MAKAI LEH THUNGAIHNA. Agelh ~ Lian Muan Kim

Date:

MAKAI LEH THUNGAIHNA

 

Agelh ~ Lian Muan Kim

 

 

Makai siamte thungaih siamte ahi uh hi. Makai hoih in thu tam gen lualo a, thu kigente tam ngaih zaw hi. Mi thugen​​ te a ngaihkhit ciangin asia apha khinkhai a, khensatna a neihkhit ciang bekin pulaak khia pan hi. Thungaihna thupi ahih manin nungzuipi Zakoh in: Kong it sanggamte aw, mi khempeuh in khuaza mengmeng hen la, pau mengmeng kei hen, na ci hi. Kampau peuh kimanlang kha thei pahpah hi. Banghang hiam cih leh thungaih ding sangin kampau ding baih zaw hi. Thungai siam suah nading haksa mahmah taleh ngai keeikaai zo le hang letsong lian pen khat a kipiakhia hipah hanga, hong hopihte' nuntakna zong kilamdang sak hi.​​ 

 

 

Edgar Watson Howe in: Mikhat in na thugen amankhit ciangin ama thugen na ngaih loh ding lam a theih leh na thugen ngai nuamlo ding hi, ci ngei hi. Woodrow Wilson in zong: Makai pa bil in mipite' aw tawh kidim tawntung ding hi, ci hi. Makai pawlkhatte manlah lua uh ahih manin​​ midangte thugen ngai man ngeilo uh hi. Thu ngai manlo uh ahih manin a mite sungah bangthu teng piang cih zong theilo uh a, buaina tampi piangsak in buaina omsate nangawn zong behlap thei lai uh hi.​​ 

 

 

Thungaihna in Zahtakna Lak​​ 

 

Joyce Brothers in: Mi thugen ngai napi-a lungngaih lohna in zahpihna lianpen hi, ci hi. Mikhat peuh hongpai a thu hong gen ciangin i ngaihsak kei-a leh tua thugen pa leh a genthu pen a thupi sim hetlo hihang, cih i phawk ding kisam hi. Ahih hangin mi khatpeuh in thu hong gen ciangin hoihtak na ngaihsak a leh tua mipa/minu pen a thupisim na hi-a, a vei a don a khual na hi hi. German mi, thungaihsun-Laisiangtho siam ahi, Paul Tillich in: Itna ih sepkhiat masak ding in thungaihna ahi hi, ci ngei hi.​​ 

 

Hihte ngaihsun in thungaihna i hanciam tek ding kisam hi. Ei le ei bek hoih kisa, ei thu bek gengen in midangte zong a mauthu genkhuan i piak kei leh kuamah in hong zui nuamlo ding hi. Ahih hangin thu ngaihna tawh mi na zahtak lam kilang leh mite in zong hong pawlbawl ding uh a, thupi hongsa in na nung hong zuinuam ding uh hi.​​ 

 

Hih banga mikhat peuhpeuh i thupi sim theih na dingin Laisiangtho' hong gen mah bangin midangte pen kei sangin thupi zaw, kei sangin lamkhat teitei ah pilzaw, siamzaw cih lungsim i puak theih ding kisam hi.​​ 

 

 

Thungaihna in Mi tawh Kizopna Khangsak​​ 

 

Dale Carnegie in: Kum 2 sung mite hong pahtaak ding na hanciam sangin kaal 2 sung mi thugen ngaizaw lecin lawm na hau zaw ding hi, ci hi. Mipil misiamte in thungai zaw uh a, a dangte a paupau lel uh hi.

 

Mi thugente i ngaih ciangin amau thu i thei semsem a, a thahatna a thanemna uh kimu khia thei ahih manin bangci hopih ding, bangci makaih ding cih zong i theithei pah hi. Tua ban-ah, i kilawmtatna leh i kitheihna khang semsem a, khat le khat i ki-it semsem zaw hi. I thugen hong kingaih ciang bekin i lungsim i suahkhia thei-a i lungsim i suah khiatna pa/nu pen i it semsem ban-ah zong i muang semsem lai hi.​​ 

 

Tua ahih manin piangthak makai hoih in ama thu bek gen in nei denlo dinga, midangte' thugenna ngai zaw ding hi. Tua hi leh mite' belh le muan a suak zaw ding hi. Mi khempeuh in a thugen uh a ngaiding mi kisam mahmah uh ahih manin thungai zo pa kiang mahah vanai uh a, va zuizui uh hi.​​ 

 

 

Thungaihna in Pilna Khangsak​​ 

 

