MAKAI LEH HANTHOTNA. Agelh ~ Lian Muan Kim

Date:

MAKAI LEH HANTHOTNA

 

Agelh ~ Lian Muan Kim

 

Makai khat in tupna ngimna le muhkolhna nei a, sep ding bawl ding le sepzia bawlzia ding tampi a gel hangin gualzawhna taktak ngah ding ci-in hanthotna om kei leh kuamah in zui nuam lo ding hi. Banghang hiam cih leh gualzawhna khat peuhpeuh ngah na ding baih lo hi.​​ 

 

Hanthotna icih ciangin holhthawhna, pahtawina, lehgenna, phatbawl pongmawkna hilo-a lungsim takpi tawh a hoih lama hanthotna a gen ihi zaw hi. Hanthotna kammal in thaza hi-a gam lopa keu a dum kiksak zing​​ daitui tawh kibang hi. Lungkia mite hanthawn in a puuk mite phongto hi. A zawngkhalte hatsak in a nungtolhte kaito hi. Guallel mite thapia in gualzawhna lukhu khusak hi. A laute hangsak a, lunggim mite lungnuam sak hi. Lungmang mite lam-etna neisak a, lungkham mite lungnuam​​ sak hi.​​ 

 

Jerusalem khua mite a lungkiat laitak, a lungneu mahmah laitak un Nehemiah hong tung hi. Tua zawh a sawtlo in kulhpi cian hong kipan uh a, a khawk a khawk in mapang uh ahih manin ni 52 sung bek sem uh hi. Banghang in gualzo ziau uh hiam cih leh mipite in nasep nopna lungsim nei uh hi, cih i mu thei hi. Nehemiah in a mipite' ginat lohna uh hangin kobawlin taigawp lo hi. A thalawp theihtheih na ding un kampau zaw hi. Mipite' kiangah: Kim le pama mi tuamtuamte in i Pasian bangci banga hong gensak uh cih nathei uh hiam! Na Pasian uh lian mahmah na ci ve​​ vua. En dih ve​​ vua, na omna mun uh a lui lua ve. Dum khawng tam mahmah lel dih, hongci uh hi, ci-in midangte' zahpihna pan tha a laak theih na ding un hanthawn hi. A hanthotna kammal in mipite a dingin thaza hi-a, zing daitui bangin mipite lungtang nosuak sak takpi hi.​​ 

 

Demosthenes thugen siamlo ci-in kizahpih gawp ahih manin lungkia sa in inn lam hong zuan hi. Lampi ah Eunomus kici pa in na hanthawn lo hi leh tanglai thugen siam pen khat in a min kizakha hetlo ding hi.​​ 

 

Kum 41 sung a ciahkik hetlo India gama Pasian nasem William Carey thahatna leh a thangah tawntungna khat in England gama om a pai theilo, a sanggam nu' hanthotna leh thunget sakna ahi hi. India ah sangmang nasem dingin Pasian sapna ngah khin hi ding hiven India pai ding acih leh pawlpi upa khat in: Khangno pa aw, tusuk lel in. Pasian in tua India-te a gup nop leh lampi khat teitei zangin gum lel in teh, ci-in hapsuk giap hi.​​ India a kuan taktak ciangin zong mi tampi takin thupi sim mello hi. Kuamah in laikhak lo in a phawkkhak hetloh laitak nangawn un a sanggam nu in Carey pen laikhak in hanthawn tangtang hi. A hanthotnate pen Carey a dingin thaza suak takpi a, a lungsim khuahsak in nosuak sak hi.​​ 

 

Billy Graham in cialpi​​ (crusade)​​ tampi a bawlzawhna pen sum le paai, thagui thatang bangzah bei ding cih lam genlo zaw in khamangthang tampi takin gupna ngah ding cih tawh a naseppihte hanthawn tawntung ahih man ahi hi.​​ 

 

