MAKAI DINMUN SANGPEN. Agelh ~ T. Sawm Lian

Date:

MAKAI DINMUN SANGPEN

Agelh ~ T. Sawm Lian

 

Midang thuzawh a sawm makai khatin mi lungsim zawh sawm hi. Midangte lungsim zawh nadinga hoihpen in itna ahi hi. Itna in galte lungsim khauhpen zong nemsak thei cih pen leitungbup in a theih thu khat ahi hi. Ahih hangin i kidawkkhiatsak dan leh i zatsiam dan pen kigamla thei mahmah hi. Na nungzuite in amaute​​ na​​ thupingaihsut​​ lam, a theih masiah uh amaute sangin​​ a​​ thupizaw na hihna thu sang ngei lo ding uh hi. Na thupi​​ ngaihsutna kidawk​​ khiatna pen itna ahi hi. Itna kihel lo a kiphawkna pen a taktak hi lo, a lem ahi hi. A khasum uh na khan pong hangin, amaute na it tuan kei leh a lungsim uh na zo tuan kei ding hi.​​ 

 

Etteh dinga kizang makai​​ 

 

Etsakna hoih pen nu leh pate hiziau hi! Naupangte in neucik ahih lai uh panin nu leh pate kampauzia, gamtatdan leh a​​ lu​​ hekdan uh, a lunglut lam uh leh a hoihsak lam nadongin etteh uh hi. Etteh dinga i deihloh nadongin hong ettehin, khatveivei ciang nupi pawlkhat in,​​ “Ka gamtat bangin gamta kei inla, ka gen bangin gamta in​​ cithei uh hi!​​ Innkuan bek hi loin, veeng, khua leh leitungbup​​ ah​​ ki-etteh​​ (copy)​​ pen mihing ngeina hi. Nuntakzia leh kizemna,​​ tulai dan​​ i cihte zong i etteh hanga hong piang hi. Mi thupi i cihte in,​​ Mipite aw hong etteh un​​ ci ngei lo uh hi. Ahih hangin a gen uh kul sese loin ki-etteh lel hi. Tua etteh utna, mihing nuntakzia a kiptak a omsa pen makai pawlkhat in manpha takin zang uh​​ a, amau pen midangte etteh dingin omin, tua banga mi in a etteh uh ciang tua mite makaih haksa nawn lo hi.​​ 

 

A hoihna tam mahmah hi. Makai cing leh hoih a hih leh, a nuntakzia in mite thuzawh a, a tupna mun tunpih thei ding hi. Ahih hangin, ama nuntakzia a hoih kei a, a tatkhialh khak leh bawlphat​​ ding​​ haksa mahmah hi. Tua banah, mihingte in midangte nuntak hoih sangin a hoih lo​​ te ki​​ etteh nuam zaw hi. Etteh dinga a hoih bucing leitungah kuamah om sam lo hi. Tua manin, a hoih mahmah tawh kibang, a taktaka zat theih meelloh tawh kibang hi. Tua banah, mi khat i nuntakzia bekbek i etteh leh pawlpi​​ leh gam paizia hong hoih lo ding hi.​​ 

 

Hatna a guan makai​​ 

 

Hih pen makai dinmun sangpen banga ngaihsut ahi hi. Mipite tungah thahatna​​ pia kawm thei makai pen a nungzuite tawh kithutuak hi. Makaite in a muhkholhna pen a muhdan bang lianin a nungzuite tungah musak siam a, lawhcingsak dingin ama thalawp banga thalawp dingin a nungzuite omsak thei hi. A thalawpna uh zangin a vek uh​​ a,​​ a tun sawmna uh a tun theih nadingin a nungzuite kisap zah tawh kituakin hatna leh cihtheihna pia hi.​​ 

 

