MAKAI LEH HUNZATNA. Agelh ~ Lian Muan Kim

Date:

MAKAI LEH HUNZATNA

 

Agelh ~ Lian Muan Kim

 

Mihing le papo, mihing nuntakna tomlua ahih manin Laisiangtho in zing​​ daitui, tuikhu, zingsanga a palh, nitak cianga a vul paak, a kikhin dandan sun niliim tawh hong genteh hi. Tua ban-ah, leitung ah khualzin mi, lengla, gamvak mi, gamdang mi leh pemta cih bangin zong hong genteh hi. Banghang hiam cih leh i inn taktak pen leitung hilo-a hih leitung ah tawmvei sung bek a hawhpakte ihih man ahi hi. Tua hi-a i hun tomno pen man nei taka i zat theih ding thupi hi.​​ 

 

 

Hun icih pen Pasian hong letsong ahi hi. Nikhat in mikim in nai 24, minute 1440, second 86400 tek kingah a, a tamngah phadiak, a tawm ngah zawdeuh cih bang omlo hi. Minute khat zong kithalawh theilo-a, kizuak theilo hi. Kileitawi theilo-a, kilei theilo hi. Kizang ziahziah thei-a, kikhol theilo hi. Kipiakhia thei-a, kikawm theilo hi. Kiphawkkik thei-a, kilakik theilo hi. Kimawkzat gawpmang thei-a, kimawk​​ bawlkik theilo hi. Mizawng mahmah khat in zong mihau pen khat ahi Bill Gates sangin tawm ngah zaw​​ tuanlo-a zong tam ngah zaw tuanlo hi. Pasian hong letsongte lak pan Topa Zeisu zom ah a manpha pen ahi hi. Manpha mahmah ahih manin i zat theih leh kimet mahmah a, i zat theihkei ngel le lah kisum mahmah hi. Hun in kua mah ngak lo-a, kua mah in a paina thei lo hi. A beisa setkan khat nangawn kilakik theilo-a, hong tungding setkan khat zong ei-a hilo hi. Ei-a pen tuhun ahi hi. Hih tuhun pen tom lua mahmah a, i sepding tamin lian ahih manin i tuhun pen hoihtak a, i zatsiam ding thupi mahmah hi.​​ 

 

 

Khat veivei hun i zatsiam khol loh ciang leh i thadah pian ciangin beihak mahmah le kilawm a, khat veivei lah tai kidem bangin tai zauzau in manlang mahmah hi. Lungdam bawl a ngak lah mahmah naupangte a dingin kumkhat pen kumza tawh kibanga, sum le pai zonga a buai mahmah khat a dingin bel kum 5 pen nikhat tawh zong kibang thei phial hi. A huam in en le hang kum tam tektek hun tom tektek a, sepnop bang tam tektek thei hi. Hun manlang lua ahih manin a beisa hunte i ngaihsut ciangin pammaih kisa thei-a, hongtung ding hunte i ngaihsut ciang i lungkham thei hi. Thukim in thukim ta kei leng nisuah simin sih hun ding hong nai semsem a, nitum simin kiteek semsem hi.​​ 

 

 

Mawsi in: Ka nite uh kasim theih nading un honghilh in, tua hi leh lungsim pilvangna ka nei thei ding uh hi, ci-in thu na ngen ngei hi. Suahni suahkhate leh sihni ding hong theisak in aci hilo-a leitung ah hun a tom lam hong theisak in, aci hi zaw hi. Migina maw gina lo i theihnop leh hun bangci zat cih tawh kisit thei hi. Makai hoih maw hoihlo cih i theihnop leh hun a zatdan en lehang kithei pah lel hi. Mi khangto ding le a khangto lo dingte zong hun zatdan pan ki-en thei hi.​​ 

 

 

Hun Zatzia ding​​ 

 

 