Wilson Mizner in: Thungai zo pa in minthanna bek hilo, pilna tampi zong ngah hi, ci hi. Mi' thugente ngaingai lehang pilna tampi kingah thei hi. A hoih khollo zong tampi om thei khaphial mah ding hi. Ahi zongin a hoih zong tampi om ding hi. Naupang no a pauthei cil khat kiang pan nangawn in a pau ngaingai le hang pilna tampi kisin thei hi. Joy John in Laisiangtho sangsia kum 12 asep khit ciangin: Kum 12 sung dotna hoih hong kidong a tamzaw in naupangte' dotnate hi, ci ngei hi. Tua ahih manin mikhat peuhpeuh hai tuak milmel phial taleh thu a gen ciangin i ngaih tentan ding thupi hi.​​ 

 

 

Makai pawlkhatte in amau ngaihsutna leh amau geelnate pen a hoih pen leh a​​ maan pen dending sakha thei pahpah uh hi. Na khempeuh a thei kisa kha uh ahih manin midangte' thugen peuhmah ngai nuamlo uh hi. Tua bang makaite in khantoh nading tampitak khaktan uh a, geelna hoih le ngaihsutna hoih tampi tak guaksuak sak thei uh hi. Tua ban-ah, gualzawh ding zahin kigualzo thei nawnlo hi.​​ 

 

 

Tampi a za te'n tampi thei uh a, thungai nuamlote ahih uh leh pilna deihlote ahi uh hi. Mi' thugen a ngaite amau thugen zong kingaih sak hi. Mi thugen a ngai nuamlo makai khat ih thugen kua'n ngainuam ding hiam! A thugen kingai nuamlo mi, makai hoih bangci suah theih ding ahi hiam!​​ 

 

 

Thungaihna in Ngaihsutna Hoih Piangsak​​ 

 

Plutarch in: Hong mawhpaih hong koko​​ te' thugen nangawn ngaingai le cin lamkhat teitei ah na phattuam pih ding hi, ci hi.​​ 

 

 

Mi 10 ih thugen ngai lehang mi 10 kiang pan pilna a sinsin ihi a, mi tampi thugen ngai semsem lehang pilna tam kingah semsem hi. Tua ban-ah, mi thugen ngai lehang amaute in ngaihsutna hoih tuamtuam a neihte uh sitlo in hong hawmsawn uh hi. Midangte' ngaihsutna hoihte ei-a i suahsak ding thupi hi. Banghang hiam cih leh makai pa'n ngaihsutna hoihpen a kipsak ma in midangte ngaihsutna hoih khempeuh ngahkhin hi.​​ 

 

 

Sia tuamtuamte' kiang pan pilna siamna i sin mah bangin mi tuamtuamte' kiang pan ngaihsutna hoih tuam tuamte i laak ding kisam hi. Tu laitak a, ngaihsutna hoih tampite pen tangtawng pek pana kipan a kila totote ahi hi. Ngaihsutna thakthak a om hang in a luite pana kibehlap toto hi zaw lel hi. Tua ahih manin mi thugen ngaingai lehang ngaihsutna hoih tampi kiza-a, ngaihsutna hoih tampi kinei thei hi.​​ 

 

 

Thungaihna in Thumaanna Khangsak

 

Kei tunga hong thumaan ka lawm hoihpen tengin thu a gen uh ciangin lunglut taka ka ngaihngaih teng ahi uh hi. Amaute in kei hong it uh-a ken zong amau ka it hi. A​​ lang lam panin gen lehang ka thugen hong ngai tentante ka it pah a, ka hihtheih tawp in amau tungah zong ka thumaan hi. Karl Menninger in: I thugen hong ngai i lawmte' lam i nehneh a, a kiang uah i tutu nuam hi, ci hi. A kiang uah tutu nuam in nehneh nuam ihih manin a gentheih haksatna uh zong kimu thei-a i huh zawh leh zong i huh pah hi. Tua banah, midang te'n nusia phial mah tase leh i cihtak banah i thumaan tentan veve hi.​​ 

 

 

Thu​​ ngaisiam Bangci Suah Theih Ding​​ 

 

Siama nu khat in a sang​​ naupangte' kiangah: Thungaihna leh thuzakna bangci bangin kilamdang hiam, ci-in a dot leh kuamah in dawng nuam lo uh hi. A sawt simtham khit ciangin sang​​ naupang khat hong dingto kekak a: Thungaihna icih in thu zaknopna hi, ci-in dawng hi. Hih dawnna pen maan sa mahmah ing. A thupi mahmah thungaihna pen thu zaknopna ahih manin bangci bangin thungai siam hi thei ding ihi hiam!​​ 