Nidanglai​​ a kidona-a pasal​​ pha leh mipil Pittacus in,​​ Mihing pilna sanglam pen cihtheihna lamah kinga lo a, cihtheihna a zatsiamdan uh​​ ah kinga zaw hi​​ ci hi. Cihtheihna pen sum bang lian hi. Sum pen khol​​ a tampi neih i sawm leh a tawpna-ah mi ciil mahmah kisuak lel ding hi. Sum hau dingin meetbawl kisam hi. Cihtheihna pen a meetna thei lo a,​​ neih maimai ding hi lo a, a manphatna theih mana kepcip gawp ding zong hi lo hi. Makai tampi in cihtheihna pen meetbawl loin kholkhawm uh a, a nungzuite buaina a vengsak hi loin, buaina a beh​​ lap suak thei hi. Thahatna pia kawma makai dinmun pen tua tawh ki​​ lehngat lian hi.​​ 

 

Keima sep theih hi​​ cih mana nasep ding a sem thei dang tungah nga lo a, buai gawp theih ahi hi. Sep ding tampi pen muhkolhna kician tak tawh paizia hoih tak nei-in, a nungzui mite sep theih ciang leh sep ding hoih takin khen ding a, tua sem zo dingin hatna leh cihtheihna guan ding hi. Tua hi leh a ngaihsutna pen lawhcingsak dingin sem ngeingai lel ding uh hi.

 

Hatna a guan kawma makaite in nuntakzia kibang tangpi nam guk (6) nei uh hi:

 

  • Amah sang a muhkholhna​​ (vision)​​ lianzaw​​ :​​ Makai hi sam a na muhkholhna pen makai na sep sunga​​ RCC building khat beek neih​​ khawng maimai ahih leh na mimal nuntakna ciang bek a ngaihsun cihna a hi hi. Tua bang bek a lunggulh na hi leh VC, Minister na hi a,​​ na hi kei zongin nekgukna leh golhgukna i khemna in hong ngap nadingin muhkholhna nei na hih manin na buai den ding hi. Tua banah mipite tungah thuneihna piak a, hatsak zong kisam lo hi. Na teenna khua/gam khantoh ding na deih taktak leh tua muhkholhna pen nangma nuntakna sangin lianzaw ding a, khua/ gam hoih nadingin​​ singam zah dongin na kingap sak kul ding a,​​ tua pen mipite in mu lo het lo ding uh hi. Ahih theih zah un hong panpih ding uh hi.​​ 

 

  • Mipite a muangngam :​​ Midangte i muanngamna zahzahin midangte pen ei adingin muanngam dingin om uh hi. Makai tampi in selsim, ipsim, thusim hau lua uh a, a kidawk​​ in​​ (transparency)​​ lau uh ahih manin kikhemna leh sum zangin kiteelna ah​​ hatsawm thei uh hi. Hatna pia kawma makaite in a nungzuite uh muangngamin, a muan mite in amah zong muang ahih manin nasep nuamin lawhcing baih mahmah hi.​​ 

 

  • Theician hi!:​​ Hih pen kisam mahmah hi. Amau kitheician phot uh a, a hatna leh hatlohna, amah bek a sep theih dan leh midangte huhna a kisapna ciang theician hi. Tua ciangin a sep ding theician a, haksatna om thei leh a vensak ding dan zong theician hi. A makaihte in lauh neih lo a, tua in sunglam pan thalawpna pia hi.​​ 

 

  • Mipi khantohsak sawmna :​​ A nuntakna-ah midang huh nopna nuntakzia kician tak nei a, midangte mainawt ding hazatna sanga muh nuam a sazaw leh a lungdampih, midangte mainawtna pen ama mainawtna banga a ngaihsun thei leh, makai hoih dang tampi sekkhiat behlap a sawm nasem ngamte ahi uh hi. President Ralph Nader in,​​ A cilin lawhcinna pen nungzui a haute ka sak leh a tawpna​​ ah zuih taak makai hauh pen lawhcinna hi-in thei ing​​ ci hi. Ama nuntakna-ah amah kiliansak, kithupisak lam hi lo a, midangte nuntakna-ah a pilna a siamnate uh zangin, tuate khangto, mainawtsak cihna hi.​​ 

 