Hun in gutate a kidelh bangin hongdelh sam lo-a, thongkia bangin lah hong khumcip sam lo hi. Ahih hangin tawmvei sungbek i ngah i hun aambawl a, i zatsiam ding thupi hi. Khatvei Michelangelo in a nasep a zawh ding hun gelkhol in a sep tantan leh mikhat in: Tuaci hanciam lua ke'n, na nuntakna hong nawngkai sak zo ding hi, acih leh, Tua ahih leh hih nuntakna bang ding a hiam, ci-in dawng ziau hi. Nuntakna' manphatna pen bang tanvei nungta cih sangin bangci nuntaak a, bang teng semman cih tungah kinga zaw hi. Kum 100 phial nungta napi a sep mel a kithei khollo om a, kum 30 khawng bek nungta napi na tampitak a sem man zong om hi. Nang na hun bangci zat…​​ 

 

 

Makai hoih Mawsi in hun manphatna thei ahih manin kum bangzah nungta ding cih sangin ni bangzah nungta ding cih a simtheih nading honghilh in ci-in thungen zaw hi​​ (Late 90:12). Hih mun ah honghilh in acih ih deihna taktak in hong theisak pelmawh in cihna ahi hi.​​ 

 

I hun tom lam theithei lehang hunzat kisiam dinga​​ 

hun le nite kimawk bei saksak lo ding hi. Laisiangtho in​​ 

Na hun a hoih theipen dingin zang in. Hun hoihte lei in.​​ 

Hun zatsiam in, ci hi (Eph 5:16).

 

Huntom lua mahmah ahih manin bangsem masa ding, bangsem nunung ding cih makai khat in a teelsiam ding kisam hi. A thupi zaw leh a thupi lo zawdeuhte khinkhai-a, hun hoihte khahsuah het loh ding zong kisam hi. Nikhat sung sepding bawlding khempeuh gelkholh sa-in neih hamtang ding leh nitak ciangin gelkholhna banga nasep zo maw zolo cih kisitkik ding zong thupi mahmah hi. Gelkholhna a om loh ciangin a thupi​​ khollo teng peuh kimasak thei-a, a thupi pen teng seploh peuh in kinusia thei hi. I sepnop leh sephuai takpi zong tampi om ding hi. Ahi zongin seploh phamawhte, a thupite i masak hamtang ding kisam hi. Kinhuai-a a thupi om in, kinhuai khollo-a a thupi zong om hi. Kinhuai-a thupi lo zong om in kinhuai lo​​ a a thupi lo zong om hi. Tua ahih manin hite enkak thei-a i hun i zatsiam ding thupi mahmah hi. I-ut leh i-uuk teng peuh sem masa lo-a, i sepding teng a thupi pen pan pankhia-a,​​ a banban in i sep ding thupi mahmah hi.​​ 

 

 

Tuni Tuhun​​ 

 

Leitung mi a tamzaw in sep nunung ding sep masak in koih hi, ci-in US president Lyndon B. Johnson in gen ngei-a, maan kasa mahmah hi. Kua mah in bang hangin kituaci hiam cihzong dong ngei selo-in, zong dotsawm selo hi. A beisa hun peuh kigengen a, kithupi sak thei hi. Bang piang ding bangci ding cih a kitheilo mailam hun ding peuh gelgel tuattuat in tuhun pen kiphawkkha lo thei-a, kithupi simlo thei hi. Hi bang ngaihsutna pan kipuahphat ding thupi sa ing. Zeisu in zanni, tuni, zingciang kibang den hi, acih in tuni tuhun a thupina hong phawksak lai hi​​ (Heb 13:8). A taktak in ci leng tuni tuhun pen a thupi pen ahi hi. A beisa minute khat pen gamla lua-a, a beisa kum 1000 bang mah in kilakik theilo hi. Hong tung ding minute khat zong ei-a hilo hi. Tuni tuhun ei​​ a hi-a, ei-a dingin thupi pen hi.​​ 

 

 