 

Thugenpa En Ding

 

Mi tawh i kiho ciangin hong kinungngat san leh nuam hetlo veivai hi. I gennop thu nangawn kigennuam nawnlo in i lungsim kisuahkhia theilo hi. Hong thusim lo hi khollo napi hong kisuangsak hi. A nidang ciangin zong i hopih kik ding i thadah lai hi. Ei zong tua ci ihih leh mi'n hong hopih ciangin amai mah uh hoihtak i et ding leh a thugen uh i lunglut lam i kilatsak ding thupi mahmah hi.​​ 

 

Tua ahih manin mi tawh na kiho ciangin en gige in. Na lungsim vakvak sak ken la, a thugen hoihtak ngai in. Nadang tuamtuam sepsan kei in. Khuadak san kei in la, laibu khat peuh lemsan, lai simsan kei in. Kuang le keu peuh sawpsan kei in la, TV peuh etsan kei in. Na nasep khawlphot in la, holimna nei in. A zenzen in hun na ngah pak kei phial a le zong hundang khat geel zaw in. Hong hopih pa/nu thupi sak le teh nang zong hong thupi sak dinga ama a dingin makai hoih na suak thei ding.​​ 

 

Kamtuh Lo Ding​​ 

 

Kamtuhna pen gualtung tuannopna maanlo khat ahi hi. Robert L. Montgomery in: Mi thugen vatuh sepsup na pen mi' khepimuk i va siksak tawh kibang in haivai hi, ci se hi.​​ 

 

Kamtuh denkeei mikhat in:-​​ 

  • Midangte a thupi sim loh man ahi hi.​​ 

  • Midangte sangin pilzaw, theizaw ing, aci ahi hi.​​ 

  • Midangte kampau lunglut lo a, aman mengmeng ding deih hi.​​ 

 

A zenzen in hih bang zongsatna hoihlo na neih khak a leh na kipuahphat ding kisam hi. Midangte thugen hun pia in la, a gennop bulpi bang hiam cih theihsawm masa in. A thugen uh ngai hithiat lecin mipil na tang zaw dinga, na dawnkik nading ngaihsut hun nei nahih manin dawnna hoih zong napia thei ding hi. Tua hileh hong kimuang semsem dinga lungkham sinkhamna, thuhoih thupha ahi zongin thusia lasia ahi zongin hong kitun ding hi. Nang pen tuamite' makai hoih khat nasuak pah hi.​​ 

 

Tel nading Hanciam Ding

 

USA-a sang minthang simsim pawlkhatte' muhkhiat thu khat in bang hiam cih leh mi a tamzaw in a zaksa thu uh a zak khitphet un 50% bek ciamteh thei uh hi. A zingciang in 25% bek cianlai hi, ci uh hi. Mi tawh i kiho ciangin a thugente uh i tel nading i hanciam kul hi. Zakna leh ciaptehna bek tawh kicing lo-a i telcian sitset ding kisam hi. Tua banga mi thugente itel theih na ding Eric Allenbaugh in hih thu 10 teng hong gen hi:​​ 

 

  • Lungsim khempeuh tawh ngai ding.​​ 

  • Tel theih nading ngiat a ngai ding.​​ 

  • Thunung thuma tel masak sawm ding.​​ 

  • Lunglut takin ngai ding.​​ 

  • Na bil bek hilo na mit tawh zong ngai ding.​​ 

  • Thugenpa thangah theihtheih na dinga ngai ding.​​ 

  • A genthu le a genloh thu ngai ding.​​ 

  • Thugenpa lungsim puak bang puakpih ding.​​ 

  • Na a sakna le a launa munte ah theihsiam ding.​​ 

  • Thu na gen ciangin hong kingai leh na ut bangmah in ngai ding.​​ 

 

Hih bang teng zangin thungai lecin natel mahmah dinga thungai siam nasuak ding hi. Thungai siam suahna in makai hoih suah theih nading kal khat suanna hi.​​ 

 

 

 

Hong Kigenna hang khentel ding​​ 

 

Banghang in hih bang thute hong kigen hiam cih ngaihsun in la thugente' deihna khentel pah in. Tua hileh thungaih siam mi na hi ding hi.​​ 

 

Thu khat peuhpeuh hong kigen ciangin hehnep ding utna hang maw, kilem ding utna hang, haksatna kitheihpih ding utna hang maw, lungdam khop ding utna hang, khat peuhpeuh hi khathei ding hi. Mi khatpeuh in tua bangin thu honggen ciangin a deihna bulpi kankhia a, tua tawh kizui in hanthot ding a kul le zong hanthawn, taai ding a kul le zong taai, huhding a kul le zong huh in buaina tuamtuamte ihih theih bangin i kantan pih ding kisam hi.​​ 

