LUNGKIAT NATNA (Depression)
Agelh ~ Tual Zam Tuang @ Twar Zam
Ngimna Bulpi:
Hih lai na sim khit ciang lungkiat natna (Depression) na ngah le ngahloh kithei pah ding, na kizoppihte depression angah a om khak zenzen leh kipanpih thei pah ding cih ngimna le deihna bulpi tawh hih thu gelhkhia i hi hi.
THU PATNA:
Lungkiat natna (Depression) i cih pen i zak ngei kammal leh mi tampiten a thuak khak zelzel natna khat ahi hi. I pumpi tungah natna / damlohna tuamtuam a om ciangin, atamzaw zonkhiatna leh tehna van om ciat hi. Gtn: cisa teh nading thermometer om a, sikhum tehna ding glucometer om hi. Ahi zongin lungsim damlohna cihte pen a zonkhiatna / tehna ding van omlo sese hi. Ki-en thei ziauziaulo hi. Lungsim natna cih ciangin lungsim sung a ngaihsut theihna (Conciuos) damlo cihna hi-in, khuak natna (brain disease) hilo hi.
Leitungbup cidamna lam kipawlna (WHO) in lungsim cidamna tawh kisai guideline a bawlna (Mental Health Gap Action Programme- MHGA) cih min vawh uh hi. Tua sungah lungsim natna nam 11 in khen uh hi. Tuate sungah hih Lungkiat natna (depression) zong thupi mahmah khatin na koih uh hi.
Hih Depression pen naupang, khangno, khangham, numei, pasal khen loin akingah thei natna khat ahi hi. Depression pen nam tuamtuam in kikhen hi. A telnop dingin a nuai bangin kikhen / kimuthei hi.
1. Mild Depression (Suuksia lualo)
2. Moderate Depression (Suuksia pian)
3. Severe Depression (Suuksia mahmah)
Hih teng a banban in en cian suk lai leng.
1. Mild Depression:
Thabei, ihmumu, an duhlo, thazaw, bangmah ngaihsun zolo, lungkia, utna le lunggulh neilo, lunghimawh den, khasia pahpah, heh pahpah, khamtheih guihtheih ahi; zu, za, khaini, sahdah cihte nidang sangin zangh nuam zaw cih danin om thei uh hi. Hih Mild Depression dam theihna dingin
- Lifestyle hoih nei zo ding,
- Exercise bawl zelzel ding,
- Ihmut hun ciangtan ding,
- Pumpi ading akisam an le tui limtak ne ding,
- A kisamlote khiam ding, Gtn: guihtheih khamtheih zongsatna
- Ukna le kivakna, siamna i neihte khatpeuh sep ding kisam hi, Gentehna: bawhlung suih etna, laisim, khualzinna le lawm le gualte tawh kilimthuahna cihte panin damdam in damkik thei hi.
2. Moderate Depression Ngahte Omzia:
- Thabei, ihmumu, ankam limlo,
- Lung himawhden, khasia pahpah, heh pahpah
- Ahang omlo-a ci le sana, golh gawp,
- Abeisa hun a nopsakte nopsa nawnlo, lunglut nawnlo,
- Asep ngeina zum nasep, inn nasep cihte semzo nawnlo
- Amah le amah kimuangzo nawnlo
- Sihnopna lungsim bekbek ngaihsun thei zel.
Moderate Depression Damkik theihna Ding:
(a) Ngaihsut khatna:
- A innkuanpih, kiim le paamte huhna kisam hi.
- A innkuanpihte in lungsim lam thutheihna lam (psycho education) theih ding kisam hi.
- Nidang hun a gualzawhnate le a nopsaknate genpih kik ding,
- Ihmut hun, thawh hun kiciantak geel sak ding,
- A thugente ngaihsak ding,
- Kipawlna tuamtuamte ah kihelpih ding, gtn: biakinn kikhopna, khuasung kipawlna, kilawmtatna.
- Ama muan zawh dinga om ding (amah le amah akisuamlup nop hun ciang hong ko ngam ding).
(b) Ngaihsut nihna:
- Pawlkhatte innkuan sung kilemlohna hangin depression ngah zong om thei hi.
- Innkuan sung kibawlsiatna, kisimmawhna, kideidanna le a tuamtuamte hang zong hithei hi.
- Tua bang hun ciangin a innkuanpihte psychoe ducation piak kisam omin, alem tuan kei leh kumpi thukhun (Law) tawh kizui in physhin kul thei ding hi.
(c) Ngaihsut thumna:
- A diakdiak in kum tawmlai khangno depression ngahte ading ngaihsutna hi.
- A mahmah in zatui or guihtheih khamtheih limzat lua hiam cih kankhiat huai hi. A zangh ahih leh akideek zawhna ding amah le amah in hanciam kulin, ahih zawh kei leh Panpih kul ding hi.
- A nu le pa in zu dawndawn, zatui zangh, kitawngtawng, lungsim natna nei uh hiam cih zong kan huai hi. Hibang ahih khak leh khuasung thuneite tawh kikumin thu vaihawm huai hi.
- Khangual lakah kisimmawhna, kinawlkhinna, sang inn sungah kizawhthawhna cihte zong om thei hi. Hibang hun ciangin sang Siate tungah huhna ngenin bangci physhin ding
cih kikuphuai hi.
- Lungsim cidamna lam asiam syavuan (psychiatrist) te tawh kilakhuai hi.
3. Severe Depression Ngahte Kitheihkhiatna:
- Bangmah lunglut nawnlo
- Amah le amah kimuang zonawnlo
- Amah le amah kimawhsak, kimaisak zolo
- Nungta nuam nawnlo
- Amah le amah kisuamlum nuam pahpah cih bang hithei hi.
Severe Depression Damna Ding:
- Hih Moderate Depression sunga ngaihsutna khat, ngaihsutna nih, ngaihsutna thumte bang mahin zui ding kisam hi.
- Lungsim cidamna lam asiam syavuante tawh kikuppih ding.
THUKHUPNA:
Depression ngahna dinga thapia pawlkhat en leng
- Guizui natna pan om thei
- Pumpi kilamzia kikhelna Gtn: menopause...
- Pumpi damlohna, natna gil neihna, Gtn: TB, AIDS, Cancer...
- Lungsim gimluatna, a vallua thu ngaihsutna
- Neutung pan a lunggimna tam luatna,
- It le ngaihte nusiatna / sihna, kikhenna
- Neih le lamh nasiatak sup gawpna,
- Khemna tuak khakna.
References:
- MHGAP Version 2 (WHO)
- www.healthline.com
- Prof Dr. Tin Oo
Laibu Saal / Zomi eLibrary

