MAKAI LEH MAKAIH THAMAN
Agelh ~ Lian Muan Kim
Makai hoihte nuntakna en lehang khat veivei enhuai mahmah leh kilawm hi. Minthanna pahtawina le zahtakna a kipan thupha tampi ngah uh ahih manin ki-eng thei mah hi. Ahih hangin amau bangteng na thuak uh cih kitheihpih khol lo hi.
London Polytechnic Institute a phuanpa Quinton Hogg kiangah: Institution khat i lam zawh na dingin bangzah bei hiam, ci-in kidong hi. Tua leh Hogg in: Tam kei e, mikhat ih nuntakna sisan hi lel, cih tawh dawngkik hi. Gualzawhna tawmman lo hi. Tamman lua ahih manin sum tawh kilei zolo-a, zong kilei theilo hi. Tua hi-a mipite tawh gualzawhna ngah theih na dingin makaih thaman pen piakloh phamawh hi.
Kipumpiakna
Gualzawhna sum tawh kilei theilo ngeimah hi. Ahih hangin sisan tawh kilei-in khua-ul tawh zong kilei hi. Thatang tawh zong kilei-in khitui tampitak tawh zong kilei hi. Tua ahih manin makai khat a gualzawh theih na dingin thagui thatang, si le nai leh khitui tampi a bei kul hi. Tua bek thamlo-in a tawpna ah a nuntakna zong a piak ding kisam hi. A nuntakna a piak ciangin zong tua a kipum piakna hanga kingah noptuamna phattuamnate mukha lo-in, zong ciamkha lo kha ding hi. Ahi zongin kipum piakna lo tawh gualzawhna cingtaak kingah zolo hi.
Martin Luther King Jr. in ama kipum piakna hanga hamphatna ciamkha khollo hi. Ahi zongin America a mivom tengin mikangte zah mahin thuneihna leh suahtakna ngah uha, nuamsa mahmah uh hi. A thuneihna uh zong khat veivei zangkhial zawsop thei lai uh hi. Mahatma Gandhi a kipum piakna hangin haksatna tampi a om sam hang, si le nai luanga gamhtatna kul hetlo-in a mipih India-te suahtaakna ngah pih hi. Aman’ bel sawt veipi noptuam pih hetlo-a, ahi zongin a mite in tuni ciang dong hamphatna teng luahsuk uh hi. Makai hoihte in a hihna khempeuh uh piakhia uha, mite a dingin amau a phattuam pih khol loh uh hangin na lianpi sepsak uh hi.
Leitung tangthu ah John Wesley sangin sakol tawh khual tamvei a zinzo zaw omlo kha thei ding hi. Wesley in 1771 kumin kum 26 a pha pan khangno Francis Asbury pen vakkawn sia sem dingin sawl hi. Francis makaihna zui in khualzina, gupna thugen ding pen ki-ut phalo hi. Banghang hiam cih leh Francis zui le uh nisimin sakol tung tuang den ding, inn neilo ding, a zu a haam thuak ding leh mi tawmkhat a om khopna peuhpeuh ah thugen ding ahih man hi. A ut phat loh uh ciangin Francis in: Bangci sep ding cih honglak ning ei, ci-in sakol tung tuangpah hi. America gam sung tengah khualzin zo lua mahmah ahih manin khat vei bang England pan laikhak khat ah To Francis Asbury, in America kici ziau hi.
Francis kipum piakin a nuntakna tawh honglah ciangin mi 5,000 bang in zui pah uh hi. Sakol tungtuanna in a cidamna uh sukha lua ahih manin a tamzaw si baih uh hi. Ahih hangin, a cianlai sun teng in tua bangin nasem uh ahih manin America gam sung tengah Methodist upna kizel pah hi.
Israel-te Canaan gam a tun na dingun Mawsi, Joshua leh Caleb-te in a nun takna uh piakhia uh hi. Zeisu in a tuute' a dingin a nuntakna hongpia hi. Nungzuipite'n zong pawlpi a dingin a nuntakna uh sitlo uh hi. Judson in Kawlgam a ding, Carey in India a ding, Taylor in Sengam a ding, Livingstone in Africa a ding, Brainerd in American Indian a ding, Nasmith in guta buluh, mizawng vakvai, numei kizuak, mi ginalo te a ding, Jim Elliot in Auca-te a ding, Carmichael in Tamil-te a dingin kipum piak hi. Crimean gal kidona sungah Florence na kipum piak lo hileh galkap 500,000 khawng in sihna manna thuakin genthei haksa zawkan lai ding uh hi. Pasian thu hi takei leh leitung thu mahmah ah zong makai hoihte mipite’ a dingin kipum piak uh hi. Makaih thaman leh nuntakna kikimsak uh hi.