 

A diakdiak in pasalte in thu khat peuhpeuh hong gen leh dawnkikna​​ (solution)​​ khat peuhpeuh lamen a, hong gen hi zaw pian uh hi. Numei a tamzaw in bel thu khawng hong gen hangin dawnkikna cih bang zong a lamen hi khollo thei uh a, a lungsim sung ua om khat peuhpeuh hong genkhia ziau uh hilel thei hi. Tua ahih manin thukhat peuhpeuh hong kigen ciangin makai khat na hihna tawh hoih takin ngai in, a kisam bangin khentel in la, dawngkik hiathiat in.​​ 

 

 

Lungsim Puak Sittel Ding​​ 

 

Lungsim khempeuh pulaak a, thu hong gen khat peuhpeuh a om ciangin ama ngaihsut bang, ama lungsim puak bangmah puakpih in. Tua hi leh hong ki-it semsem dinga, amaute' na itna hong kilang ding ahih manin hong muang semsem ding uh hi.​​ 

 

Lungkham sinkhamna thu hong kigen ciangin nui seisai lecin tua honggen pa/nu vangik a suatbeh na hi hi. A dahhuai thu hong kigen ciangin lungdam in lam zauzau lecin a kilawm diam! Buaihuaina khat peuhpeuh hong kigen ciang awlmawh lo in om lecin mi muan mi suan na suak thei diam! Ahih kei leh lungdam huai mahmah thu khawng hong kigen ciang maigum in dahmai keei mawk le teh a kilawm diam! Tua bang thu honggente na kiangah hong pai nuam nawnlo ding uh hi.​​ 

 

Telzawk Nangin Dotna Nei Ding​​ 

 

Mikhat peuhpeuh tawh na kiho ciangin a gen thu khempeuh natel zawh kei a,​​ natheih ding mah a kilawm ahih leh na tel mateng in dong hamtang in. Banghang hiam cih leh na tel loh thu bangci thukim pih thei ding na hiam! Na telloh thu bangci dawnkik theih ding na hiam! Hong kigen thute telkei lecin bangci bangin thungaih siam makai suak thei ding na hiam!​​ 

 

Tua ban-ah, thu dongdong le cin hong gensawm kholloh pawlkhatte nangawn hong genkha thei ding hi. Tua bangin thu dongdong le cin zong ama thugen na lunglut lam hong thei dinga, tampi hong genin hong it hong muang semsem zawlai ding hi.​​ 

 

Thungaih ding thupisak masa ding​​ 

 

Thungai siam i suah theih na dingin thungaih ding i thupisak masak ding kisam hi. Na nasepna ah buai mahmah ta lecin na naseppihte, na lawm na gualte thugen na ngaih ding thupisak masa in.​​ 

 

Wal-Mart saipi a nei Sam Walton in a naseppihte tawh kimu dingin khual a zin teh vanleng bekbek tawh pailo hi. Mawtaw tawh a kitun zawh nading ahih nak leh mawtaw tawh painuam zaw hi. Banghang hiam cih leh mawtaw hawl pa tawh holim khop ding thupisak masa hi.​​ 

 

Meileng tawh na pai teh mimal bangzah bang in hong hopih nop ciangin meileng khawlsak na hiam, ci in Harry S. Truman kidong hi. Truman in: mi 10 pan mi 1000, ci-in dawng ziau hi. Ama tangthu a gelhpa in Truman kiangah Mi 10 khawng tawh kiho dingin bangzah vei taktak khawl na hia, acih leh tam veipi, tam veipi, ci ziau hi. TV pan thugen ziau lezong nuam zaw ding hi napi meileng mah tawh pai tangtang hi. Banghang hiam cih leh ama thugen bek hilo in mipite' thugen zong ngaih ding thupi sak hi.

