MAKAI LEH MAKAI THAK PATTAHNA
Agelh ~ Lian Muan Kim
Pawlpi pawlkhat le kipawlna pawlkhatte ah makaite in makai thak ding kuamah pantah nuamlo ban-ah panmun zong hawm nuamlo uh ahih manin amau nung thuap ding omlo-a, kiamsukna lam manawh uh hi. Muntam simsim ah hih buaina hangin pawlpi bei kikin kipawlna zong bei kik hi. Khangthak tampite makaih dan kisinsak lo, ki makai sak lo ahih manin mipite a dingin zong supna tampi piang hi.
Tua ban-ah, teekkeei guaikeei taleh panmun len tentana a sih dongmah a khahlo makai pawlkhat zong omthei hi. Sem zo nawn takei le uh panmun lah kuamah a awn nuamlo, makai thak ding lah kuamah a pantah nuamlo makai zong omthei hi. Sem zo nawnlo pi-a panmun khah noplohna in Pasian nasep theihna khaambawlna ahi hi. Hih pen thuneih nopna hang leh angsung khualna hang hi phadiak hi. Elizah natua ci hileh Pasian mite thuhilh ding Elisha omlo kha thei ding hi. Elisha natua ci hileh ama nungthuap kamsangte na omlo kha ding uh hi. Pawlu natua ci hileh Ephesa khua piangthak pawlpite in Timothy neilo kha ding uh hi. Zawhang na tua ci hileh tua hunlai-a leitunga khuapi lianpen thumna ahi Antioch pawlpi-a bishop Ignatius kizakha lo ding hi. Ignatius natua ci hileh piangthak tampitakte a thahatsak, a hanthawn, upna a picing sak ahi Polycarp kizakha lo ding hi. Polycarp natua ci hileh upna maanlo tuamtuamte tawh pawlpi a buailoh na dinga, thuhilh sia ahi Iranaeus kizakha lo ding hi. A laih ding omlo makai pa pen makai gualzo hilo hi.
Hih banga makai thak ding pattahna a zangthei kumpi 5-te thu kikup huai hi. Hih kumpi 5-te pen A.D 96 pan 180 sunga Zawma gam ukte ahi uh hi. Hih hunsung pen Zawma gam kilemna a om hun, ci-in kiciamteh hi. Tua ban-ah hi hun pen Pitazuh le Pawlu a that kumpi Nero (A.D 54-68) leh Zawhang Patmos tuikulha a koih kumpi Domitian (A.D 81-96) ukna hun a bei cianga kipan ahi hi.
Kumpi hoih khatna pa pen Zawma gam a nuamsak Nerva (A.D 96-98) ahi hi. Tapa neilo ahih manin Trajan (A.D 98-117) pantah hi. Hih kumpi hoih nihna pa ahi Trajan in Zawma gamkeekin sum zon paai zonzia zong siam mahmah hi. Hih pa’n zong tapa neilo ahih manin kumpi hoih thumna ahi Hadrian (A.D 117-138) pantah leuleu hi. Hih pa pen gamsung ukzia a siam ban-ah Zawma khua muntam simsim puahpha hi. Ta neilo leuleu ahih manin kumpi hoih lina pa ahi hehpihna a nei phadiak Antoninus Pius (A.D 138-161) pantah hi. Hih pa'n zong ta neilo leuleu ahih manin makai minthang ahi kumpi ngana Marcus (A.D 161-180) pantah leuleu hi. Ahih hangin hih Marcus in tapa hong neikha citciat hi. A tapa a-it mahmah hangin hoihtak pantah lo ahih manin a tapa Commodus huna kipan Zawma gam ginat loh hong kipankik hi. Makai thak dinga kipantah mi ngate' hangin kum 80 val sung bang daihna oma, ahi zongin a kipantah mello makai thakkhat hangin a nop hetlo khangthak khat kipan hi. Tua-a kipan Zawma gam sungah daihna nopna om nawn meello hi.
Sunday School sia ahi Edward Kimball in Boston khua ah nitak tuunglam khatin a pai leh kum 19 a pha pan khangno khedap zuak, laithei mello-a, ahi thilthel khat mu hi. Tua pa tungah laukawm lingkawm sa-in Zeisu leh hong itna thu vagen hi. Moody zong hong piangthak ahih manin Sunday school kah pah hi. Edward Kimball in D. L. Moody pen Pasian thu tawh nakpi takin nataatin na pantah hi.
