MAKAI LEH TAANGMI KOIHNA
Agelh ~ Lian Muan Kim
Taangmi koihna icih in naseppih dangte tungah vaipuak khat peuhpeuh pen thuneihna leh muanna lianpi tawh hawmsawnna hi-in amaute tawh semkhawma, gual- zawh khopna ahi hi. Taangmi lo tawh gamkhat, khuakhat ahi zongin kipawlna khat peuhpeuh ahi zongin kimakaih zolo hi. Vaihawmna khat peuhpeuh zong hi sinsen theilo-a, sepding bawldingte zong zawhding bangin kizo lo hi.
Tua ahih manin tangmi a koih nuamlo makai in makai hoihlo, makai huaiham ahi hi. Taangmi a koih theilo makai in makai siamlo ahi hi. Makai hoih in na tampi semnawn khollo-a midangte' septheih loh a om leh tuate khawng sem bek lela, a vaihawm sak bangbangin taangmite in sem diamdiam uh hi. D. L. Moody in: Mitul ih nasep kasep sangin mitul na semsak zaw ning, acih pen mangngilh huailo hi. Mitampi zanga nasep a zo makai pen makai siam ahi hi. A ngaihsutna tawh na semin gualzawhna taktak pen taangmite' khutsung pan ngah hi. Ahih hangin hibang nasep in a haksa pen khat ahi hi.
Makai pawlkhatte leuleu in kuamah muanglo uh ahih manin taangmi a koihlo uh hizaw thei hi. Muan neilo uh ahih manin na khempeuh amau sepding suakkhin hi. Amau mun tekah buai ngeingai, sem ngeingai cih bang omlo hi. Nungzuiteng in khutzepsa-in makai pa nasep en hithiat uha, huh nuamphial tale uh zong huh khalo uh hi. Tua bang teng tawh makai pa’ nasep tam semsem ahih manin sepding thupipente seploh peuhin kikoiha, a thupi khollo pawlkhat peuh tawh hun beibei hi. Makai pawl khat leuleu in thu a neih zawh nawnloh ding uh leh mite'n a muan nawnloh ding lau uh ahih manin taangmi koih nuamlo thei uh hi.
Tua ban-ah, taangmi koihlohna in mipil misiam tampi khaktanna hikha thei hi. Makaih siamna a nei khat zong kitheikha hetlo hi. Mite hih theihna zah kitheilo ahih manin pilna tampi leh tha tampi kimawksup den hi. Kua mah zong kipantah lo ahih manin makai nungthuap ding nangawn om zo nawnlo thei hi. A om kha sunsun in zong a mau siamna le ahih theihna khempeuh uh suahkhia theilo in, zong suahkhia ngam nawnlo uh hi.
Taangmi a koihthei makai in taangmi a kisam bangin a koih khit ciangin lungnuam taka a om hithiat ding thupi hi. Banghang hiam cih leh taangmite nasep ki-aap peuh leh zozo lel uh hi. Muanbawlin dotbawl pahlel in. A hoihthei pen dingin hanciam pah ding uh hi. Kimuan bawl leh muantaak pah lel uh hi. Tua ban-ah, a nasep ding uh a sepma lim un semzo ding uh hi, tangtun ding uh hi, cih lungsim nei-a na muan ding thupi hi. Amau leh amau a kimuan loh laitak nangawn un muanbawl in. Tua hileh amau zong kimuang semsem ding uha, hangtak leh lungkia lo takin manawt zo ding uh hi. Makai pa' muanna ngah limlim le uh lungsim suakta takin semthei zaw lai ding uh hi.
Nasepna khat peuhpeuh ah lungkiat huai-in lamet beiphial ta leh gualzawhna ngah veve ding hihang ci-in na tangmi koihte na muanbawl veve ding kisam hi. Banghang hiam cih leh mi khempeuh ih lungsim sungah gualzawhna khaici om ahih manin amaute na muan ciangin tua khaicite tui a buakbuak, a hahhah, a khang saksak na hi hi. Tua khaicite nikhat ni ciangin hong poto dinga gahhoih tampi honggah ding hi.
A theihhuai thu khatah tua banga taangmi na koih khit ciangin saisai ding hi nawnlo hi. Na koihkoihna ah thuneihna pia pahpah in. A ginat zawh lohna a om leh thudam in genzaw in. A guallelh le zong muanbawl veve in. A beisa-a gualzawhnate musakkik phawksakkik in la, thala sakkik in. Kiphuahphasak lel in. Banghang hiam cih leh mi a tamzaw in a beisa gualzawhnate mangngilh uh ahih manin tua gualzawhnate enkiksak zel lecin mailam gualzawhna ngah ding ci-in hong kimuang semsem ding uh hi. Taaibawl gawpin hawmthawh bawl kei zaw in. A vaipuak mah puasak veve in. Nang sepding teng sem peuh lecin amah’n zong a ma sepding teng mah sem lel ding hi. Nang sepding pen semlo-a, taangmite' sepding teng peuh na vasep saksak leh nasep kitelh tuan khollo dinga nang na dongkholh lel ding hi.
A sia khat peuhpeuh a om le zong taangmite ngawh in mawhsak den ke'n. Nang le nang kimawhsak zaw in. A hoih khatpeuh leh gualzawhna khatpeuh a om ciangin pahtawi in. Mimal mai ahi zongin mipite' mai ah pahtawi in la na pahtaakna kilangsak in. A lawm a gual' mai ah ahi zongin a innkuanpihte mai ah ahi zongin pahtawi in.