 

Endnotes​​ 

 

1) Woodrow Wilson​​ pen December 28, 1856 in Staunton, Varginia ah suaka, Americate' President 28 na hi-in, laisiam, tangthu thei leh makai siam mahmah khat ahi hi. Presbyterian pawlpi pan khangkhia a, Princeton University pan 1879 kumin sang zo hi. University of Virginia ah Upadi sin leuleu in 1881 kum in zo hi. Princeton ah tawlkhat sung sangsia a sepkhit ciangin President dingin 1902 kumin kitel hi. A President sep sungin sangsia 112 a pha pen a ma khawl ciangin sangsia 174 pha hi. 1912 kum in USA president suaka term 2 sem hi. Zi nih nei a, a masa pen tawh ta 3 nei-in a nunung pen​​ tawh bel ta neilo hi. Damlohna tuamtuam nei phial ta leh a gama dingin nakpi tak in nasem a, USA ah daihna leh thumaanna a om nading in zong nakpi tak in nasem hi. February 3, 1924 in si hi.​​ 

 

2) Paul Tillich​​ pen August 20, 1886 in Germany khuata khat ah suaka, a nung ciangin Berlin ah lal uh hi. A pa pen Laisiangtho a um Pasian nasem hoih khat hi-in Lutheran pawlpi sungah sem hi. A nu pen Pasian thu-um lua lo, a kiteisak sim khat ahih manin a tapa in Laisiangtho bek bulphuh lo-a mipilte thuthuk ngaihsutna tuamtuamte zong a kan ding hanthawn hi. Berlin, Tubingen, Hallete ah pilna sina Breslau pan kum 26 in Ph.D ngah hi. 1912 kumin Lutheran pawlpi sia suaka, Germany gam mun tuamtuam ah sia asep hangin Nazi-te tawh kipawl theilo ahih manin America ah lal hi. Union Seminary, Harvard University leh University of Chicago-te ah sia sem hi. Hih pa pen Laisiangtho thuthuk theite' thuthuk thei pa kici napi a taktak in amah pen Laisiangtho thuthuk thei cih ding sangin leitung thuthuk thei​​ (philosopher)​​ kici leh maan zaw ding hi. Thuthuk ngaihsun mi bel hitakpi a, a laigelhte bang telhak mahmah kisa hi. Pawlkhatte bang aman zong a tel tam cih nop huai phial hi. Mimal Pasian​​ (personal God)​​ umlo hi. Mawhna le Gupkhiatna zong Laisiangtho gen bangin umlo hi. Zeisu Pasian ahihna leh pau banglo mihing banga hong suahnate zong um lo hi. Chicago ah October 22, 1965 in si hi. ​​ 

 

3) Dale Carnegie​​ pen November 24, 1888 in mi zawng innkuan sung pan suak hi. Bawngnawi suuk dingin zingsang nai 4 in thoden a, haksa pitak in sum zongin sangkah hi. Guallelhna tuamtuam phukha ta leh hanciam in manawt a, mipi mai-a thugen kisin in midangte hilhsawn hi. Laibu pawlkhat a gelhte lak ah How to Win Friends And Influence People cih a laibu gelh in amah minthang sak hi. Mi pawlkhatte bang in tua laibu pen Laisiangtho zah phial in thupi sak uh a, sim loh phamawh in ngaihsun uh hi. Tua laibu pen ama nuntak sungin bu 5,000,000 val kizuak khia a, kampau 31 in kilet khia hi. Ama phuat Sang pan in mi 450,000 val in lukhu neelkaai khu uh hi. November 1, 1955 in si-a, a sihna hang pen pawlkhat in natna tuamtuam hang ci napi, pawlkhat leuleu in a kigui-awk hi, ci uh hi.​​ 

 

4) Plutarch​​ pen tangthu gelh leh laigelh siam phadiak a minthang hi-a, AD 46 kum in suak in 120 AD in si hi.​​ 

 

5) Sam Walton​​ pen March 29, 1918 in mi zawng innkuan sung pan suak hi. A neulai in bawngnawi suk leh a zuak, tadensa kaihkhop leh a hawm, sem in a innkuan ua​​ dingin na sem hi. College a tun ciangin khat veivei niangtui sai khawngah zong nasem in sangkah na ding sum zong hi. Lai zong pil ahih manin a sangkahna, a galkap tumna ah kipakta hi. Galkap a sep sunga a khol sum teng leh a sungpakiang pan a, a leitawi sum teng tawh 1945 kum in sumbuk zuak kipan a, Wal-Mart cih min tawh bel 1962 kum in sumbuk sai hong pan hi. 1985 pan 1992 ciang dong, US ah mihau pen khat in kiciamteh a, 2005 ciangin US mihau pen 10 lakah kihel hi. Mizawngte van lei na ding mahmah a cihna tawh Wal-Mart saipi a phuat hi-a, leitung gam 80 val ah hih sai om khinta hi. Pasian um mahmah khat leh mi kiniamkhiat mahmah khat hi-a, Presbyterian pawlpi mi ahih zahkhat in pawlpi a dingin zong sum le paai tampi pia hi.

 

 

Source:

 

Makaih Pilna – Laibu

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related