Tua hi napi mi tampi takte in tuhun pen hoihtak a zat ding sangin hong tung ding hun mitsuan in gelgel uh a, mapang hetlo-in tuateng peuh tawh hun beibei thei hi. Pawlkhatte leuleu zingciang thaiciang bangci ding cih teng ngaih sunsun in tuateng tawh lungkia in lau thei uh hi. Mi hingte' launa 95% pen hong tung ngeilo hi, ci-in nate thu a theite'n gen ngei uh hi. Tua hi-a, a beisa hunte ngaihsutna ahi zongin hong tung ding hunte ngaihsutna tawh hunbei saklo-a, tuni tuhun in bangsem bangbawl cih tawh i hunte i beisak ding thupi zaw hi.​​ 

 

 

A tawpna ah i tuhun hoih taka i zat theih na dingin a beisa, tuhun leh hongtung ding hunte i khen theih masak ding thupi hi. Tua panin Pasian in a beisa hunte pan bang honghilh a, hongtung ding hunte ah bangci bangin lametna hong neisak cih i telsiam ding thupi hi. Tua hi leh i tuni tuhun pen mannei tak in kizang thei pah ding hi. Card design tuamtuam a bawl Flavia in: Tuni-in nahoih na lamdang khat sem in; tuni hong tungkik​​ ngei nawn lo ding hi, ci ngei hi.​​ 

 

Kabia​​ (poem)​​ ki-at khat hoih sa ka hih manin hong hel nuam ing:​​ 

 

 

Hun Lawmbawl Zia ding​​ 

 

Bangci bangin hun pen i lawm hisak thei ding i hiam cih i kikup ding thupi sa ing. Hun pen i lawm hi limlim peuh leh zatdan kisiam pah dinga kimawk​​ beisak khollo ding hi. Hun pen i lawm i hihsak theih na dingin hih a nuai-a thu 5 te kikum ni:​​ 

 

 

Tuni pen ei-a hi – nungta ni.

Itna thahat hi – piakhia ni.

La in hong hanthawn thei hi- sa ni.

Daihna kilunggulh hi – tungsak ni.

A beisa hun beikhin hi – ngaih sunsun kei ni.

Nasep ding om hi – sempah ni.

Leitung khialkhin hi – maan​​ sakkik ni.

A hoihlo nate hong pai hi – do pah ni.

Lampi phok lua hi – ngil sak ni.

Mailam hun sau lua hi – lau kei ni.

Upna ihmu kha thei hi – phong ni.

Tuni pen hong kipia khong hi – sang pah ni.

 

 

1)​​ A beisate a beisa hisak in.​​ Tui buasa kiluak​​ kik thei nawnlo, icih mah bang in hun kila​​ kik theilo takpi hi. Tua ahih manin a beisate a beisa hihsak ding thupi hi. Na khialhnate hangin kapkap ken la, na khialh nawn loh nading hanciam in. A beisa hun kibawl​​ kik thei nawnlo ahih manin ngaihsut kikkik ding zong hi khol lo hi. Pasian thuphate simkik na ding longal a beisa thute ngaihsut kikkik huai khol lo hi. Na seploh khat hanga phunphun ding leh na sep sa khat hangin zong kisik​​ kikkik ding hilo hi. Na khat peuhpeuh nasep laitak in a hoih theipen dingin sem in la, a om lai teng Topa ap in. Aman a hoihpen in hong geelsak lam zong phawk gige in.​​ 

 

 

2)​​ Na hun Uk in.​​ Sepding bawlding khempeuh gelsa-a, koih pen hoih mahmah hi. Ahih hangin hun mawkzat loh theihna peuh cihna tawh hungelna koih ding hilo hi. Pawlkhatte in hungelna banga kalsuan ding thupisak lua liang uh ahih manin tua in amau ukcip hi. Hun i lawmbawlna ah amah ki-ukcip​​ sak lo-a, en amah i uk zawk ding thupi hi.​​ 

 

 