Jim Elliot ih kipiak khiatna tawm khat kikum lai ding hi hang. A college kahlai-in pil mahmaha, a mel zong hoih hi. Laigelh, thugen le laihilh siam hi. Kimawl zong siamin kipumlai zong hat mahmah ahih hangin hih thupina khempeuh nusia hi. A college kah lai November 28, 1949 ni-a a laigelh ahi a bei theilo na khat a ngah na dinga, a keptheih loh na khat a piakhia mi-in mihai hilo hi, a cih mah bangin a keptheih loh a pumpi a bei theilo khat a ngah na dingin piakhia hi. Tua a pumpi pen Auca-te' a dingin a piak lam khatvei Jim in a lawmte tawh a tutkhop laitak un hi bang in gena: Kei bel, Auca-te' a dingin kipum piak ing, ci hi.
A kipum piaknate guaksuak lo hi. Ama sihkhit ciangin amah a that pa tektek piangthaka a zi Elizabeth Elliot tawh America pawlpi tuamtuamte ah teci pangin vak kawikawi uh hi. Khangno mahmaha na tampi sem man mello ahih hangin a sihna thu uh a kizak ciangin America gam leh England gamah khangno tul tampitak in Pasian nasep ding khensatna hongnei thei uha, tuate lak panin a min kiza zaw deuh ahi Charles Swindoll le Josh McDowell te kihel uh hi.
Japan galhang Samurai-te' ngeina ah gal a kuan uh ciangin a honhonin kuan uha, galphual khat hongsat masa uh hi. Galdona a kitangko ciangin a kuankhia masa pen a si masa pen dinga kipum piak ahi hi. Kei vasi masa pen ning, aci hi gige hi. A makaite masa pah uh hi.
Piangthak makai khat a dingin amai ah singlamteh om gige-a, tua singlamteh a puak loh phamawh hi. Nungzui Zawhang in: Zeisu Khazih in ei-a dingin a nuntakna hong piak mah bangin i sanggamte' a dingin zong i nuntakna i piak ding kilawm hi, ci hi (Zawhang masa 3:16). Tua hi-a singlamteh i puaknop kei leh makai zong seploh ding hipah lel hi.
Kuamah in kei hong nawngkai sak kei un, ka pum tungah Zeisu ciaptehna ka pua hi (Gal 6:17), ci-in Pawlu in a gen mah bangin piangthak makai khat ihih nak leh Zeisu hangin meima pawn neihkul hi. Zeisu tuuhonte' a dingin kipumpiak kul hi.
Thawmhauna
Makai khat pen gualhuai ding icih ciangin a tawntung in a lawmte, mipite tawh pai luailuai thapai ding cihna hilo hi. Makai ahih na tawh a mite sangin masa zaw den ahih manin thawmhau hun zong tam simsim ding hi. A thawmhau ngeilo makai pen makai taktak hilo hi, cih i phawkden ding kisam hi.
Kamsangte’ nuntakna en lehang, a tamzaw pen thawmhau uh hi. Enoch in Pasian longal lawm neilo hi. Noah in kum 120 sung bang teembaw sungah a lutpih, a ompih ding, a khuapihte a zotzot hangin khatbeek a ngah kei hi. A ngah loh bek hilo-in kizahpih a, mihai bangin kimu zawsop lai hi. Sawlu kumpi pa'n thah dinga a zon Davuih pen suang kuahawm sungah bu-in thawmhau mahmah hi. Jonah zong tai 500 bang amah kia a pai khit ciangin a lian mahmah khuapi ahi Nineveh ah a mahkia bek mah pai tautau in thugen hi. Jeremiah teekta ahih manin Judah gamah kinusia hi. Ama khangual ding le ama kithuahpih theih ding om peuhmah lo-a, thawmhau mahmah hi. Jerusalem khuapi leh a biakinnpi uh kisusia-a, numei naupang leh puteek piteekte longal salin kikai khin hi. Tuate a muh ciangin kapkap ahih manin kahneh kamsang kici zawzen hi.
