim pen capital hiding” cihi. Kahih theihdan ciangtawh Pasian nasem dinga sangkah kahih manin hoih kasak mahmah hangin hongzawtna kanial hi. Kalung simsung tawngah cikciang hong tangtung tammaw kaci hi. Ngimna leh geelna neihding haksalo a tuate atangtung sakding Pasian bulphuh leh seppih ding kithutuah naleh pankhopna thupi zawlai hi. Pasian thu-um ei Zomite ihih leh Pasian mah masak in koihin makaite leh siampi te kithutuak leh eitawh kituak gualzawhna ihngah dinghi.
Thukhupna
Makai kician omlo-in gam kician kinei theilo a, gam kician ihneih keileh biakna kician nei zolo in namdang pasian (Milim) te in hongzo thawh dinghi. Nehemiah makai kician ahih manin amipihte munkip muanhuai luahsakzo a tuamun mah ah Topa minthang vangvang hi. Nehemiah bangin thongsungah bawlsiat athuakngei, Pasian bekmah aci’ aminam te ading kapsa a antang a thungen’ mi Zomite’ makai dingin Topa Pasian in hongpia tahen!
[Haksatna Lo-in Nopna Omlo]
"Do all the good you can, by all the means you can, in all the ways you can, in all the places you can, at all the times you can, to all the people you can, as long as ever you can" John Wesley