German galkapte a lelh phial uh ciangin a lungkham mahmah England makaite in tutkhopna leh kikup​​ khopna khat nei uh hi. Tua laitak in a makaipi pa uh ahi Winston Churchill hong lutsuk a: Lawmte aw, thangah huai sa mahmah ing, ci ziau hi. Tua khit ciangin a galkapte' kiangah zong May 13, 1940 kum in House of Commons ah khauhtak in thugen a: Lampi ah do ding hi hang, Tuigei ah do ding hi hang: Ka sisan, ka khua-ul le ka khitui kong piakhia hi, ci hi. Tua hanthotna tomnote in a lungkia makai dangte, a lungkia galkapte a dingin thaza hong suak hi. Lawpna leh lungsim thahatna lianpi tawh hong kuankik uh a, galzawhna dialkhai uh hi.​​ 

 

Titanic tembawpi tuipi taw ah a tumsuk zawh kum 75 khit ciangin Scientist​​ (nate thu a siam)​​ Robert Ballard in mu nuam ahih manin zonkik sawm hi. Mang sum​​ (dollar)​​ awn 15 bang kisam hi cih a zaksak ciangin America tui galkapte' phualpi panin huhna hong kipia hi. Mi pawlkhat tawh Titanic hong zong takpi uh-a sawtveipi a zonzon khit uh ciangin 1st September 1985 ni-in Tembaw kisia bakpi khat mu uh hi. Lungkia hetlo in a zon teitei ua leh a zon zawh uh kum 13 khit ciangin Titanic mu uh hi. Kum 13 tawntung tuisung lutte, bang hangin lungkia lo hiam cih a kikan kan ciangin Ballard in: Leitung mite ading na hoih khat sem hi uh teh, ci-a a hanthot hang hi, cih kithei khia hi. Hong hanthawnte tawh nasepkhop nuam kisa a, hong kokote' kiang pan a manlang theithei in kitaikhia nuam hi.​​ 

 

America tualgal neihna tawh kisai tangthu gelhte in Robert E. Lee pen galkap mang hoih pen khat hi ding hi ci-in ciamteh uh hi. Hih pa galkap tentan a kah lai in minphatna ngah hi. Ahih hangin ama khutnuai a, nasem Stonewall Jackson pen kua ma'n zong theikha mello hi. Tua kawmkal ah Jackson pen 1861 kuma Bull Run kici America-te' tualgal masa ah galhat ahih manin mi'n hong thei pian hi. Tualgal dangte ah zong Jackson pen makai gina khat ahih lam kithei ahih manin Lee in muan bel in hong nei hi. Hun te hong bei toto in Bull Run tualgal nihna kido ding hita uh hi. Galhat mahmah ahih​​ manin lauhuai simtham hi. Ahih hangin Lee in Jackson pen: Thupi mahmah hi teh, na nasepna gina mahmah hi, ci-in hanthawn hi. Hawmthawh bawllo in thapia ahih manin Jackson lungkim tak leh lawptakin galkuan a, galzawhna dial hong khai takpi hi.​​ 

 

Mihau mahmah ahi Peter Waldo in mizawng bangmah nei lote hanthawn in pantah a, Laisiangtho a siam nading un hilh hi. Tua mizawngte zong Laisiangtho hong siamta uh-a khuasung khuapua ah pai-in Pasian thugenna nei uh hi. Hih mizawng Peter Waldo a zuite pen Waldensians, ahih kei leh Waldenses kici hi. Laisiangtho bangin kalsuan lo uh hi, kici ahih manin pawlpi in 1184 kum in hawlkhia a, kum 400 sung bang thah dingin beng uh hi. Sihna manna thuakphial ta le uh Waldo hilh bang tektek in kalsuan teitei uh hi. Banghang hiam cih leh Waldo in tua mizawngte Laisiangtho tawh hanthawn hi.​​ 

 