3)​​ Nial ding sin in.​​ Khat veivei ngaihsutna maan tawh thu ahi theilo​​ te nial ding kisin in. Banghang hiam cih leh mi hong sepsak nop khempeuh leh nang sepnop khempeuh na semkhin zo ngeikei ding hi. Na sepzawh ding pawlkhat bek sang a, na sepzawh loh ding peuhmah na nial ding kisam hi. Tua hi leh na sep ding taktak teng, na sep loh a phamawh teng hoihtak in na semthei zaw ding hi. Mi pawl​​ khatte in sepnop haulua uh ahih manin seploh haulua thei uh hi. Hun theihsiam loh na hangin sep zawhloh ding pi peuh sep teitei na in Pasian nasepna dausak a, thahatlo sak hi. Tua ahih manin na khat peuhpeuh a hoih pen dingin kisem zo nawnlo hi. Hun i lawmbawlna ah na khempeuh sem nuam pongmawk lo-a, i sep dinga Topa hongpiakte bek mah i sep ding ahi hi.​​ 

 

 

4) Buailua ing ci nawn ken.​​ I sep zawhloh ding zah dongin midangte ahi zongin ei le ei ihi zongin a val lua-a, nasep i kipiak hang Pasian in a val lua in nasep hong pia ngei lo hi. A kisam khat peuh a huh manlo ding leh hong kihopihna a ngai manlo liang dingin buai na kisak luat leh kisitpha in. Pasian in hun hong tompiak phadiak, na sep zawhloh ding phiala nasep hong pia phadiak hi tuanlo hi. Pawlkhatte kibuaisak mahmah na pi TV mai ah nai tampipi tu thei uh hi. America gam mite a kibuaisak mahmah uh hangin a tamzaw in nikhat in nai 4 bang, TV mai ah hun beisak uh hi. Pawlkhatte leuleu lah kibuaisak mahmah na pi niangtui sai peuh ah sun​​ langlang a tu zong omthei hi. Buai lua kisa Pasian tawh kiho man lo leh mi' hopihna a ngai manlo liang makai in nungzui ngah ngeilo dinga hun lawmbawl thei ngeilo ding hi. Buailua ing ci nawn ke'n. Nang sang a buai zawtham Zeisu in buai lua ing, ci ngeilo hi.​​ 

 

 

5)​​ Na nuntakna man neisak in.​​ Bangsem bang bawl, pawlpi sungah bang panmun teng nei-a, mun bangzah ah kihel cihte a thupi masa hilo hi. Will Rogers in acih mah bangin nisim in bang teng sem cih a thupi hilo-a, bang teng semkhin cih thupi zaw taktak hi. Nasep hauhluatna thupi masa lo-a, i sep peuhpeuh i zawhna pen thupi zaw hi.​​ 

 

 

Makai hoih pawlkhatte' Hun zatzia​​ 

 

 

Zeisu in leitung ah kum tampi hun nei khollo hi. A diakdiak in A nasep hun en lehang kum 3 le a lang tangbek hilel napi ahun ahun in nasem ahih manin a Pa Pasian koihsaksa nasep ding khempeuh zo zo veve hi. Hun tawh nasem lua kisa a nu kiang bangah: Ka hun tung nailo hi, na ci hi​​ (Zawhang 2:4). A hun tung nailo ahih manin Lazazuh sihdelh dingin ni 2 a ziakai tawh kibang hi​​ (11:1- 6). Tua ban-ah, Zeisu in: Pa aw, leitung ah kasep ding teng semkhin kahih manin Na Min ka thangsak khin hi, ci hi​​ (17:4). A hun tom mahmah in a sep ding lah tam mahmah hi. Khat veivei buai lua ahih manin annek hun ding nangawn zong omlo phial hi. Ahih hangin buai mahmah tase leh Ama kiangah a pai peuhpeuhte' a dingin hun nei hi. Nikhat nai 24 pen Pasian sawl bang a sep na dingin a hun kicing hi. A lang bek zo cih bang hilo in Pasian sawl khempeuh semkhin zo hi. Buai lua ahih manin nasep ding khat peuhpeuh sotto cih bang zong om ngeilo hi. Bangci banga hun tomno cik sung na tampi semzo hiam cih leh Zeisu in na​​ thupi, sep masak ding le sep nunung ding khen siama a thupi khollo na dang tuamtuamte tawh buai khollo zaw hi.​​ 

 

 

