LUNGGIMNA
Agelh ~ T. Sawm Lian
Tulai leitung in haksatna a tuak lianpi pen nuclear galvan leh gentheihnate sangin mihing lungsim lama gim lua-a kitheihna hanga tawlna leh navak lohna (stress) ahi hi. Tua in mihing pen bit zolo a kitheihna piangsak a, kisap sanga tamzaw deih a, midang neihsa suhsak a, midang kithutuakpih theihlohna leh nuclear bomb zanga galte vatmai nopna lungsim piangsak hi-in lungsim lam a kanciante in gen uh hi.
Lunggimna pen tu kum 100 sunga USA in haksatna a tuak lianpen hi-in kingaihsun a, kum zalom 20 cil lamin kilawhtheih natna hanga sihna tampen hi mah leh, tuhun ciangin lungsim gimluatna hanga sihna tampen hi, ci-in kigen hi. Joe Torress in, “Muh theihloh gal, sung lam pana hong buaisakte’ buaisakna pen napen a, thuhkik zong haksapen hi” ci hi.
Hih pen mihing tung a tung, a thuak mihing in a omzia a theihsiamloh pen hi a, HIV khawng sangin a damsak nading mukhiat haksazaw dingin misiamte in ngaihsun uh hi. Tua manin gensiam haksa mahmah a, genloh theih ahi kei hi. Tua ahih manin, tua lunggimna pen bang hi hiam, cih ngaihsut kisam hi.
Lunggimna pen mi khempeuh in thuak
Dotna masapenah, ‘Na lung a gim ngei hiam?’ cih ahi hi. A lunggim ngeilo mihing pen ‘mihai’ hi kha ding a, ‘mi hampha tungtuang’ zong hi thei hi. A kisam mahmah pen, ‘Na lunggimna in nang tungah bangci bangin na sem hiam?’ cih ahi hi. Lunggimna tampi pen kikhel theihna ahih laitakin, pawlkhat pen taikhiatsan theih hetloh zong om hi.
Lunggimna pawlkhat in hong bawl hoih
‘Kisapna’ in na thak hong mukhiasak, cih i gen zel bang ahi hi. Maban sep ding sep ngamlohna hang khawnga, na i sepsa i sep hoihloh hanga lunggimnate khempeuh mawhna leh khialhna hi khin tuanlo hi. Maingat a, thahatna leh kibawlphat nadinga zat theih ahi hi. Pawlkhat in maban sepsuak zawh nadinga vanzat thupi khata a zat laitak in, pawl- khat in maban khempeuh a susia khin bangin kingaihsun hi.
A manpha lo lunggimna om
‘Ka lunggim’ ci-a i buaina tampi pen phatuam het lo hi! Hoih taka i ngaihsut lohna hang ahi hi.
Lunggimna 40% pen nuntakna in a phutkhak ngeiloh na thakte hang hi a, 30% pen lunggimna hanga kilamdansak theihloh ahi hi. Lunggimna 12% pen nangmah sanga niamzaw hi a, na theih mi pawlkhat in hong elna leh hong gensiatna uh na theihkikna hanga lunggimna hi a, 10% pen cidamna lam tawh kisai ahi hi. Cidamna bawl hoih sawm tuanlo a, lunggimna leltaka zat pen a kisapna omlo in, i cidamna in thuak behlap zawsop hi. Tua ban lunggimna 8% pen gimna taak, thu picing hi, ci uh hi.
Hih a sin mite tehna panin tuat sin lecin na lunggimna tampi pen a kisam hetlo hi kha ding hi.
Lunggimna pen lungsim
natna-ah a kileh leh lauhuai hi
Lunggimna pawlkhat pen a thuakte nuntakna a thahatsak hi thei hi, cih i genkhin hi. Tua sanga nasiazaw pekin a sia lamin mihing tungah nasem thei hi! USA gama Johns Hopkins Hospital a Dr. G. Canby Robinson in a zato inn ua damlo 144 laka 140 pen lunggimna nei ahihna mukhia hi. Tua laka a kimkhat sanga tamzawte natna pen tua lunggimna in a piansak hi, cih mukhia sawnsawn hi.
Lunggimna a omden leh ci natna taktak suak thei hi. Doctor te in lunggimna pen thum in khen uh a - linglawng (alarm), lehdona (resistance), leh tawlna (exhaustion) ci-in gen uh hi.
Mihing pumpi pen mailam a hong tung ding hun tawh kizui in khuak in uk hi. Gentehna in i heh a suak leh kilai ngam dingin sisan hong lum hi. Lunggimin linglawng (alarm) hun a tun laitak in, kilai ding hiam, ahih kei leh kentuak/ kham sangpi ah tuakkhia ngam dingin na pumpi pen na khuak in bawllem hi. Kal sung panin hormone paikhiasak a, sisan a blood sugar level khawng, khua-ul kiat dan khawng, mittang tatdan khawng hong kilamdang a, gilsunga ann haizanna zekaisak hi. Na lamdangpi a maingat dingin na khuak in na pumpi kigingkholsak cihna hi.
Mihing ngeina-ah kitot-kilai hun ciangin na pumpi khatvei thu-in hong kikhelin, sisan luangin, na guhte kitan thei hi. Tua hun laitakin, lehdona hun (resistance) hong tung a, pumpi tungah siatna a om leh pumpi mahin ahih theih bangin damsak sawmin na lehdo hi.
Tua banga ahi ding bang ngeina sang a pumpi a lamdan gawp zawh ciangin pumpi in a omdan lamdanna hangin a sup (lost) te neihkik theih nadingin tawldam kisam a, tawlna hun (exhaustion) tung kik hi.
Lungsim a gim ciangin hih banga pumpi a kilamdan nadingin khuakin pumpi uk a, ahih hangin a taktak a maingat ding a om kei leh lunggim denin, alarming stage ah pumpi omden cihna hi. Tua in pumpi sep ding tampi buaisakin, natna zong samkhia thei liang hi. Tua manin lunggimna zatui hoih mahmah pen a baih thei pena vensak a, lungsim tawldam sakding ahi hi.
Source:
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