Mihingte in thuakzawhna bangzah ciang nei thei-a kihanthawn hi leh bang zah ciang thuakzo zaw uh hiam, cih tawh kisai lungsim ngaihsutna pilna a neite'n kan uh hi. Tua banga a kanna uah beelkhai sungah tuivot mahmah koih in khedap lo tawh mi ding sakin nusia uh hi. Vot lua mahmah ahih manin sawt vei ding zolo uh hi. Tua khit ciangin pawlkhat ding sak leuleu uh a, a hanthawn ding mikhat tawh koihkhawm uh hi. Tua ciangin a hanthawn ding a omloh lai sa'ng a zahnih in tua beelkhai sungah ding zo zaw uh hi. Kihanthawn ahih manin thuak keeikaai zo uh hi. A kihanthawn mi-in hangtakin manawt ngam a, a piang theilo ding tawh a kibangte nangawn piangthei sak hi.​​ 

 

Hanthotna hanga gualzawhna kingah tampi i simkhin ta a, a thupitna zong i theikhin hi. Mihingte pen a kap thei, a nuam thei, a dah thei, a lungdam thei, a thadah thei, a thanuam thei lungsim a nei a, Pasian hong bawl ihi hi. Tua ahih manin nungzui khat a thalawp theih na ding leh a thahat theih na dingin hanthotna kisam hi. Pawlkhatte in lawpna thupi kei, upna bek thupi, ci thei uh hi. Ahi zongin lawpna lo tawh bangmah kisem zolo a, bang mah kitangtun zolo hi. Tua ban-ah, upna i cih limlim zong lawpna namkhat mah hi a, hong piang nailo na khat hong piang takpi ding hi, cih upna tawh lawptak a kalsuanna ahi hi.​​ 

 

Lawpna a nei makai in a lawplo nungzuitte na ngawn lawh in a lawpsak ding kisam hi. Banghang hiam cih leh makai pa lawp kei pahphot leh nungzuite bangci lawp ding ahi hiam! Lawpna nei kei leh amah mah in bangci bangin makai sem thei dinga sem ngam ding ahi hiam! Thugen pa in lawptak in gen kei leh thungaite in ihmu sa in ngai ding uh hi. Ama lawp loh thu, a gen hangin lawptakin kuan ngai ding ahi hiam! Kuan​​ nuntak pih a, kuan zui ding ahi hiam! Makai pa a lawp ban ah, tua lawpna mah tawh nungzuite a hanthot det ding kisam hi.​​ 

 

Tua ahih leh, hi zah a thupi hanthotna pen bangci bangin pia thei ding i hiam cih kikuphuai ka sa hi. Kammal dang khat in ci leng hanthotna icih pen thu tuamtuam hanga a lawp lote lawpsakna ahih manin tua banga mite lawpsak zia ding pawlkhat kikum suk lai ding hi hang. I naseppihte ahi zongin mi khat peuhpeuh i lawpsak theih na dingin:-​​ 

 

1) Paakta ding:​​ Hong kipaakta, cih thei leng a kimu thei lo, a kigenkhia thei lo na khat in hong lawpsak in hong maitai sak hi. Na puansilh tawh kilawm si cia, hong kici leh tua puan i silhsilh nuam a, tua puan i silh sim in lungtaina khat i nei hi. I hihna khat peuhpeuh hangin hong kipaakta leh tua na, i hih​​ kikkik nuam a, i hih​​ kik ciangin zong i kimuang hi. Tua hi a, nungzui khat ih hihna, nahoih khat peuhpeuh hangin makai pa in paakta leh tua na hoih kisem paisuak ahih manin gualzawhna ngah na ding kalkhat kisuan hi pah hi. Makai pa pahtakna kam khat in nungzuite a dingin hanthotna hoih pen khat ahih lam phawkdet huai hi.​​ 

 

2) Muang ding:​​ A thu a la ah ahi zongin sum le paai vai ah ahi zongin muan bawl in la, zong muang takpi lel in. Muang takpi na hih lam zong theisak in. A theih nai kei ua le zong hong thei lel ding uh hi, cih lungsim tawh muan bawl in la makaih in. Amau ih hihna taktak sangin zong hong hoih zaw, hong gina zaw thei takpi lai ding uh hi, ci in muang in. Na muanna zahzah in hong muantaak lel ding uh a, na muanna tantan na makaih zawhna hong hi pah ding hi.​​ 

 

3) Kikholhpih ding:​​ Kikholhkhopna le kizopna omlo pi in mikhat ki-it theilo a, zong kihanthawn theilo hi. Makai khat in a nungzuite a kikholh​​ khop pih ciangin nungzuite in makai pa kiang pan a, a zak thute sin thei uh a, a muh bang un zui thei in, zong nuntakpih thei uh hi. Muhna le zakna lo tawh thangahna piang ngeilo ahih manin makai khat in nungzuite a kikholhpih ding kisam hi.