Nungzuite in kum nih val sung bang, a suk a to-a a zuih uh ahi Zeisu taisan mang khin uh hi. Mi khempeuh in nusia ahih manin Zeisu thawmhau hi. Nungzuipi Pawlu zong a sih kuan ciangin Asia gama om mite in taisan uh ahih manin thawmhau hi (Tim nihna 1:15). A lawm pawlkhatte hita leh ama tungtawna piangthakte nangawn in zong nusia uh ahih manin lungleeng hi. Timothy nihna 4:10, 16 sungah Pawlu in: Demas in kei hong taisan khin zo hi … kei tawh hong dingkhawm kuamah omlo hi. Mi khempeuh in kei hong taisan khin hi, ci hi. Zawma khua pan Kalawte leh Philemon laikhak a gelh laitakin Demas pen Pawlu tawh omkhawm lai hi. Zudah Siakazoh mah bangin a tuunglam teng migina ding tawh kibang hi. Zeisu nung zuihna in hamphatna bekbek pia-a, haksatna omlo ding sakha hi. Ahih hangin a ngaihsut a bat loh ciangin Pawlu taisan ziau hi. Hih teng ah Pawlu kammal zat taisan a cih pen Greek kamin egkataleigo hi-a, Pawlu taisan mawkmawk bek hiloin Pawlu ompih le-uh a kilawm mahmah laitak tekteka taisan; hunhoih hetloh laitaka nusia vingveng vetse uh cihna ahi hi. Tua ahih manin Pawlu in thawmhauna le lungleenna lianpi tawh Timothy a pai baih na ding vaikhak hi.
A. W. Tozer in: Leitung mithupi a tamzaw pen a thawmhau ngeite hi, ci hi. Tua hi-a, thawmhauna pen makaihna thaman khat mah ahih manin thuaksiam ding kisam hi. Tua ban-ah, Pasian in hong ompih den hi, cih phawk gige ding zong thupi hi. Dixon Hoste in Hudson Taylor nungah China Inland Mission hong makaih ciangin: Tu ngawngawin Pasian simloh kei tawh kuamah hong om khawm nawn kei ei, ci hi.
Tua ban-ah, hih banga thawmhauna pen mite' taisan hang leh nawlkhin hang hikhin lo hi. Khat veivei ciangin midangte' pai theihlohna, nungzuite' zuih theihlohna ah makai pa a pai kul hi. Kua ma puakpih theihloh leh kua ma puakpih zawhloh ding singlamteh a puak ciangin zong amah bek ahih manin thawmhau hi. Zeisu dawn ding hai dawnpih theilo hi hang. A thuakdingte zong thuakpih zolo ding hi hang. Mawhneite muna ding ahih manin mawhnei khat in dinpih kik theilo hi. Aman thawmhauna a teel hizaw hi. Hih thawmhauna pen khat veivei teel loh phamawha khat veivei teel takei lehang thuak loh phamawh hi. Banghang hiam cih leh makai khat pen midangte in a ompih theihloh hun oma, a taisat ngiat hun uh zong om hi.
Thawmhauna pen a kipelh theilo ahih lam i theikhin hi. Lungnop khamuan huai hetlo hi mah tase leh lau ding leh kihtak ding hituan lo hi. Hun hoiha i lak ziau ding thupi hi. Tua banga na thawmhaunate ah:
Topa in hong ompih den hi (Paikhiatna 33:14; Isa 41:10; Matt 1:23). Hebia 13:5-6 ah: Nang kong nusia ngeikei ding hi, ci hi. Hih tenga kizang Greek kammal pen a piangthei ngeingiatlo ding khat a genna ahi hi. Zeisu in hong nusiat ding pen piangthei ngiatlo hi, cih i phawk ding thupi hi.
Thawmhauna pen mawhna hilo ahih manin na thawmhauna hangin mawhna bawl ken.
Na kiim na paama piang, na khat peuhpeuh laih theilo na hih manin na lungsim puak laih ziau lel in. I lungsim puak laih ziau lehang na khat peuh peuh hong thuaknop pah lel hi.
Nang le nang kineusek kha ken. Pasian in hong thupisim ahih manin mi thupi na hi hi.
Nang mawhna le nang khialhna hanga thawmhau na hih leh na mawhnate pulaak in la, thuumpah in. Topa'n hong maisak ding hi (Zawhang masa 1:9).