David Livingstone in kum 10 a phaka kipan Dumbarton khua-a pat hekna munah nikhat in nai 14 nasem den hi. Ka nasep gimlua ing ci peuhmah lo in kum 16 a phak teh Latin, Horace leh Virgil lai simthei hi. Kum 27 a phak ciangin Siavuan pilna sinkhinta-a Laisiangtho thuthuk thei khat zong suak hi.​​ 

 

 

Hun om kei cihcih ding hilo-a, hun i-omsak ding kisam hi. A teek dong lai a simsim mikhat kiang ah: Laisim nading hun bangci ngah na hia, ci-in a kidot leh: Laisim nading hun ngah keng e, ka hun pen laisim na dinga a zang kai ve, ci-in dawng hi. Thupi i sak na khat peuhpeuh a dingin hun sehhak hetlo hi.​​ 

 

 

Spurgeon in kha khat in laibu thak bu 12 bang simden hi. I gensa mah bang in kalkhat sunga laikhak a at pen 500 ta bang phaden hi. Nikhat nai 4 sung khawngbek lum hi. Laibu tampi gelha nisim phial in thuhilhna neiden hi, ci-in a tangthu ah kimu thei hi. Hun mawkbei a om tam! A thupi mello na tuamtuam peuh a sem man tam!​​ 

 

 

Hun zatzia ding tampi i gen khinta hi. Sepzia bawlzia ding zong i gen khin hi. Tua hi in sepzia ding i genkhit ciangin tawlngak zia ding zong i gen nuam lai hi. Pasian in i pumpi pen a gimthei, a tawlthei dinga hong bawl ahih mah bangin na khat peuhpeuh i sep ciang i gim i tawl takpi hi. Mihingte i hihna, i hatlohna banga hong thei Pasian in tawlngak ding kisam sa ahih manin Israel-te bang kalkhat in khatvei, ni sagih sungah ni khat ta na tawlnga sak hi. Topa Zeisu mahmah in zong tawlngak ding kisam sa ahih manin a nungzuite' kiangah: tawmvei tawlnga un, ci hi​​ (Maku 6:31). I pumpi ci le sa a dinga kisam tawlngakna pen a hunhun in i neihtheih ding thupi hi. Nasep hun leh tawlngak hun hoihtak a, a sehthei makai in hunzat siam makai ahi hi.​​ 

 

 

Hun Kizangkhial thei​​ 

 

Hun icih pen nuntakna ih dangka tang​​ (sumtang)​​ ahi hi. Hih bek na nei thei-a, nangbek mah in bangci zat ding cih na khentat thei hi. Kidawm in! mi dangte'n hong zatsak kha thei ding hi. Pilvang in! khat vei na zat khitteh tua dangka tang lian pen na ngahkik ngei nawn kei ding hi.​​ 

 

 

Hun thupina leh hun manphatna ahi zongin bangci zat ding cih i theikhin hi. A lang khat lam ah hibangte thei pipi-a, i nuntak pih kei leh phattuamna omlo bek thamlo in supna tampi piang hamtang ding hi. Hun a zat siamlo mi pawlkhatte' thu kikum ni.​​ 

 

 

Napoleon in 1815 kuma Waterloo gal kidona ah gal a lelhna hang khat in tawm khat a ziakai hang hipi pen hi. Galphual ah tungbaih in panmun na la man hileh gal lello kha ding hi. A hun zatsiam zawhloh na hangin gallel in ama nuntakna nangawn bei lawh hi.​​ 

 