 

4) Kampau banga nungta ding:​​ Meikang a kilawh baih mah bangin gamtat kampau zong kilawh baih hi. A diakdiak in gamtat kampau hoih lote peuh kilawh baih zaw se lai hi. Makai pa nuntakna bangin kinungta nuam a, a kampau bangin kipau nuam hi. Banghang hiam cih leh muhna banga kigamta hi a, zakna banga kiciing ahi hi. Makai pa pen a kampau bangin a nuntak leh nungzuite zong tua bangin nungta uh hi. A kampau bangin a nuntak ciangin zong nungzuite in muang uh a, lawptak in zui ngam pah uh hi.​​ Makai pa in hong khemlo ding cih a theihna uh pen a mau a dingin thalawp pen na khat ahi hi.​​ 

 

5) Thupi sak ding:​​ Neih le lam sangin mihing thupi zaw a, gualzawhna ding sangin gualzawh pih dingte thupi zaw uh hi. Mihingte pen Pasian lim le mel sun a, hong kibawl ahih mah bangin khat le khat kithupi sak leng a heh kuamah omlo a, hong kithupi bawlna lamlam ah kipai nuam zaw lel hi. Hong kithupi bawl ciangin hong kinawlkhin lo, hong ki-it hong kingai takpi ahih lam i kiphawk thei hi. Tua ciangin thakhauhna le lawpna thak i nei thei a, tua banga hong thupi simte tawh i kithuah​​ khawm nuam semsem hi. Tua hi a, makai khat in a nungzui mimal khat ciat thupi sak a, a thupi pen banga a bawl theih ding kisam hi. Mikhat pen i lawm hoih pen bangin bawl thei le hang ama lawm hoih pen khat i suak thei hi.​​ 

 

6) Minpha pia ding:​​ Minpha hong kipia leh a kemcing nuam lo i om kei hi. Laipil hong kici leh lai i hahkat nuam a, mel hoih hong kici leh i kipuah nuam semsem hi. Gina hong kici leh a gina lo na khat peuh i sem nuam kei a, hong kipahtawina minpha tawh i kituah takpi na dingin i hamciam hi. A zulhtat ngeikha nungzui khat nangawn miten hong dot ciangin citak hi, ci leng tua thu a zakkik ni​​ a kipan tua nungzui pa pen ahih theih tawpin na citak hi. Tua hi-a, nungzui gina na neih nop a, gualzawhna bucing na ngah nop leh minpha na piak theih ding kisam hi. Gina lo na sakte minpha na piak theih kei phial le zong ko beh kei in la, a ginate minpha na piak ding haksa​​ sa​​ kei in.​​ 

 

7) Thaman pia ding:​​ Ancil ganpi a kam kituam kei hen, ci in Pasian kammal a om mah bangin nasepna khat peuhpeuh pen thaman piak ding ahi hi. Nungzuite na sepna hangin a kilawm a kituak thaman piak ding hi a, zawhthawh thu le khemzawh thu tawh a siingkuang uh hei sak ding hilo hi. Zawmah galkapte a gal kuankuan na uah a sih ngam keeimawkna uh pen thaman a kipiak tangtang na hang ahi hi. Gal a liamsak zo, gal a that zo, gal a man zo, galte kulhpi sunga a lut masa pen, cih bang dan in thaman kipia uh a, mipi mai le galkap kuan tampi mai ah thaman kipia uh ahih manin gal a sim uh ciangin a gam itna bek uh hilo, thaman ngaihsutna tawh hangtak a, gal a sim ngam uh ahi hi. Thaman piak ding haksa a sa makai pa a dingin a hoih pen in na kisem nuamlo ding hi.​​ 