Topa tungah na buaina, na lungkiatna, na guallelhna leh na thuakna khempeuh ko in. Aman i hihna hong thei-a, a bangci mi i hiam cih zong hong tel lua hi (Late 103:14). Midangte tungah na lungkim lohna gengen kenla a vekpi-in Topa ko zaw in. Na thugen hoihtak hong ngaihsak dinga midangte tungah na genkik nawnlo ding hi.
A kisiangsak zolo buaina pawlkhat tawh om theih nimnem lel ding zong kisin in. Zeisu in: Tu'n na theih loh uh hangin nungciang natel na ding uh hi acih pen i phawk gige ding kisam hi (Zawhang 13:7).
Nang le nang hehpihhuai kisa lua ke'n. Tua in leitang hong satna ding hi.
Gensiatna
Makai khat pen mipi mai-a pai ahih manin kimu lua mahmah hi. Hoihna phatnate kimu-a, hoihloh nate kitel hi. A diakdiakin nungzuite lak ah makai pa a enthei phalo om leh a khialhnate muthei zawkan lai hi. Davuih in: Bang mah lo hanga kei hong mudahte in ka samzang nangawn simkhin uh hi, ci hi (Late 69:4). Hong mudahte in hong tel mahmah uh hi. I hoihna sunsun hong nehpiiksan uha, i hoihloh nate hong ciapteh sak vetse uh hi. Tuate khawng mah thaltangin zang uha, hong kap uh hi.
Gensiatna in makai khat pen lungneusak baiha, meidawisak baih hi. A lungkiatsak baih ban-ah a lawpna khempeuh zong vengsak thei-a, a veina khempeuh zong beisak thei hi. Thuakhak ahih manin khitui nulsak thei lai hi.
Tuabang ahih hangin gensiatna pen makai khat in pelhthei tuan peuhmah lo-a, nisimin a thuakden kul hi. Banghang hiam cih leh makai khat a dingin kigensiatna lo tawh nitum ngeilo hi. Ahih hangin tua in makai pa kiniamkhiat zo maw kiniamkhiat zolo cih zong honglak hi.
Julius Caesar in Zawmah gam pen Roman Republic panin Roman Empier in hong laih ciangin amah a langpan pawlkhat hong om hi. Tua te’n a mindai ding deihuh ahih manin pasal le pasal mawh uh hi, cih nopna tawh: Caesar in Gaul khuate do gawp zo kha mahin teh, ahih hangin Nicomedes in amah zo gawp hi, ci-in daisak uh hi. Ahi zongin lungduaina tawh ahih loh lamuh a gen ciangin kitelsiamkik hi.
Mite in Pawlu a gensiat uh ciangin Pawlu na heh phangphang lo hi. A nasep zong na khawlsawm tuanlo-a, na khasia tuanlo hi. Aman bangci ziau hiam cih leh: Note'n thu nong khenna uh ahi zongin nong mawhpaih nate uh ka thupi ngaihsut kei hi… kei, thu hongkhen Pa pen Zeisu ahi hi, na ci hi (Kawlentu masa 4:3-4). A lungtang Pasian pia khin lua mahmah ahih manin midangte in bangzahta-in gensia mah tase leh puak hak salo hi (Kalawte 3:22). A nungta Pasian bek mitsuana Ama thugen bek ngai ahih manin mite in bangbang gen tase leh awlmawh zolo hi. Tua teng khempeuh sangin Pasian minthan na dinga nuntak ding bek tup le ngimin nei zaw hi.
Martin Luther pen upna maanlo nei hi, ci-in kigensia hi. Abraham Lincoln pen 1860 kiteelna ah kideih hetlo hi. D. L. Moody pen grammar mantaka pau theilo ahih manin kiko hi. Booker T. Washington in gamsung siatna leh hoihlohnate genkul kei, mite laitan sangpi kahsak lehang tuate hong bei lel ding hi, acih ciangin kiko ziahziah hi. Thomas Edison pen laitan sang kah zolo ahih manin kizahpih hi. Sumkoihna Bank-a pai mikhat hehlua mahmah ahih manin Alexander Graham Bell kiangah: Tua milim paaikhia in, ci hi. Tua milim acih pen telephone ahi hi. Telephone zuak a kipat ciltungin: Tua peuhmah kisam kei, ci-in a telephone kipaihsak hi. Kum 15 a phakma-a sangtawp ahi Henry Ford in mawtaw a bawlcilin back gear thuah mangngilh ahih manin kizahpih hi. Sam Walton in vanzuakna saipi pawlkhat a ding, a kisam sum neilo ahih manin kinuihsan hi. Norman Vincent Peale zong pastor tampi takin zahpih hi. Video khui, Cassette khui tawh ahi zongin Radio pan ahi zongin mitampi in Laisiangtho banga a nuntak, a ngaihsut theih nading ua thugen den khat ahi James Dobson zong a ngaihsutna toi lua hi, ci-in kiko hi. Charles Swindoll zong pastor khata dingin ciamnuih valzat lua, ci-in kimawhpaih hi. Gensiatna thuak lo makai hoih om ngeilo kha ding hi.
