LUNGKIAT NATNA (Depression). Agelh ~ Tual Zam Tuang @ Twar Zam

Date:

LUNGKIAT NATNA​​ (Depression)

Agelh ~ Tual Zam Tuang @ Twar Zam

 

Ngimna Bulpi:

Hih lai na sim khit ciang lungkiat natna​​ (Depression)​​ na ngah le ngahloh kithei pah ding, na kizoppihte depression angah a om khak zenzen leh kipanpih thei pah ding cih ngimna le deihna bulpi tawh hih thu gelhkhia i hi hi. ​​ 

 

THU PATNA:​​ 

Lungkiat natna​​ (Depression)​​ i cih pen i zak ngei kammal leh mi tampiten a thuak khak zelzel natna khat ahi hi. I pumpi tungah natna / damlohna tuamtuam a om ciangin, atamzaw zonkhiatna leh tehna van om ciat hi. Gtn: cisa teh nading thermometer om a, sikhum tehna ding glucometer om hi. Ahi zongin lungsim damlohna cihte pen a zonkhiatna / tehna ding van omlo sese hi. Ki-en thei ziauziaulo hi. Lungsim natna cih ciangin lungsim sung a ngaihsut theihna​​ (Conciuos)​​ damlo cihna hi-in, khuak natna (brain disease) hilo hi.

Leitungbup cidamna lam kipawlna​​ (WHO)​​ in lungsim cidamna tawh kisai guideline a bawlna​​ (Mental Health Gap Action Programme- MHGA)​​ cih min vawh uh hi. Tua sungah lungsim natna nam 11 in khen uh hi. Tuate sungah hih Lungkiat natna​​ (depression)​​ zong thupi mahmah khatin na koih uh hi.​​ 

Hih Depression pen naupang, khangno, khangham, numei, pasal khen loin akingah thei natna khat ahi hi. Depression pen nam tuamtuam in kikhen hi. ​​ A telnop dingin a nuai bangin kikhen / kimuthei hi.​​ 

1. Mild Depression​​ (Suuksia lualo)

2. Moderate Depression​​ (Suuksia pian)

3. Severe Depression​​ (Suuksia mahmah)

Hih teng a banban in en cian suk lai leng.​​ 

 

1. Mild Depression:

Thabei, ihmumu, an duhlo, thazaw, bangmah ngaihsun zolo, lungkia, utna le lunggulh neilo, lunghimawh den, khasia pahpah, heh pahpah, khamtheih guihtheih ahi; zu, za, khaini, sahdah cihte nidang sangin zangh nuam zaw cih danin om thei uh hi. Hih Mild Depression dam theihna dingin

- Lifestyle hoih nei zo ding,​​ 

- Exercise bawl zelzel ding,​​ 

- Ihmut hun ciangtan ding,​​ 

- Pumpi ading akisam an le tui limtak ne ding,​​ 

- A kisamlote khiam ding, Gtn: guihtheih khamtheih zongsatna

- Ukna le kivakna, siamna i neihte khatpeuh sep ding kisam hi,​​ Gentehna:​​ bawhlung suih etna, laisim, khualzinna le lawm le gualte tawh kilimthuahna cihte panin damdam in damkik thei hi.

 

2. Moderate Depression Ngahte Omzia:​​ 

- Thabei, ihmumu, ankam limlo,

- Lung himawhden, khasia pahpah, heh pahpah

- Ahang omlo-a ci le sana, golh gawp,

- Abeisa hun a nopsakte nopsa nawnlo, lunglut nawnlo,

- Asep ngeina zum nasep, inn nasep cihte semzo nawnlo

- Amah le amah kimuangzo nawnlo

- Sihnopna lungsim bekbek ngaihsun thei zel.

 

Moderate Depression Damkik theihna Ding:

(a) Ngaihsut khatna:

- A innkuanpih, kiim le paamte huhna kisam hi.

- A innkuanpihte in lungsim lam thutheihna lam​​ (psycho education)​​ theih ding kisam hi.

- Nidang hun a gualzawhnate le a nopsaknate genpih kik ding,

- Ihmut hun, thawh hun kiciantak geel sak ding,

- A thugente ngaihsak ding,

- Kipawlna tuamtuamte ah kihelpih ding, gtn: biakinn kikhopna, khuasung kipawlna, kilawmtatna.

- Ama muan zawh dinga om ding​​ (amah le amah akisuamlup nop hun ciang hong ko ngam ding).

 

(b) Ngaihsut nihna:

- Pawlkhatte innkuan sung kilemlohna hangin depression ngah zong om thei hi.

- Innkuan sung kibawlsiatna, kisimmawhna, kideidanna le a tuamtuamte hang zong hithei hi.

- Tua bang hun ciangin a innkuanpihte psychoe ducation piak kisam omin, alem tuan kei leh kumpi thukhun​​ (Law)​​ tawh kizui in physhin kul thei ding hi.

 

(c) Ngaihsut thumna:

- A diakdiak in kum tawmlai khangno depression ngahte ading ngaihsutna hi.

- A mahmah in zatui or guihtheih khamtheih limzat lua hiam cih kankhiat huai hi. A zangh ahih leh akideek zawhna ding amah le amah in hanciam kulin, ahih zawh kei leh Panpih kul ding hi.

- A nu le pa in zu dawndawn, zatui zangh, kitawngtawng, lungsim natna nei uh hiam cih zong kan huai hi. Hibang ahih khak leh khuasung thuneite tawh kikumin thu vaihawm huai hi.

- Khangual lakah kisimmawhna, kinawlkhinna, sang inn sungah kizawhthawhna cihte zong om thei hi. Hibang hun ciangin sang Siate tungah huhna ngenin bangci physhin ding

cih kikuphuai hi.

- Lungsim cidamna lam asiam syavuan​​ (psychiatrist)​​ te tawh kilakhuai hi.

 

3. Severe Depression Ngahte Kitheihkhiatna:

- Bangmah lunglut nawnlo

- Amah le amah kimuang zonawnlo

- Amah le amah kimawhsak, kimaisak zolo

- Nungta nuam nawnlo

- Amah le amah kisuamlum nuam pahpah cih bang hithei hi.

 

Severe Depression Damna Ding:

- Hih Moderate Depression sunga ngaihsutna khat, ngaihsutna nih, ngaihsutna thumte bang mahin zui ding kisam hi.

- Lungsim cidamna lam asiam syavuante tawh kikuppih ding.

 

THUKHUPNA:​​ 

Depression ngahna dinga thapia pawlkhat en leng

- Guizui natna pan om thei

- Pumpi kilamzia kikhelna Gtn: menopause...

- Pumpi damlohna, natna gil neihna, Gtn: TB, AIDS, Cancer...

- Lungsim gimluatna, a vallua thu ngaihsutna

- Neutung pan a lunggimna tam luatna,

- It le ngaihte nusiatna / sihna, kikhenna

- Neih le lamh nasiatak sup gawpna,

- Khemna tuak khakna.

 

References:

- MHGAP Version 2 (WHO)

- www.healthline.com

- Prof Dr. Tin Oo

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

www.zomielibrary.com

cinpuzomi@gmail.com

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related