Dawson Trotman in 1933 kuma kipan a Laisiangtho lotngah dan leh a ciapteh dan ahi zongin Laisiangtho simzia ding Les Spencer hilh hi. Tua khitciangin Spencer in zong midangte tua bang mahin hilhsawn hi. Tua bangin makai ding tampitak pantah ahih manin 1953 kum ciangin naseppih mi 3,600 nei hi. Tuate pen minam 60 val bang kikaikhawm hi-a gam 101 ah nasia takin na sem uh hi. Hih Trotman tung pan Billy Graham in zong makai thak ding pattah zia sin hi. Tua ban-ah, 1951 kuma Campus Crusade for Christ a phuan Bill Bright in zong Dawson Trotman tung pan sinsawn hi. Khangcing nai meello kum 50 pha pana a sih hangin makai thak Spencer ahi zongin midang tampi pantah man ahih manin a nasepna kizom paisuak hi.
Khat vei, Billy Graham in mi 700 a kikhopna khat ah thugenin ki-apna sam hi. Tua ki-apna ah Leighton Ford a kici pa bek hong ki-apa, midang kua mah pailo hi. Leighton zong amah kia ki-ap ahih manin lungkia pian hi. Tua leh Billy in Leighton kawi phei-in: Leighton aw, Khazih kiangah mi tampi na tutnop lam thei ing. Na kiniamkhiat a leh Pasian in hong zang ding hi, cih ka um hi. Thu hong ngetsak ning, ci-in thungetsak takpi-a, pan tah hi. Hih a pattah Leighton in Billy na sepna hong huh thei paha, kum 30 sung a huh khit ciangin Leighton Ford Ministry khat phuanin khangno tampitak Pasian nasem dingin pantah hi.
Makai picing leh makai pil khat na hihna tawh midangte na muh ciangin na muan zong om khollo kha mah ding hi. Na nungzuite nang banga pil ding sa ke'n. Nang hai banga hai ding zong sa tuan ke’n. Nang pil bangin a pil kei ua leh tua a pillo, a siamlote mah a pantah dinga Pasian hongteel masak na hi hi. A mawlte seeka, na tathiam ding hi. Tua ban-ah, makai khata na om nak leh na khekhap hong zuithei ding mi na pattah pah ding kisam hi. Ziakai kha ke'n. Nang innkuan sung pan pattah theih ding a om leh lungdam huai hi. Midangte mangngilh tuan ke'n. Nang innkuan sung pan a omkei leh haza hetlo-a midangte na pattah ding kisam hi.
Banghang hiam cih leh a kipantah lo makai in sepsa khempeuh seploh suaksak thei-a, siahuai zaw lai thei hi. A hoih khempeuh a sia tawh laih thei hi. A tuacih kei phial le zong haksatna khat peuhpeuh a thuak ciang leh a tuahkhak ciang bekin sinpan ahih manin ziakai hi. Makai hoih suahtheihna dingin hun sawtpi laakkul hi. A kipantah makai ahih leh a theihkhitte tuakkha-a, kisamlo pi-in pumthuak lo hi. Makai hoih a suahkhit ciangin zong sawtveipi kizang thei lai hi.
Makai pawlkhat in makai thak ding a pattah lohna uh a hang lian pen in launa ahi hi.
1) Panmun khahsuah khak ding launa: Hih pa/nu pantah leng ka tutna hongsuan in teh. Ka gawl hong botsat in teh. Khangto in cin, mipite’n kei sang paakta zaw un teh. Ka panmun hong suannuam ding ahih manin pantah kei ning, cih lungsim om thei gige hi. Hih launa a nei makai pen makai hoih hilo hi. Hibang luana hanga makai thak ding pattah lohna pen lauhuai zaw tham hi.
Makai hoihte in makai thak ding pantah uha, mipite tawh hoihtak kizomsakin mipite theih dingin pahtawi zaw uh hi. A kipantah thak makaite in na lian zaw leh na thupi zaw hong semkhia ding uh hi. A kisem zo nailo nate hong semkhia-in makai masate thanemnate zong hong dim ding uha, Pasian minthangin A gam zai semsem ding hi, cih upna nei uh hi.
2) Sepzia bawlziate a kikhelkhak ding launa: Na khat peuhpeuh pen a hunzui in kikhela, zong a kikhel ding mah ahi hi. Pasian kammal a kikhel loh hangin A nasep zia kikhela, A mite zong kikhelin a muhzia uh leh a ngaihsut zia uh zong kikhel hi. Ahih hangin makai pawlkhat in tuate zuithei lo uha, a hunhunin nate a kikhel bangin nasep zia, biakpiak zia, thugen lasak zia zong hong kikhel ding lau mahmah uh hi. Makai thak pantah uh hen la, tuate makaisak le uh kikhelna tuamtuam piang thei ding ahih manin tuate launa tawh makai thak a pantah nuamlo zong om thei hi. Hun in thugen ahih lam phawk gige ding thupi hi.
3) Mi thusimloh khak ding launa: Makai pawlkhatte leuleu lah amau le amau kineu-et luakha thei uh hi. Mi khat peuh a pattah ding uh ciangin kisuangin maizum thei pong mawk uh hi. Amau le amau kimuang lo uh ahih manin midang khat pattah ding cih peuh mah zong ngaihsun ngam ngiatlo uh hi.