Samuel Brengle a kigensiat ciangin nialpah sawm hetlo hi. Ka lungsim takpi tawh lungdam hong ko ing. Gensiatna ngah ding mahin kilawm ing. Lawm aw, thungetna ah nong phawk diam, ciziau lel hi. Brengle khami phahet kei, ci-in midang khat in hong gensiat leuleu ciangin: Nong tuaci gensiat pen nuam mahmah ing. Kei le kei ka kisittel paha, thungetna kanei pah hi. Tua in Zeisu Khazih tawh kilawmtatna hong pia zawa, ka siangtho' zawk na dingin Ama tungah hong kingasak zaw hi, ci-in dawngkik hi. Gensiatna pen hong pai pelmawh ding cih theihsa ahih manin kilambehna, kipuahphatna hihsak ziau ding thupi hi.
Gensiatna thuakhakin a zaknop hetloh hangin ngaingai lehang hong kigensiatna teng pen nampi 4 bangin kikhen thei hi.
Hong deihsak luate: Makaite' ading a hoih zaw deihsak lua kisa a gensia kha phialmawkte ahi uh hi. Topa Zeisu in a thuakna ding teng leh a sih ding a genkholh ciangin Pitazuh in: Topa, tua bang mawkmawk hithei lo-e, ci sai keei hi (Matt 16:22). Pitazuh in bel Topa Zeisu ading, a hoihzaw thei kisa ban-ah, a sih ding deihlo ahih manin Zeisu geelna na lehdo hi. Makai khat ih geelna a kilehdo ciangin gensiatna leh sepkhiatna in nungzuih pah lian hi.
Hong langpangte: Mi pawlkhat leuleu in makai pa in nathak khat peuhpeuh a geel ciangin nialpah uh hi. Tua nathak kigeel pen hanga guallelhna piang ding cih sangin khantohna, gualzawhna piang leh hamphatna tampi kitaan khathei ding, panmun ahi zongin thupina kitaan khathei ding cih launa tawh pawlkhat in langpanin makaite gensia thei uh hi.
Hong laupihte: Hih te'n pen guallelh ding hong laupih mahmah uh hi. Na khat peuhpeuh a hoih lama mutheilo uh ahih manin, tua hi leh bangci ding, piangthei ngeikei ven teh aw: tua bangte hitengah kihih ngeikei, cih bangin kampau uh hi. A diakdiakin cileng hih bang mite pen upna tawh hilo-a, muhna tawh a kalsuante hizaw uh hi.
Hong nialngiatte: Makai pawlkhatte pen a nial ding om tawntung ahih manin hampha mahmah uh hi. Makai pa'n pillawh siamlawh zaw lai ding hi. Hihbang mite'n pen banghun banghunin koimun koimunah bangbang kigeel taleh nial den uh hi. Biakinn pua peuh, meeting neihna kiang peuhah na tu ding uh hi. Makai khat peuhpeuh ih khialhna zong thapai ding uh hi. Hih bang mite tawh na kituahkhak ciangin 1) ka khialhna a om takpi mah hiam, kibangci puahphat ding ka hiam, ci-in kisittel semsem in la, 2) amaute na gal hilo hi, cih zong na phawk ding thupi hi.
A tawpna-ah hihbang teng in hong langpanin hong gensiatsiat uh hangin a maute'n hong lauhuaisak, hong liamsak lo ding uh ahih manin lau bawl kihtaak bawl kha ke'n. Makai gualzo ding peuhmah in hih thu sin hamtang ding hi.
Nawlkhinna
Ama mite-a ding ngiata vantung pan hong kumsuk ahih hangin nialna a thuak veve Zeisu nung i zuihna ah siamin siam takei leng, pilin pil takei leng, hong kinial veve ding cih i phawk ding kisam hi. Makaite' Makai Pa nangawn kinial ahih leh makai dangte bel peng peuhmah lo ding hi.