Paikhiatna 18 sung en lehang Jethro le Mawsi kimu thei hi. Egypt gam pana paikhia Israel tampitakte in a buaina khempeuh uh Mawsi kiang hongtun uh ahih manin Mawsi in zingsang tunga kipan nitak dong thukhen in mipite' buainate vengsak hi. Tua banga om Jethro in a muh ciangin Mawsi kiangah: Nang le na mipite gimluata uh teh, na nasep tamlua hi. Nang kia in zolo na hih manin thu kikhensak man nailo pi-a a ciahkik tampi om hi. Tua ahih manin taangmi koih in la, taangmite khen theihloh thu khendingte bek nang kiangah tungsak in, ci-in gen hi. Mawsi in zong tua banga a sungpa' thuhilhna ngai ahih manin phattuamna tampi ngah hi. Jethro thuhilhna a ngaihna hangin hamphatna tampite:
Nasep thupi pen limtaka ngaihsun thei, sem thei, a nawngkaisak kuamah omlo;
A mipite' kivakna tuamtuam kilang semsem, kizangthei semsem hi;
Mite buaina tuamtuam teng veng hi. Taangmi koihna in tawldam taka na tampi sep zawhna ahi hi.
Zeisu Khazih in leitungah a leitung pumpi tawh a om theih nawnloh hangin Ama nasep a zom dingin taangmi koih hi (Kawlentu nihna 5:20). Tua taangmite pen a piangthak khempeuh hipah hi. Hih taangmite' tungtawn in Zeisu in a sepnop teng sem hi. Minphatna a om leh Aman tang paha, min daina a om leh zong Ama tung mahah tuu hi. Amah ngiat hong kumsukin thugenna thuhilhna hong nei nawnlo hi. Nasep ding teng taangmite' tungah aapkhin a, taangmi teng in amau tunga ki-aap nasep a zawh ding uh pen amau vaipuak ahi hi. Tua ban-ah, Zeisu in taangmi a koih zahkhatin taangmi teng in Ama septheihloh na tampi semin buhlom tampi tawh inn ah a ciahkhin zong tampi om hi.
John Adams in Harvard University pan lungkim huai tak leh kuitungtakin lukhu nelkai a khukkhit ciangin gam makai a suah theih na dingin hanciamin pilna tampi sin beh hi. 1789 kumin U.S.A-te' vice president khatna hongsuak hi. Amah ngiat citakin a ginat mahmah hangin taangmi koih ding thupisak lo-in na khempeuh amah kia bek in sem tantan ahih manin nasep kitelh lo hi. Amah kia bek in na a sepnop hangin nasep hun tam neilo hi. Quincy khua Massachusetts-a om a inn ngailua ahih manin tualai taka President-te omna Philadelphia ah tamvei a om man kei hi. George Washington pen a president sep sungin a inn ah ni 181 sung bek om hi. Ahih hangin John Adams in a president sep sungin phone om lohna, fax le computer om lohna, sakol bek kizatna khua-a, a inn ah ni 385 sung bang om hi. A president sep hun sehli suah sehkhat pen inn ah bei hi. Taangmi hoihtak koih hileh phadawm ding hi ven, taangmi lah koih tuanlo ahih manin na tampi kisem zolo-a, a gam mite'n paakta khollo pah uh hi.
England gama Pasian nasem minthang mahmah nih en ding hi hang. Hih mi minthang tegel ahi George Whitefield leh John Wesley in mite' zahtaakna ngah tuak uh hi. Pil tuak, siam tuak uha, nungzui zong hau mahmah tuak uh hi. Whitefield thugen a siam zawktham hangin Wesley zong siam veve hi. A nih un Pasian in zanga a nuntakna uah gualzo tuak uh hi. A kibatna uh tampi tak a om hang, banghangin tuni dongin Wesley nungzuite (Methodists) thahat mahmah lai uha, George Whitefield nungzui cih banga gen ding mi om mello hiam! A lamdang hilo hi. George Whitefield thugen a siam zawk hangin taangmi koih ding a thupina theilo hi. Amah kia ih sep tamzaw ahih manin amah a om nawnloh ciangin nasepna kizom zo nawnlo hi. Wesley ahih leh a paipaina ah taangmi koih hi. A taangmi koih ding mipil misiam a om mel loh phial hangin a tuntunna ah piangthak mite pantah in tuate mah zangkik pahpah lel hi. Amah om nawn tase kei lezong a ma taangmi teng in nasep zom toto uh ahih manin tuni dongin mi tulza tampi in Wesley pen ka makai pa uh hi, ci theilai uh hi.
Endnote
Mark Twain pen November 30, 1835 in suaka, unau 7 lak ah a 6 na ahi hi. USA te' ciamnuih siama minthang mahmah khat hi-a, ciamnuih mawkmawk bek hilo in thungaihsun siam leh lai-at siam khatin zong kiciamteh hi. Oxford University in 1906 kumin D. Litt. pia uh hi. Mark Twain in 1909 kumin: 1835 kum, aksi nelkai hong kidawk kuma suak ka hi-a, mai kum ciang hong kidawkkik ding ahih manin tua tawh na ton mai ning, ci ngei hi. April 21, 1910 in si takpi hi. Mark Twain min taktak pen Samuel Lang-horne Clemens ahi hi.
Source:
Makaih Pilna (Laibu)
Laibu Saal / Zomi eLibrary