 

8) Pawi​​ khamsak ding:​​ Gualzawhna khat peuhpeuh hanga pawi kikhamsakna in hanthohna hoih pen khat ahi hi. Pawi​​ khamsak ding icih ciangin annek tuidawn bek tawh pawi​​ bawlna hilo a, letsong neu khat tawh lungdam pihna, hun pia-a pahtawina kam khat kam nih genkhiatna zong ahi hi. Lungdam pihna leh pahtakna lahna hi ziau na pi,​​ hanthotna hoih khat hong suak hi. A thupi khat ah pawi i khamsak a, letsong i pia ahi zongin mipi mai leh mite​​ theih in hih theih ding kisam hi. Pawikham sakna in khat le khat kithupit​​ sakna hi a, zahtakna kipiakna zong ahi hi. Tua ban–ah, kipumkhatna lahna zong hi a, gualzo khawm lai ni, ci-a pawlbawlna zong ahi hi.​​ 

 

Makai pa tungah gualzawh ding leh guallelh ding kinga hi. Manawt ding a hanthot leh manawt uh-a, nungkik ding a hanthot leh a taw tung pah uh hi. Nungzuite a lungkiat phial uh hangin kitawtolh pah lo-a, makai pa a lungkiat le bel nungzuite a thahat hangin gualzawhna kingah zolo hi. Tua ahih manin makaipa lungkia lo bek thamlo in a lau, a lungkia, a thanemte hanthawn hamtang lai ding hi. Hanthotna kamkhat in gualzawhna piangsak thei-a, awlmawh lohna in lametna bei sak thei hi.​​ 

 

 

Endnotes​​ 

 

1) William Carey​​ (1761-1834)​​ pen a khedap khuipih pa mahin Pasian thu a genpihna pan in 1779 kum in piangthak a, 1783 kumin tui kiphum hi. Amel hoih lo in lukolh khat hi mah taleh amah pen Khangthak Gammial Nasepna ih Pa kici hi. Khedap khui khat hilel napi Latin, Greek leh kampau tuamtuamte sinsin ahih manin gelh thei in pau thei hi. October kha 1792 in mi 11 tawh Tuiphum Gammial Kipawlna hong phuankhia uh a, kumkhat sungin amah ngiat mah Gammial nasem dingin hong kuankhia hi. England pan in India a tun na ding kha 6 sung tuilam tawn in pai uh hi. A nuntak sungin zi 3 nei hi. 1824 kum in kampau nam 6 tawh Laisiangtho buppi, kampau 24 tawh Laisiangtho bu pawlkhat leh vai​​ (kala)​​ pau in grammar bu, dictionary bute hong bawlkhia hi. Ama min a pua Laisiangtho kitei bului leh buthak kigawm 46 bang pha a, pau tuamtuam in kihawmkhia hi. 1819 kum in Pasian nasemte pattah nading Serampore College hong phuankhia hi. Carey ih thubul​​ phuh in: Pasian kiangpan na lianpi lamen in la, Pasian ading na lianpi tum in, cih ahi hi. England kumpi in Carey tapa taangmi dingin sawl ahih manin Carey in: Ka tapa, van le lei a uk Pasian taangmi ahih na pan England kumpi' taangmi in zakia suk hi, cih san ngei hi.​​ 

 

 

2) Peter Waldo​​ (1150 - 1218)​​ pen Lyons, France ah mihau mahmah innkuan sung pan suak hi. Laisiangtho thu lunglut mahmah ahih manin siampi 2 kawm in Piancit​​ kam in teisak hi. 1170 kum in a hauhna leh a nopsakna khempeuh nusia in mizawngte tungah Pasian thugen leh Laisiangtho hilhcianna hong kipan hi. 1184 kum in Pope Lucius​​ III in RC pawlpi pan hawlkhia hi.

 

 

Source:

 

Makaih Pilna – Laibu

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related