Mipite in Zeisu a nial uh hangin Pasian in sang hi. Ompih denin gualzawhna ngahsak hi. Ama mite in a nial vial uh ciangin Gentile-te' lamah kihei hi. Tua hi-a, tuni dongin Zudah mite lakah Zeisu a sang tampi a om hangin a nial mitam zaw lai hi. Zeisu in sanna sangin nialna tamvei thuak zawa, pawlpihna sangin nawlkhinna tamvei thuak zaw hi.
USA gam pawlpi neu khatah pastor dingin Sam Hoyt kicial hi. Pawlpi mi 60 tang khawngbek a phak hangin Pasian deihna tawh kituaka gamtalo in na semlo uh hi. Tua banga om pong lel uh amuh ciangin pastor Sam Hoyt in Pasian deihna tawh kituaka nuntaak theih nading lamhilhin hanciampih mahmah hi. Ahih hangin mipite'n mang nuamlo uha, Sam Hoyt hawlkhia zawsop uh hi. Pastor Sam Hoyt in acih nading theilo-in tawmvei sung tavai mah tase leh Pasian in pawlpi dang khat a kem dingin thupha pia hi. Tua pawlpi a lut tungin mi 100 pha nailo hi. Ahih hangin tua zawh kum 4 sungin pawlpi mi 700 bang phato ziau hi.
A. B. Simpson in America gama om pawlpi lian mahmah khat a senior pastor a sepna pan a khawl ciangin mite' pampaihna leh nawlkhinna thuak hi. Khasum zong ngah nawnlo-in kizoppih zong nei nawnlo hi. Tua kawmkal ah a innkuanpihte a vaak nading zong tampi kisam ahih manin a lawm a gualte in: A. B. Simpson dongtuak taktak ding hi, ci uh hi. A kinawlkhin hangin phun hetlo-a, Pasian sapna thei ahih manin lungdamna tawh ma hong nawt veve hi. A sih ciangin missionary training sang 5, gam 16 ah sangmang nasem za tampi ahi zongin America leh Canada ah pawlpi tampi phuankhin hi.
Makai khat ihih nak leh mite' nialna leh nawlkhinna thuak ding cihpen phawk gige ding kisam hi. Ahih hangin Pasian deihna tawh kituak a nuntaak gamtat nopna hanga nawlkhinna a thuak makaite Ama'n huai hi. A tangzai zaw in zang thei hi. Mite'n a nial hangin Pasian in sang hi. Mite'n a nawlkhin hang Pasian in a laizang tun kik veve-a, mite'n a netniam hangin Pasian in lamsaang veve hi.
Midangte zong Sukha
Makai khat a kipumpiak ciangin, a thawmhau ciangin, a kigensiat ciangin leh a kinawlkhin ciangin amah bek in thuaklo-a, a innkuanpihte tawh ahi zongin amah tawh a kipaaikaan kha khat peuh in zong thuaklawh hi. A nasepna hangin a innkuanpihte' ading hun pia zolo tuam ahih manin supna baina zong tampi thuak uha, giautau lawh thei uh hi. A nuntakna nangawn piakhia ahih manin vai khempeuh nusiat thei hi. Gensiatna leh mindaina zong thuakpih uh ahih manin maizumpih thei uh hi. A maban uh zong kikhak thei-a, amau a hopih ngeite bek nangawn zong ki-el mikmek thei lai hi. Nawlkhinna a thuak ciangin a gei ah ompih uh ahih manin thawmhau pah uh hi.
Tua ahih manin makai khat in makaih thaman amah bek in piakha lo-a, midangte'n zong a piak khakpih lam uh a phawk gige ding ahi zongin, midangte' thuakpihna khempeuh zong Makai Pa in ciaptehsak hi cih zong a phawk theih na dingun gensiam ding thupi hi. Leitung ah Zeisu a ding makaih thaman a piakpih kha mi khempeuh in Zeisu kiangpan makaih thaman ngah ding uh hi. Amah in i mawhnate hong mangngilh saka, na hoih i sep sunsun hong ciaptehsak hi. Ama min a ding i thuaknate a mawkna hong suaksak ngeilo ding hi.
Endnotes
1) David Nasmith March 21, 1797 pen Glasgrow, Scotland ah suaka, January 1, 1826 in a suahna khua mah ah City Mission kipan hi. Pilna neilo, a dam hetlo leh laibu zuak khat hilel napi a hun ngah kalkalin hampheeng buka ateng mite' kiang leh guta buluh leh mi ginalote kiangah vapai-in Pasian thu vagenpih zel hi. Genthei mahmah, haksa sa mahmah taleh khawl peuhmah lo-in City Mission hong kipankhia-a, a ma sih zawh kumtam simsim khit ciangin City Mission hong kilimsep sanmawk hi.