Hun zahtak lo in hun i maan loh ciangin hun a thupi simlo ihih ban-ah kikhawm ding bang ihih leh pawlpi mite le siate, sang naupang ihih leh siate le i lawmte, siate makaite ihih leh i sang naupangte le nungzuite a thupi simlo kihi lai hi. Tua ban-ah, ei hun bek a kisum hilo-in mi dangte hun zong a kiguksak, a kimawk​​ beisak ahi hi. Kikhop ciangin hun a maanlo khat in ama hun mawk beisak bek thamlo in midangte hun zong a guksak hi-a, a mawkzat sak zong ahi hi. Tua pen guktakna lian pen khat ahi hi. Hih hun​​ gukna in Dawimangpa nasep khat hi-a, mihingte in hun mawkzat in a mawkbei sak ding uh Satan deihna ahi hi. Banghang hiam cih leh a kimawkzat hun in Pasian' minthang sak ngeilo hi. Nasep neilo-a, hun mawkbei sakna pen Dawimangpa’​​ nasepna phualpi hi, a kicih mah bangin leitung ah mawhna le a hoihlo gamtatnate a tamzaw pen nasep neihlohna, hun thupi saklo-a mawkzatna pana hong piangkhia hizaw hi.​​ 

 

 

Tua ahih manin makai khat in hun thupisak pelmawh dinga Pasian hongpiak letsongte lakah a thupi pen khat ahih lam phawk gige-in sangsiam a, a zatsiam ding thupi mahmah hi.​​ 

 

 

Hun ngakzia ding​​ 

 

Hun zatzia siamin i khantoh banah hun ngakzia zong i siam ding kisam hi. Banghang hiam cih leh na khempeuh in hun nei-a, tua hun tawh kizui-a a gamta theite in gualzawhna ngah uh hi.​​ 

 

 

Mihingte a mawh ua kipan Pasian in mawhna pana hong tankhia dingin Numei Suan hong kamciam hi. Tua banah, Abiahang' Khaici pan in leitung mi khempeuh in thupha a ngah theih nading kamciam kipia hi​​ (Piancilna 12:1-3).​​ Khanggui hong kizom suksuk in Davuih tungah a tawntunga maangden ding Kumpi khat Pasian in hong kamciam leuleu hi. Kamsangte in a pianzia ding leh a pian nading mun hong genkhol uh ahih manin kilam-en mahmah hi. Mite in kumtul tampi sung Gumpa a ngak keeikaai laitak un a hun cingta ahih manin Pasian in A Tapa neih sun hongsawl …​​ numei gilsung pan​​ (Gumpa)​​ hongsuak hi​​ (Gal 4:4). Greek lai-in hun cih kammal nih om hi. A masa in kairos​​ “hun”​​ hi-a, a khiatna taktak in na khempeuh hong paikhop ciang, na khempeuh hong kituah ciang, ahih kei leh a hun a maan lian ciang, cihna ahi hi. A nihna pen chronos​​ “hun”​​ hi-a, i naiging teuhteuhte, ahih kei leh hun simna, kum simna khawngin kizang hi​​ (Laisiangtho Thak sungah 54 vei bang kizang).​​ Nai bangzah sat ta, cih danin zong kizang hi. Hih Galati 4:4 ah kairos kizang hi​​ (Hih kammal pen Laisiangtho Thak sungah 85 vei bang kizang).​​ Pasian in a Tapa hong sawl na dingin hun hoihpen na ngak hi. Ngaklah cih bang, ziakai cih bang omlo hi. Kumpi ki-ukdan, sumbawl paibawldan, gamsung gampua kizopdan, kampau kamzat dan, thu ngaihsut​​ dan ahi zongin, up​​ dan ahi zongin gupkhiatna thu a kizelh theih na dingin na khempeuh a hoihpen laitak hunin Pasian in a Tapa hong​​ sawl hi. Tua sangin manglang zaw, ahih kei leh tua sangin ziakai zaw hileh Zeisu hong gupkhiatna thu kum zalom khatna sungin tuazahin kitaangko, kizel zolo khathei ding hi, ci-in ki-um hi.​​ 

 

 

John Wyclif in Laisiangtho bang tekteka pawlpi kalsuan theih nading nakpi​​ takin hanciam hi. A kimu thei pawlpi ah gupkhiatna omlo-a, gupkhiatna ngah peuhmah a kimu theilo pawlpi sungah a om lam leh thu-um mi khempeuh in siampiza a ngah lam uh hilhcian hi​​ (Pitazuh 2:9). Thu-um mite in milim bia lo ding, tautung ahi zongin biakinn sung leh innsung ah ahi zongin milim suang lo ding, ci hi. Pawlpi upna maan lote leh ki-ukzia maan lote pulaak ziahziah hi. Manglai sim thei khempeuh in Laisiangtho a sim ding uh deihsak ahih manin Latin Vulgate pan Mangkam in Laisiangtho hong teikhia hi.​​ 