  • Sila nuntakzia a theihsiam :​​ A kumpi tutphah leh kumpi lukhu pen bangzah in thupi mah leh, a lungsim sung pen midangte adinga nasep nopna in luahden a, hatna leh cihtheihna a khutah a tam naak leh a nasepsak mipite nuntak nadingin phatuam hi.​​ 

 

  • Midang kaihkhop siam :​​ Millionaire Andrew Carnegie hanah,​​ Hih munah amah sanga mi hoihzaw tampi a kaikhawm siam pumpi kisial hi​​ cih kigelh hi. Lawhcinna pen sum bek hi lo a, amah sanga hoihzaw leh kicianzawte kaihkhop siamna pen lawhcinna lakah a thupi mahmah ahi hi. Sum hau khempeuh in hih pen hih thei khin het lo hi. Hih thu pen manpha hi. Politics ah ​​ manpha zawdiak​​ lai hi.​​ Ka makaipa uh a hoihna tuam ka gen ding thei keng, ahih hangin amah in hong makaih kei leh kikhenzak ding hi ung​​ cih thu pen i theihzel ding hi. Ahih hangin tua tak pen​​ a hoih mahmahna​​ hi citciat hi.​​ 

 

Mi khempeuh ading lawhcinna​​ 

 

Makaite nuntakzia tuamtuam pen mi khat tungah khat ta om thei lo hi, cih theih kisam hi. A hun leh mun tawh kituakin a nungzui mipite, a nasep ding tawh kisai​​ in a nuntakzia uh kilamdang thei hi. Mipite tungah hatna pia kawma makai dinmun pen​​ dinmun sang tawh a kibat hangin, tua hun laitakin mipite hatna piak taak ahi uh hiam? hatna na piak ding ciangin mipite in tua hatna pen a zang siam dingin pilna leh lungsim maan a neih uh kisam hi. Tua manin makai pilte in a hun leh munah​​ siamna​​ tuamtuam zang ziau uh hi.​​ 

 

Makai nuntakzia a poimawh mahmah pen,​​ Mite cihtheih hun theihna​​ ahi hi. Makai hi nawnlo a mipite in hong theih zawh ciang a makai hih sawm pen mipi vaihawmna kumpi ah pilhuai het lo hi. Margaret Thatcher in gensiam mahmah a,​​ Lady maan taktak pen a kigengen kul se loin kithei lel hi. Mi in​​ lady ka hi​​ a cihcih leh lady hi lo cihna hi a, ahih kei leh zong lady omloh nadingah om cihna hiziau hi. Makai khat in,​​ na makai uh ka hi​​ a cihcih a kisapna munah, makai taktak hi nawn het lo cihna hi​​ ci hi. Tua​​ hihna​​ tak pen seek-hiam a hatsak theih hi. Nangma kihihsak tawmna lam sangin mipi in​​ hi teh​​ hong cihna kisamzaw hi.​​ 

 

Andrew Carnegie pen genthei takin Scotland panin America ah lal​​ (pem)​​ a, a kuhkalna hang leh makai nuntakzia deihhuai tak a neihna hangin mi haupi hong suak hi. Library 2,500 val phuanin mihing nuntakna​​ bawlhoih a, kipsakin, midangte adinga kipia dingin hanthawn hi. Institution thupi tak a nutsiat banah, 1919 a leitung a nusiat laitakin dollar 350 million val tak nusia hi.​​ 

 

Mi lawhcingte tangthu a kigen simin Carnegie pen kigen den hi. A thugen a kigen kikkik pen,​​ Ei bek a na khempeuh sep sawmna leh a minphatna khempeuh ngah sawmna a neite kuamah makai thupi leh hoih hi ngei lo hi​​ cih ahi hi.​​ 

 

Lawhcinna pen mikim aa leh midang hong kihelna hi a, eimah beka lawhcinna pen nuam ngei lo hi. Lawhcinna lampi-a midang a buaisak leh a nawngkaisak hi lo a, midangte lampi a sialsak lama lawhcingte nuntakna pen nuntak hoih leh manpha hi a, tuate nuntakna pen deihhuai​​ in zahtak​​ huai mahmah hi.

 

Source:

Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

Laibu saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related