2) Mahatma Gandhi pen October 2, 1869 in suaka, kum 13 a phak ciangin nu le pa‘ deihsakna tawh zi nei hi. Tapa li nei-a, kum 18 a phak ciangin London ah sangkah hi. Sang a man khit ciangin India ciahkika, tua teh South Africa ah kum 20 sung sitni sem hi. 1914 kumin India ciahkika, tua zawh kum 6 khit ciangin India makaipi khat hong suak hi. Khami nuam lua ahih manin sa peuhmah ne lo-a, mehteh mehgah bek ne hi. Antang pahpahin itna thupi sak hi. Zum le hiam tawi lo, gamhtat lo-a suahtakna ngah ding cih a hanciamna tawh kizui in 1947 kumin India gam suahtaakna ngahpih hi. January 30, 1948 in nitak lam a siauh laitak kisuamlum hi.
3) Jim Elliot pen October 8, 1927 in suaka, kum 6 a phak ciangin piangthak hi. Wheaton College pan 1949 kumin sang mana South America-a Auca-te' kiangah Pasian nasep ding khensat pah hi. 1952 in a lawmpa Pete Fleming tawh Ecuador ah pai uha, a omsa pawlkhat tawh nasem khawm hi. October 1953 in Elisabeth tenpih hi. January 8, 1956 kumin Auca-te'n singteipi tawh Jim Elliot leh a lawmte 4 suamlum uha, a sa uh satnenin Curaray gun sungah paai uh hi.
4) Josh McDowell pen Union City, Michigan ah August 17th, 1939 in suaka,1957 kumin tan 10 ong hi. Tua zawh kha 4 khit ciangin anu in sihsana,1958 kumin Zeisu Honpa le Topa-in saang hi. Wheaton College pan 1961 kumin buaih ngaha Talbot Theological Seminary ah sang zo hi. 1964 kum ciangin Campus Crusade for Christ ah staff in panga Canadian Director sem hi. 1971 kumin Dorothy Ann Youd tenpiha, ta 4 nei uh hi. Tuni ciangciang High School le College sang naupang a tampen mai-a Pasian thugen pa hi, cileng kikhial lo ding hi. Gam 84 sunga University leh College Campus 700 valte ah Pasian thugen a, sangnaupang 7,000,000 valte tung bangah zong thugenna nei khin hi. Upna Dal (Apologist) minthang mahmah khat zong ahi hi.
5) Amy Carmichael pen December 16, 1867 in Millisle, North Ireland ah suak hi. Kum 18 a phak ciangin a pa in sihsana unau 7 lak ah a-upen a hihna tawh kizui-in vaihawm ding tamin a van hong gik mahmah hi. Tua kawmkal ah 1892, kum 24 a phak ciangin sangmang nasep hong kipana, Japan ah sem hi. Kha 15 a cin khit ciangin Pasian deihna om kei ci-in hong ciahkik hi. A sawtlo-in India hong paikika, kum 55 val sung omsuak hi. Dohnavur Fellowship phuankhia-in mizawng mi gentheite leh numei kizuak tampitak kem hi. India-a Pasian nasem ahih manin india mel pua nuamin khat veivei Coffee tawh a pumpi nim hi. Laibu 35 bang gelhin hoih thei mahmah hi. Dohnavur ah January 18, 1951 in si hi.
6) Florence Nightingale pen May 12, 1820 in Italy mihau mahmah innsungah suakin khangkhia hi. Kum 17 a phak ciangin Pasian sapna ngaha, a nu a pa leh a neihsa a lamsa khempeuh nusia in England galkap liamte don hi. A nu in a nasep thupi sa lo ahih manin nurse nasep sem dingin a tanu phal peuhmah lo hi. Ahi zongin, Nightingale in sem teitei ahih manin tuhuna i nurse cihcih pen ama hanga hong piangkhia ahi hi. Kumpi tuamtuamte in pahtawina minpha leh letsong tuamtuamte a piak zel uh hangin a tamzaw nial hi. August 13, 1910 in London ah sia, Westminster Abbey hana a nu le a pa kiangah kivui hi.