 

 

Ahih hangin Pawlpi puahpha nuamin hanciam mahmah na pi tangtung zo mello hi. Upna maanlo nei hi ci-in kimawhpaih a, kibawlsia gawp hi. Asih zawh kum 44 khit ciangin a guh cianlai sunsun teng leisung pan tokhiakik uh a, meitawh haltum in a vuteng gunsung ah pai lai uh hi.​​ 

 

 

John Hus in a thuhilhna ah pawlpi makaite ginat lohna, pawlpi kalsuan zia Laisiangtho tawh a kituah lohna, pawlpi phut pen Pitazuh hi zenzen lo-in Khazih ahihna, cihte nakgen mahmah hi. Pawlpi khanlawh nading leh puahphat nading a hanciam mahmah hangin tangtun zolo hi.​​ 

 

 

Wyclif leh Hus-te in Martin Luther hilh bangmahin hilh uh hi. A upna uh zong a tamzaw kibang hi. Pawlpi puahphat na ding zong hanciam tek uh hi. Ahih hangin banghangin Luther nasepna in muibun zaw​​ a, mun khempeuh ah kizel​​ in pawlpi sukham zo hiam! A dawnna in Hun ahi hi. Pawlpi sungvai, gamvai le ki-ukna vai, sumbawl paibawl vai ahi zongin minam vai ahi zongin pilna tuamtuam khangto-a, laikhetna setpi kibawlthei ta ahih manin Luther nasepna in a dangte sangin muibun zaw hi.​​ 

 

 

Na khempeuh in hun nei-a, a hunhun in Pasian in makai hoih tuamtuam khangkhia sak hi. Tua ahih manin makai khat in hun paizia thei-a, Pasian' hun a ngaktheih​​ ding kisam hi. Tua ban-ah, sepna bawlna khat peuhpeuh ah a huntung nailo-a, gualzawh nai loh nate hangin lungkiat hetloh ding zong kisam hi. Hun a-uk Pasian zia le tong thei-a, ngak a kul le zong ngak in Amai ah i tai hetloh ding thupi hi. Pasian zia ngaka tuatawh a kalsuante makai hoih makai gualzo suak ding uh hi.​​ 

 

 

Endnotes​​ 

 

1)​​ Bill Gates​​ pen October 28, 1955 in suaka, 1995 pan 2007 kum ciang, leitunga mihau pen hi-a, 2007 kum in bel Carlos Slim hau zaw hi. Ahi zongin 2009 ciangin Bill Gates mah mihau pen hikik hi. Company neihsa kituat lo in innkuan neihsa a kituat teh Wal-Mart a nei Walton-te innkuan zom ah a haupen ahi hi. Seattle, Washington ah suaka, Computer le Microsoft tawh kisai a nasep taktak pen 1968 pan kipan hi. 1975 kum ciangin Paul Allen tawh computer lam tawh kisai company hong phuankhia hi. 1986 kum ciangin Microsoft taangpi ading hong zuakkhia ta uh a, 1987 ciangin minphatna le pahtakna lianpi hong ngah hi. Kum 31 a phak ciangin a ma hanciamna hangin leitunga khangno mi haupen​​ (billionaire)​​ hongsuak hi. 1990 beikuan ciangin mi genthei le mi cimawh tuamtuamte huh na dingin a zi tawh Bill & Melinda Foundation hong kipan uh a, leitunga Foundation zaipen hong suak hi. Laibu zong bu 2 gelha, makaih dan ahi zongin nasep dan siam mahmah ahih manin a nasepna tangzai semsem in hau semsem hi. Doctor of Honorary 4 vei bang ngaha, a mathu kigenna December 2004 magazine ah: Bill Gates in nikhatin email awn 4 ta bang ngah hi, ci-in kigelh hi.