Pasian hong teel ihih khit nung sangin Amah muanna tawh bangmah dang lau ding omlo-a, Ama minthan na ding ahih nak leh kimuang taka na sep ding; a pattah huaite zong pattah ding ahi hi. Kimuanlohna in Pasian muan ngamlohna hi zaw a, Amah neusekna zong ahi hi. Tua hi-in, Amah muanna tawh kipan ngam peuh le hang i pattah dingte in zong hong zui ngam ding uh hi.
Endnotes
1) Ignatius (A.D 35-107) Antioch khua pawlpi bishop thumna hi-a, (A khatna Peter, a nihna Evodius) Nungzui pi Zawhang nungzui ahi hi. Zawhang hun lai-a tangthu kigen ngei khat ah: Ignatius pen Zeisu anga a tu naupangte lakah kihel hi, ci hi. Ama bishop sep sungin Antioch khua mi 500,000 bang om dingin ki-uma, mi 100,000 tangbang pawlpi mi hi dingin ki-um hi. Zawma khua pawlpi mite a laikhakna ah upna maanlo Gnostic le Docetic upnate na langpan hi. A upna hangin Zawma gama sapi gilote neklup dingin kipuak a, kumpite leh mi tampi in pawi-et bang in en uh hi.
2) Polycarp (A.D 70-155) pen Zawhang nungzui zong hi-in Smyrna, Asia Minor ah bishop sem hi. Lungdamna thugen a zop lai leh mei tawh kihallum ding, Zeisu a nial leh suahtaakna kipia ding a kicih ciangin: Naikhat sung khawng bek a kuang ding meitawh nong lausak uh sangin na khan tawntung ua na thuak ding uh Hell ngaihsun un, ci hi. Tua khit ciangin: Kum 86 sung kei tunga hong citak ka Topa kanialthei kei ding hi, ci lai hi. 155 kumin meitawh kihal tum hi.
3) Iranaeus (A.D 130-200) in Lyon, France ah bishop sem hi. A diakdiakin Gnosticism-te upna ahi Na (a kilawngthei na) pen sia-a, kha pen hoih hi cih pen niala, Laisiangtho tawh kituakin hilhcianna nei hi. Thumgawm Pasian hihna ahi zongin Zeisu Khazih mi-a hong pian nate' zong limgen mahmah hi.
4) Dawson Trotman pen March25, 1906 in suaka, a sangkah lai-in minthang mahmah hi. Thugen a siam banah sangnau pang makai le basketball team captain zong semlai hi. Ahih hangin college a tun ciangin zu ne thaikapin kisia mahmah hi. Nitak khat palik khat in: Ka ta aw, hibang nuntakna nadeih mah maw, acih leh Sia aw, mudah peuhmah ing, ci-in dawngkik hi. Tua zawh ni nih khit ciangin biakinn hongtunga, Laisiangtho lotngah khawng hong hanciam hi. A lotngah Laisiangtho mun khat in a lungsim khelin piangthak hi. 1934 kumin Mission nasep pi khat ahi Navigator Movement kipan hi. June 18, 1956 ni-in khangno tuikia khat a hutkhiat sawm leh tui tuakkhial in si-a, Billy Graham in sihvuina ah thugenna nei hi.
5) Bill Bright pen October 19, 1921 in Coweta, Oklahoma ah suaka, tua panin khangkhia hi. Pasian thu-um nu hoih a neih hangin Pasian theilo pa khat nei kha hi. Tawlkhat sung sumbawl paaibawlna thupi sak in Pasian om kei, ci ngei hi. Ahih hangin Khasiangtho' nasepna tungtawnin kilam-en lopi-in hong piangthak hi. Laisiangtho sinna kum thum sung a neih khit, 1951 kumin Campus Crusade for Christ International (CCC) hong phuan hi. Ama sihma in CCC in hunbit Pasian nasem 26,000 nei a, kipumpiaka Pasian nasem 225,000 bang nei hi. Laibu minthang pawlkhat zong gelha, July 19, 2003 in Orlando, Florida ah si hi.
6) Leighton Ford pen Billy Graham zom ah thugen pi khat hi-a, 1955 panin 1985 ciang dong Billy Graham Evangelistic Association ah vakkawn sia a sep khit ciangin Vice President zong sem hi. Gam 37 ah Pasian thugenin vak kawikawia, mi tulza tampi tungah thugenna nei khin hi. TV leh Radio panin zong thugena, thugen siam pen khat in zong kiciamteh hi. Biakna lam pan hita leh kumpi lam panin pahtawina tuamtuam zong ngaha laibu zong bu tam simsim gelh hi.
Source:
Makaih Pilna – Laibu
Laibu Saal / Zomi eLibrary