7) Booker T. Washington pen April 5, 1856 in Virginia ah suaka (a nu mivom, a pa mi kang), a nu tawh khangkhawm zaw hi. Southern Plantation a mivom sila innkuansung pana khangkhia ahih hangin migina mi minthang khat hong suak hi. Kum 8 a phak kum, 1865 in mivomte suahtakna a kipiakna lak ah kihel kha hi. Ama hun lai-in mi kizahtak pen khat hi-a mi tampen tunga laihilh minthang pen khat ahi hi. A diakdiakin mivomte mahmah bulphuhin laihilh thupi sak mahmah hi. Mailam hun pen mipil pente leh mi navak pente tung sangin gualzawh nading khensatna a neite' tungah kinga zaw hi, ci hi. November 14, 1915 in si hi.
8) Alexander Graham Bell pen March 3, 1847 in Edinburg ah suaka, 1870 in Canada ah lal hi. 1871 ciangin USA ah lal leuleu-a, kum 29 a phak kum, March 10, 1876 ni-in khau tawh sik pawlkhat zoma, a bawlbawl pen hong pauthei ta hi. Tua pen telephone kici hi. A nu le a zi bengngong in kiho theilo uh ahih manin bangci leng kiho thei ding cih a ngaih sutsut na lamin telephone hong bawl thei ahi hi. 1882 in USA mi hihna ngaha, August 2, 1922 in si hi. Kum 75 nungta-in na hoih tampi bawlmana, bengngongte laihilh zong nuamsa mahmah hi. A tuacih nalam in Helen Keller bang tawh kilawmta piannong uh hi.
9) Henry Ford pen July 30, 1863 in lokho innkuan khat sung pan suak hi. A nu le a pa ahi William le Mary pen Ireland pana America gam Michigan-a lal uh hi-a lettama nasep ahi zongin meileng lampi bawlna ah ahi zongin kihel in nasep hanciam mahmah uh hi. Henry kum 12 a phak ciangin a-it mahmah a nu in sihsan hi. Kum 15 a phak ciangin nai bawl khawng kiva mahmah ta hi. Kum 40 a phak kum, 1903 in Ford Motor Company phuana, America mipite in man tawmno taka mawtaw a neihkim ding uh tup in nei hi. 1908 kumin Model T (Ford) hong thohkhia-a, kideih mahmah ahih manin World War I a bei kuanlam ciangin leitunga mawtaw khempeuh ih a lang bang pen Model T vive ahi hi. A nuntak sungin pahtawina thupi 161 ngaha, April 7, 1947 in si hi.
10) James Dobson pen April 21, 1936 in suaka, 1977 kumin mun 7000 pana kampau 12 val tawh a kigenkhia sawn Focus on the Family acih Radio nasep kipan hi. Hih Radio pen nisimin mi 220 million in gam 167 panin ngaiden uh hi. Evangelical pawlpi mi lakah a thupi pen khata kituat hi-a, Laibu kikhawngpen bu 12 bang gelhkhia khin hi. America-te' naupang pattahna ah naupangte sat loh ding cih thukhun pen Laisiangtho tawh kituak lo ahih lam genkhia veuveu hi.
11) Samuel Bregel pen 1860 kumin Indiana ah suaka, Methodist pawlpi lian pawlkhat ah Pastor sem hi. Laigelh zong siama, Salvation Army-te' makai hoih pen khat leh thugen siam pen khat ahi hi. 1936 kum in si hi.
12) A B Simpson pen December 15, 1843 in Prince Edward Island, Canada ah suak hi. Kum 21 a phak ciangin tua hunlai-a pawlpi minthang pen khat ahi Knox Church, Hamilton, Ontario ah pastor sem hi. 1873 kum, kum 30 a phak kumin Kentucky a om, Presbyterian pawlpi lian pen dinga kituah pawlpi ah pastor sema, thugen siamin minthang hi. A zi Margaret tawh ta 7 nei uh hi. 1887 kum in Christian Alliance phuana, a sawtlo in Evangelical Missionary Alliance hong phuan leuleu hi. 1897 kum ciangin a phuatsa Alliance tegel gawmin Christian and Missionary Alliance ci-in minpia hi. Gamdang ah Pasian nasem dingin a pai ngei loh hangin ama gamah Pasian in zang mahmaha ama hangin gamdang ah missionary tampi pai hi. October 29, 1919 in si hi.
Source:
Makaih Pilna – Laibu
Laibu Saal / Zomi eLibrary