 

 

2)​​ Michelangelo​​ (1475-1564)​​ pen Italy mi hi-in singleh suang tawh kibawl lim tuamtuamte a bawl a suih siam, limsuaih le la-at akiva mahmah khat ahi hi. Davuih milim a suihna hang leh Vatican khuapi-a Sistine kikhopna innpi' celing a bawlna hangin minthang hi.​​ 

 

 

3)​​ David Livingstone​​ pen gammial phute lak ah a minthang pen khat hi-a, March 19, 1813 in Scotland gamah suak hi. Zingsang nai 6 pan nitak nai 8 dong nasema sunin hun ngahlo ahih manin nitakin sangkah zaw hi. Zankim dong innlai bawlin zingsang nai 6 in a nasepna ah kuankik den hi. Kum 20 a phak ma-in piangthaka Sengam ah gammial nasem dingin hong kipia khia hi. Ahih hangin haksatna tuamtuam tawh Sengam ah om thei nawnlo ahih manin Africa gamah nasem dingin 1840 kum December kha-in​​ hong paikhia hi. 1845 kum January kha in gammial nasem mah ahi Moffat tanu tawh hong kiteng hi. May 1, 1873 ni-in khuk dinsa-a thu anget kawmsa-in David Livingstone in leitung nusia hi. Africa mite'n a lungtang la uha, a pumpi bek kiphokeu in England ah kipuakkik hi. Miliante bek kivuina ahi Westminster Abbey han ah kivui-a, gambup panin ulian khempeuh sigal in pai uh hi.​​ 

 

 

4)​​ John Wyclif​​ (1330 - December 31, 1384)​​ pen England gam Yorkshire khua-a suak hi-in Oxford ah sangkah Hi. Laisiangtho thu​​ (theology)​​ le thu​​ ngaihsutna​​ (Philosophy)​​ sinin siam mahmah hi. 1361 kumin M.A ngaha tua kum mahin tuiphumsia kipia hi. 1369 kum ciangin B.D ngaha 1372 kum ciangin​​ Doctorate​​ Degree ngah hi. 1374 kumin Lutterworth ah kumpi pa in pawlpi siapi-in koih hi. 1382 kumin RC pawlpi in Wyclif upna maanlo hi ci-in ciamteh hi.​​ 

 

 

5)​​ John Hus​​ (1372-1415)​​ Bohemia gamah suaka, a pa sibaih ahih manin nuntakna haksatna tampi thuak hi. Ama hun lai-a sang minthang ahi Prague University ah 1390 kumin Laisiangtho le thuthuk pilnate sin hi. 1393 kumin B.A leh 1396 kumin M.A ngah hi. 1404 kumin B.D ngah leuleu hi. Kum 30 a phakma 1403 kumin siampi za ngah hi. A sangkahna ah zong siapi sema, pawlpi puahphat nading hanciamin a maanlo thuhilhna tuamtuamte a kawk ciangin mite in mawhpaih uha, 1414 kum in thongkia sak uh hi. Thong sungah gentheihna sauveipi a thuak khit ciangin July 6, 1415 ni-in tautungah kihal lum hi. A kihal lupma in: Na thugensa khempeuh dokkik le teh na suakta ding hi. Dokkik lel in, ci-in kihanthawn hi. A sihna ding tautung tektek ah zong kici kikkik​​ a, ahi zongin Khasiangtho in hong sawlkei leh dokkik kei ning, ci veve hi. Amah a thatte​​ a dingin thungetsaka: Tu zawh kum 100 sungin pawlpi a puahpha​​ kik ding mikhat hong piang ding hi, ci lai hi. Tua zawh kum 102 ciangin Martin Luther in RC laisiangtho tawh a kituah lohna thu 95 Wittenberg biakinn kongkhak tungah khen hi. 1999 kumin Pope John Paul II in: RC in Hus i thah pen khial hang ei, ci hi.

 

 

Source:

 

Makaih Pilna – Laibu

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related